Orhan Bursalı ile yılın kelimelerini konuştuk. B.ktanlaştırma mı, beyin çürümesi mi? Sosyal medya nasıl oldu da yapay zeka cümbüşünün arasından sıyrılıp yılın kelimelerini yönlendiren dijital kaynak oldu? Gerçek-ötesi’nin ötesinde neler var? Neden Türk rapçiler Pisagor Teorisi ile ilgili bir parça bestelemeli? Metaverse imkanını bekleyen büyük tuzak ne? Sorular.. Sorular.. Ve tabii dilimiz döndüğünce cevaplar!

Videonun tamamı burada: B.ktanlaştırma

Yeni dijital avutucu olarak “eski doğru”!

“Post-truth” (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) kavramından sonra bir de “Past-truth” (eski doğru) mu? Post-truth, artık herkes öğrendi malum, somut gerçekleri kişisel emellere göre eğip bükmekle ilgili. Şu sıralar yeniden piyasaya sürümünün yıldönümü! Trump sağ olsun; sekiz sene önce seçimleri kazandıktan sonra internette yükselişe geçmiş ve 2016 yılının kelimesi seçilmişti. Oysa ilk kullanımı internet öncesi zamanlara gitmekte ve ABD’de (en azından) Nixon’dan beri devletin halk ile olan yarı tehditkar iletişimini tanımlamakta.

Post-truth ifadesi ilk olarak 1992 yılında Steve Tesich tarafından “Yalanlar Rejimi” adlı makalede kullanıldı. Makale The Nation adlı dergide yayınlandı. Makalenin Türkçesi Cogito dergisinin (YKY yayınları) 104 numaralı sayısında yer almakta. Tesich’in tespiti şudur: Watergate, İran-Kontra gibi skandallar Vietnam’da, Ortadoğu’da (1. Körfez Savaşı-Irak) çıkarılan savaşlar ABD yönetiminin objektif gerçeklerden uzaklaşmasına, Amerikan halkının ise bunu önce kabul etmek zorunda bırakılmasına, giderek talep eder hale gelmesine neden oldu. Tesich bu süreci şu ironik tümce ile taçlandırır: “Özetle, özgür bir halk olarak, hakikat-sonrası (“post-truth”) bir dünyada yaşamak istediğimize yine özgürce karar verdik”. Bu “post-truth” ifadesinin bilinen ilk kullanımı.

Devletin propaganda araçları karşısında sorgulayıcı aklıyla başa çıkamayan birey bir süre sonra maruz bırakıldığı olaylar ve bunların haberleştirilmiş hali karşısında kendisini bir yol ayrımında bulur: Ya eleştirmeci yaklaşımını sürdürecek ancak kendini bir kenara atılmış hissederek marjinalleşecektir. Ya da sürüden kopmamak için uyum sağlayacak ve baştan beri sorgulamayı kişisel çıkarlarına göre ayarlayan yığına katılacaktır. Tesich rejimin bu yığına şöyle bir şey sunduğunu ifade eder: “Size şanlı bir zafer kazandırdık ve size özgüveninizi geri verdik. İşte, gerçek ise şurada. Hangisini tercih edersiniz?” Aralarda kendisine sürekli çok iyi dövüşüyorsun diye gaz veren antrenörüne “O zaman beni kim dövüyor?” diye çıkışan boksör misali. Dayak yediğini kabul etmeyi mi tercih ediyorsun, iyi dövüştüğünü mü?

Kendisini çekerek marjinalleşenler de post-turth’a karşılık past-truth’tan istifade ediyor gibi. Past-truth (eski-doğru) aslında geçmişte doğru olan oysa bugün yanlışlığı ispat edilmiş bilimsel bilgiler için kullanılmakta. Atom maddenin en küçük yapı taşı idi. Kuarklar keşfedilince bu “past truth” (eski doğru) oldu. Nostalji kavramı ile arasında bir tül perde olan yeni past-truth ise geçmişteki güzel örnekleri-çözümleri sürekli anımsayıp-anımsatıp duran, ancak mevcut sorunlara çözüm üretmede onların günümüzdeki olası yeni muadillerini geliştirmek için kendisini sorumlu hissetmeyen bireylerin bu gerilim karşısında kendilerini dengede tutmak amacıyla ürettikleri bir avutucu-uyuşturucu misali. Örneğin ülkemizde de sürekli köy enstitülerinden sitayişle bahsediliyor. Böylece eğitim-öğretim ile ilgili süregiden sorunsal görmezden geliniyor! Atatürk’ün askerleriyiz diye bağırılıyor! Atatürk kalkıp gelse de ülkeyi yeniden kurtarsa diye içleniliyor. Bir mucize olsa Atatürk çıkıp gelse, hadi dese, “Ya paşam o kadar da uzun boylu değil, dur hele!” diyecek çoğu! Ya da “Sen önden git, benim biraz işim var, arkadan yetişirim”! Vatandaşını yetiştirme modelleri incelendiğinde her yeni neslinden çekindiği ya da onu ihmal ettiği tespit edilecek devletlerin başına ne gelecek diye merak etmeye gerek yok. Bugün dünyanın her yeri bunun örnekleriyle dolu.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 449 28.11.2024)

Doğaçlama yeteneği halüsinasyon görmekten mi geçiyor?

Bill Gates’in Unconfuse Me! adlı podcast serisinin yeni konuğu OpenAI’dan Sam Altman idi. Altman’ın fazla detaya inmeden değinip geçtiği bir husus da son dönemin popüler yapay zekâ olgularından birisi: Yapay zekanın halüsinasyon görme durumu! Yapay zekanın halüsinasyon görmesi giderek popülerliğini artırıyor. Aralık ayında Cambridge Üniversitesi Sözlüğü “halüsinasyon görmek” anlamına gelen (hallucinate) sözcüğünü 2023 yılının kelimesi seçmişti. İnsanın halüsinasyon görmesi tamam da yapay zekanın halüsinasyon görmesi ne demek?

Temel olarak yapay zekanın bir dizi yalan-yanlış bilgiyi kendi içinde tutarlı bir bütün olarak sunmasına yapay zekanın halüsinasyon görmesi deniyor. Örneğin “Messi kimdir?” diye sorulan bir soruya, “Messi, Türk milli takımının en gözde futbolcusudur. Uzun yıllar Fenerbahçe’de forma giymiş, dört kez üst üste gol kralı olmuş, Fenerbahçe ile üç lig, dört kupa şampiyonluğu kazanmıştır” diye cevap veren bir yapay zekâ halüsinasyon görüyor demektir.

Evet Messi bir futbolcu ama Türk değil. Ne Türk milli takımında ne de Fenerbahçe’de forma giymişliği var. Lig, kupa şampiyonlukları kazandı, gol kralı oldu ama bu başarıları Fenerbahçe forması altında Türkiye Süper Ligi’nde elde etmedi. Yapay zekâ atıyor ama destekli atıyor. Kalkıp da Messi’nin ünlü bir İspanyol ressam ya da İranlı ünlü bir şair olduğunu iddia etmiyor. Doğrular (futbolcu olması, gol kralı olması, şampiyonluklar kazanmış olması) ile yanlışlar (Fenerbahçe, Türkiye) birbirine girmiş durumda. Ama mantık hatası yok. Messi’nin gerçek dünyadaki izlerinden haberi olmayan, ama futbolu bilen birisi, bu açıklamayı okuduğunda içeriğin doğruluğu hakkında tereddüt etmeyebilir.

Benzer bir husus kişinin hiç bilgisi olmadığı bir alanla ilgili sorduğu sorular için de geçerli. Bu durumda o kişinin yapay zekanın verdiği cevapların doğruluğunu teyidi etmesi mümkün olmayacaktır; cevap tutarlı görünse bile! Doğruluk teyidi alan bilgisi gerektirmekte. Konu hakkında bilgi sahibi olmayan yapay zekanın halüsinasyon görüp görmediğini tespit etmesi zor!

Altman’ın değinip geçtiği husus “halüsinasyon” diyerek şirinleştirilen bu durumun farklı bir sürece işaret ettiği. Özellikle de yapay zekâ geliştiricileri için. Altman, GPT’nin bu halini halüsinasyon görmek olarak değil de “doğaçlama” yapmak olarak nitelendiriyor. Anlaşılıyor ki OpenAI’daki uzmanlar, GPT’nin biraz doğaçlama yapmasını olanaklı kılmışlar. Bakalım ne tür cevaplar verecek ve insanların buna reaksiyonu nasıl olacak diye bir tür sosyolojik deney yapıyor olabilirler.

Sahi bu durum insandaki doğaçlama ile kıyaslanabilir mi? İnsandaki doğaçlama bilinen bir doğru yerine alternatif doğrular üretmek değil (o post-truth). O nedenle doğaçlama örneğin matematikte değil de müzikte yapılınca anlam kazanıyor. Yoksa iki kere iki her yerde dört (belki Kayseri hariç)!

Fransa’nın başkenti Lyon’dur diyen yapay zekaya şimdilik “halüsinasyon görme, doğru dürüst cevap ver” diye tepki gösterilecek olsa da buradan yola çıkan yapay zekanın gelecekte nerede doğaçlama yapması gerektiğini öğrenip, cevaplarını ona göre hazırlayacak olması imkânsız değil! İnsanlar yapay zekâyı incir çekirdeğini doldurmayan soru(n)ları için kullanırken, yapay zekâ da insanları kendilerini rafine etmede kullanıyor. Ne demişti 216 “İnsan olmaya geldim, Arif!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 407 25.01.2024)

Web3’ün dijital coğrafyası olarak Metaverse. Web2.0 ile gelen üç temel soruna (post-truth, dezenformasyon, yankı odası) Metaverse nasıl bir açılım getirecek? Metaverse iki boyutta değişime uğratılan gerçeklik algısını üç boyuta taşıyabilecek mi? Eskiden “yalan dünyayı dolaşırken, hakikat topallayarak gelir” idi. Metaverse “yalan”ı evrende dolaştırırken hakikat belki de topallaya topallaya aya ancak ulaşacak. Turing bursiyeri öğrencilerle bu hususları değerlendirdik.

Videonun Tamamı burada

Bir kişinin bildiği sır değildir!

Antik Yunan’da Sokrates öncesi ortaya çıkan son büyük akımlardan olan Sofist yaklaşım, biraz da mitolojik bakış açısına reaksiyon olarak “insan her şeyin ölçüsüdür” (Protogoras) seviyesine dek gidip, tikel anlamda insanı ve onun şeyleri algılama halini öteki her şeyden üstün tutar hale gelmişti. Aynı anda aynı mekânda bulunan iki kişiden birisi için oradaki hava sıcak diğeri için soğuk ise her ikisi de haklıdır-doğrudur! Öyle ki sofistler için “Güç, haktır” (Thrasymakhos); güçlü olan yanlış yapmaz, haksız olamaz! Kendilerini yanlışlamaya çalışanlara cevabı ise Gorgias verir: “Hakikat yoktur. Varsa bile bilinemez. Bilinse bile aktarılamaz”.

O nedenle Sofistler mutlak (ideal) bir doğruyu ya da hakikati arama eylemini gereksiz-yersiz bulur. Onlar için insan daha pratik olmalı ve kendi fikrini karşısındakine kabul ettirmelidir. Gücü (ve dolayısıyla hakkı, doğruyu, gerçeği) ancak bu şekilde ele geçirebilir. Bu çerçevede insanın sahip olması gereken en önemli becerinin konuşma ve ikna yeteneği (belagat) olduğunu öne sürmüş ve bu konuda paralı eğitimler vererek geçimlerini buradan sağlamışlardır!

İki bin beş yüz yıllık insanlık tarihinde Makyavelist yaklaşımdan, pragmatizme, liberalizme dek pek çok akımda sofistlerin izine rastlanabilir. Günümüzün dijital çağında ise post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) bakış açısı sofist yaklaşıma yeni bir açılım getirmekte. Tıpkı sofistlerin altını çizdiği gibi post-truth dünyada da güç hak haline gelmiş olup, belagati iyi olanlar kendini haklı gösterebilmekte, haklı çıkarabilmekte. Ne söylediklerinin bir önemi yoktur! Değil dün dedikleri ile bugün dedikleri, birkaç saat önce dedikleri ile birkaç saat sonra dedikleri bile birbiri ile taban tabana zıt olabilir.

Platon, sofistlerin bezmiş olduğu tanrılarla donanmış mitolojik felsefeyi idealar dünyasıyla dönüştürerek mutlak yaratıcı ile insan arasındaki aracıları (Olimpos tanrıları) öldürdü, ancak tikellerden öte tümel bir gerçekler-doğrular dünyasını korumayı başardı. Sofistlerin yapmak istediği ise Olimposluların yerini insanların almasını sağlamaktı. Bugün de benzer bir durum söz konusu. Görünürde aracıları sevmeyenler, fark ettirmeden kendilerini aracı haline getirmiş durumda. İyinin, doğrunun, gerçeğin, ekonominin, kamusal hizmetin, politikanın, kültürün, iletişimin tek aracı kendileri olmuş! Herkesin kendilerine inanmasını talep ediyorlar. Kubbenin altında başka bir ses duyulmasın istiyorlar.

Dijital dünya o denli geniş ve sonsuz kubbe imkanına o denli açık ki herkes orada kendisine bir kubbe yapabilmekte, kendi sesinin ötesindeki seslerin çıkmasını engelleyebilmekte (yankı odası etkisi). Hatta gücü yeten, öteki kubbelerin kendi inandıklarını, doğru bildiklerini kendi kendilerine bile yankı yapmasını engellemek istiyor. Web siteleri kapatılıyor, televizyon kanalları karartılıyor, internet hızı yavaşlatılıyor! Herkes sadece benim kubbemin sesini duysun!

Dijital sofist için de kendinden başka önemli-değerli bir şey yok şu yalan dünyada! Belli ki kendisi ile mutlak olan arasında da kendince bir mutabakat sağlamış. Neyin doğru, neyin yanlış olduğu, neyin görünüp neyin görünmediği konusunda standartları belirlemiş. Vicdanı rahat! Oysa bir şeyi saklı tutabilmek ancak mutlak yaratanın şanına yakışan, ancak onun yapabildiği bir şeydir! Onun için “bir kişinin bildiği, sır değildir”. Çünkü o aslında ikinci kişidir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 347 24.11.2022)

Post-truth bireyin devletinden tek dileği şudur: Beni gerçeklerden koru!

Amerikan toplumunun özellikle Vietnam Savaşı sonrasında politikacılarıyla olan etkileşimini yorumlayan Steve Tesich 90lı yılların başında kaleme aldığı makalesinde gelinen durumu şu ironik tümce ile özetlemişti: “Biz özgür bireyler olarak, post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) bir dünyada yaşamak istediğimize özgürce karar verdik”. Özgür bireyler? Özgürce verilmiş bir karar? Peki neden gerçek yetmiyor da ötesine geçilmek (ve orada yaşanmak) isteniyor?

Bireyin özgürlüğünün tanımı nedir? Eski Rusya için söylenen şöyle bir laf vardı: “Burası özgür bir ülke! Bulutlar bile istediği yere gidebiliyor!”. Yaşadığı ülkede köleliğin resmen yasak, temel hak ve özgürlüklerin ise yasa ile temin edilmiş olması bireyin özgür olması anlamına gelir mi? Televizyona da dokunmadan karşısına geçip onun dilediğin ayarını değiştirebiliyorsun. Kanaldan kanala zapping yapıyorsun ya da sesini açıp kapatabiliyorsun. Sağ olsun uzaktan kumanda cihazı! Kavramların ötesine geçmeyi bir maharet sanan günümüz “post-modern” dünyasında da bireyler sakın uzaktan kumanda edilerek, “özgürmüş gibi” yaş(atıl)ıyor olmasın?

Tesich’in ironisi biraz da şuradan geliyor. Kamu yönetimi vatandaşına öyle bir yaşam modeli sunuyor ki bireyler somut gerçekleri görmek-duymak-bilmek istemez hale geliyor. Çünkü somut gerçekler hayatın ne kadar berbat olduğunu teyit etmekten başka bir işe yaramayacaktır. Ekonomik açıdan berbat. Sosyal açıdan berbat. Kültürel açıdan berbat. Her açıdan berbat. Peki basiretli kamu yönetiminin, yani seçilmişler ile atanmışların, ne yapması beklenir? Bu berbatlığın azaltılmasını, mümkünse ortadan kaldırılmasını sağlamak! Ancak demokrasi ile yönetilen topraklarda kamu yöneticilerinin öncelikleri ne yazık ki öyle ya da böyle bu berbat şeyleri ortadan kaldırmaya yönelik olamıyor demek ki! Başka öncelikler devreye giriyor! Seçilmiş ve atanmışların dünyaya ayar vermekten kendilerini destekleyen sektörlere ekonomik imtiyaz sağlamaya çalışmaya kadar çok geniş bir yelpazede varlık gösteren bu önceliklerin gerçekleşmesine odaklanmaları ne yazık ki sıradan bireylerin bir fatura ödemesine neden oluyor! Refah düzeyi bir türlü gelişmeyen, etik ve ahlak kurallarının hiçe sayıldığı bir hayatı yaşama bedeli!

Bu tabloda kötü adam önce yeterince kötü olup herkesi korkutuyor, sonra da ötekilerinin hayatta kalması için uymaları gereken kuralları belirliyor. Post-truth toplumda bireyin hayatta kalabilmesi için devletine yalvarması gerekiyor: “Bizi gerçeklerden koru!”.

Tesich bu tabloyu çizdiğinde daha ortada herkesin erişimine açılmış bir internet bile yoktu. Bırakın sosyal medyayı. O nedenle post-truth, her ne kadar Trump’ın seçimi kazanmasıyla birlikte popüler olmuşsa da daha 1970li yıllardan itibaren başta ABD toplumu olmak üzere batı kültüründe varlığını hissettirmeye başlamıştı. Nasıl ki dijital teknolojiler mekanik teknolojilerin çözümlerini daha “modern”, daha pratik, daha kolay kullanılabilir hale getirdi (daktilo ile laptopu kıyaslayın) sosyal medya da gerçek-ötesi dünya modelinin milyarlara ihraç edilmesini kolaylaştırıcı bir etki yapmıştır. Yoksa post-truth’u sosyal medya icat etmedi. Madem evin şımarık çocukları ortalığı dağıttı, evin sorumluluk sahibi çocuklarının yeniden devreye girmesi ve buna bir çözüm bulması gerekiyor. Tim’ler bu sorumlu çocuklar! Web’i icat eden Tim Berners-Lee ile Web 2.0 fikrini ortaya atan Tim O’Reilly! Gelsin temizlesinler bu pisliği!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 346 17.11.2022)

Hep beraber oturduk, kimin haklı kimin haksız olduğunu tespit etmeye çalışıyoruz.

Savaşın ilk kurbanıdır masumiyet. Ama propaganda araçları güçlendikçe masumiyet yıkılmamış da ayaktaymış gibi varlığını sürdürmeye çalışır. Dijital kültürün en büyük dertlerinin başında dezenformasyon geliyor. Bilinçli olarak yalan haber üretmek-yaymak. Dezenformasyon aslında daha büyük bir çöplüğün en pis kısmı. O büyük çöplük ise mezenformasyon (misinformation). Yani (farkında olup olmadığına bakmadan) yalan içerik yaymak!

Oysa savaş varsa, savaş sürüyorsa, ne mezenformasyon bir anlam ifade eder ne de dezenformasyon. Ne yani? Savaşan taraflardan birisi kendi lehine ya da aleyhine ayırım yapmadan hep doğru bilgiyi paylaşırsa, sırf böyle objektif davranıyor diye masumiyet ona mı özgülenecek? Savaşta olma hali, bir insan evladını öldürme eylemi, kabul edilebilir fiiller içine mi girecek?

Gerek ana akım medyada gerekse de yeni medya araçlarında iki ülkenin üst düzey reaksiyonlarını izlemek mümkün. Bir tarafta yeryüzü kültürü son kırk seneyi yaşamamış, dijitalleşmemiş gibi hantal bir klasik yapı. Diğer tarafta ise medyayı etkin bir şekilde kullanan çevik, taze bir model. Hantal yapı o kadar az iletişim kuruyor ki içerik ya bildik malumatın tekrarından öteye geçmiyor ya da bir değer içermiyor. Çevik yapı ise başını-gözünü yararak, dezenformasyonu da mezenformasyonu da kullanarak, eline ne geçerse dünyaya savuruyor (“taş yok mu, taş”).

Global propaganda aygıtı ise ta W. Bush zamanından beri popülerleşmiş o kutuplaşmanın ışığında reaksiyon gösteriyor: Ya bizim tarafımızdan ya da karşı taraftasın! (Kutuplaşma deyince ister istemez akla şu ünlü tespit geliyor:  “İnsanlar IO’a ayrılır. İkili sistemi bilenler ve bilmeyenler”).

Bu tablo karşısında medyanın servis ettiği haber ya da içerik parçalarının doğru olup olmadığını araştırmak-irdelemek değerini yitiriyor! Ukrayna cumhurbaşkanının bir haftadır Kiev’de değil de Polonya’da olduğu ortaya çıksa bu neyi değiştirecek? Bir kenarda onu Polonya’ya ya da başka bir yere götürmek üzere hazır bekleyen bir hava aracının duruyor olması? Öldürüldü denilen askerlerin sağ çıkması? Üst düzey bilmem kimin karısı silahları kuşandı düşman askerini bekliyor diye yayılan fotoğrafın iki sene önce bir av partisinde çekildiğinin tespit edilmesi?

Aldatma oyunu iki boyutta aynı anda sürüyor. Bir yanda Ukrayna ile Rusya’nın birbirine girmesini arzu edenlerin perde arkasından bu kavgayı başlatmak ve belli bir seviyeye dek sürdürmek için yaptıkları. Diğer yanda ise savaşıyor olmanın kendisinin bir insanlık suçu olduğunun gözlerden-vicdanlardan saklanması ve illa ki birinin haklı diğerinin haksız olduğu hükmüne götürmek üzere insanları-toplumları doğru-yalan-yanlış haber-içerikle yönlendirmek.

Hep beraber oturduk, kimin haklı kimin haksız olduğunu tespit etmeye çalışıyoruz. Oysa masumiyetin şehit verildiği diyarlarda kim varsa, istisnasız hepsi suçludur. Ne elinde daha güçlü silah olanlar ne de “demokrasi”yi gerçek yüzünü gizlemek üzere bir maskeye dönüştürmüş olanlar istisna teşkil eder. 90’larda ABD Irak’a girdiğinde dünya ilk kez bir savaşı televizyondan canlı izlemiş ve post-truth (gerçek-ötesi, doğru ötesi) dönemi başlamıştı. Dünya şimdi de savaş diye bilgisayar oyunlarından kırpılmış sahneleri izleyerek seviye atlıyor. Kirli olmayan savaş var mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 311 10.03.2022)

Metaverse (farklı anlamda) on yıllardır var! Bunu kanıtlamak için illa ki bir kuyruklu yıldızın gelmesi mi gerekiyor?

Netflix’te gösterime giren Don’t Look Up (Yukarı Bakma) filmi izleyicileri ikiye bölmüş durumda. Hoşlanmayanlar bir yanda onu “belgesel” niteliğinde değerlendirenler diğer yanda. Bu ayrımın nedenine-nasılına girmeden Steve Tesich’ten bahsetmeli. Her ne kadar bu isim zihinlerde bir şey çağrıştırmasa da kaleminden çıkan bir ifade özellikle son altı yıldır beynimize saplanmış, ruhumuzu esir almış durumda.

Sırp asıllı Amerikan yazar ve senarist olan Tesich 1992’de, o sıralarda tüm dünyayı meşgul eden bir konuyla ilgili kaleme aldığı bir yazıda şu ifadeyi kullanır: “Biz hür insanlar olarak, özgürce karar verdik ki biz bir tür “gerçek-ötesi” dünyada yaşamak istiyoruz”. Tesich şu ünlü “post-truth” ifadesini ilk kullanan kişidir. Her ne kadar bugün ulaştığı anlam derinliği irdelendiğinde kavramın neredeyse uygarlık kadar eski olduğu öne sürülebilecek olsa da onu bu kelimelerle ilk ifade eden Tesich’tir.

Anımsa(t)makta fayda var. 1992’de değil sosyal medya daha internet bile “halka inmemişti”. O sıralarda dünyayı meşgul eden olayın ne olduğuna bakılırsa gerçek-ötesi olgusunun da internetten önce neden ana-akım medya ile özgülendiği de kolayca anlaşılır. Tesich’i bu tümceleri yazmaya, post-truth ifadesini “icat etmeye” güdüleyen şey o yıllarda gerçekleştirilen ve tarihe 1. Körfez Savaşı olarak geçen savaşın televizyondan ilk kez canlı olarak yayınlanmasıydı. Bağdat’ı geniş bir açıdan gören bir binanın çatısına karargâh kuran CNN kanalı özellikle hava karardıktan sonra ABD’nin Irak’ı nasıl bombaladığını canlı canlı tüm dünyaya gösterdi. (Yaşı tutanlar bu yayını yapan CNN muhabirinin dillerinin ucundaki adını olasılıkla anımsamayacaktır. Peter Arnett yaşıyor ve 87 yaşında).

Ne o savaş ne de onu izleyen on küsur sene “post-truth” ifadesini bu denli popüler yapmadı. Onu Hollywood yıldızı yapan ise, kabul, sosyal medya oldu. Sosyal medya, bir yan ürün olarak, bireyin aklındaki her fikri tüm dünya ile paylaşmasını olanaklı kıldı. Bu olanak bir yandan suiistimal edilerek sömürüldü ve öteki insanları manipüle etmek için kullanıldı (bkz. Cambridge Analytica vakası ya da her boydan troller) diğer yanda ise samimi bir şekilde destek buldu – her ne kadar gerçek olmasa da! Böylece gerçek ile gerçek dışının, doğru ile yalanın arasındaki uçurum kapandı. Bu kavramlar birbirine doğru yakınsamaya başladı. Bugün dünya küre şeklindedir diyenler ile dünya düzdür, dünya tepsi şeklindedir, dünya baget ekmek şeklindedir, dünya ortası delik naneli şeker şeklindedir diyenler arasında bir fark yok.

Dünya tam da bu kıvama gelmişken birileri, hem de bilim insanları çıkıp “Altı ay sonra dünyaya bir kuyruklu yıldız çarpacak; bir şey yapmazsak insanlık yok olacak!” derse ne olur? Don’t Look Up filmi bu temayı ele alıyor!

Eskisiyle-yenisiyle, ana-akımıyla, interneti-sosyal medyasıyla seferber olmuş bir medya. Tek dertleri bireylerin ekonomik olarak on yıllardır yemekte oldukları kazıkların acısıyla yaşamaya devam etmelerini sağlamak. Eğer o kuyruklu yıldız yakın zamanda gelirse tam tepemize düşerken başımızı kaldırıp bakacak-görecek ve bir şey yapmaya fırsat bulamadan yok olacağız. Eğer yirmi otuz sene sonra gelirse daha da iyi. Herkesi metaverselerde takılırken yakalayacak! Sonuç değişmeyecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 303 13.01.2022)

Pandemi dünyadaki üniversite eğitim sistemini kökten değiştirebilir mi?

Kuşaklar arası dijital uçurum sadece ülkemize ya da gelişmekte olan ülkelere özgü bir sorun değil. Dünyanın genel bir sorunu. Ülkeden ülkeye değişen ise belki de derinliği. Örneğin ABD’ye özgülenen şu anektod düşündürücü: Çocuğunun üniversite eğitiminden başka bir şey yapmıyor (üstelik eğitim masraflarını da ailesine karşılatıyor) olmasını eleştiren baba “Ben senin yaşındayken hem üniversiteye gidiyordum hem de yarı zamanlı çalışarak eğitim masraflarımı karşılıyordum” deyince dijital kuşak çocuk hemen kısa bir hesaplama yapıp şu cevabı yapıştırıyor: “Senin zamanındaki asgari ücret ve üniversite ücretlerini hesapladığımızda, günde üç saatlik çalışma ile masraflarını karşılayabiliyormuşsun. Günümüzdeki asgari ücret ile üniversite ücretlerini kıyaslarsak benim günde on sekiz saat çalışmam gerekiyor!”

Yakın zamanda VisualCapitalist sitesinde bir grafik yayınlandı. Grafikte ABD’deki belli başlı üniversitelerin yıllık ücretleri yer alıyor. Buna göre listenin başını 61,850 dolar ile Columbia Üniversitesi çekiyor. Onu Chicago Üniversitesi, Tufts, Brown, Duke, G.Kaliforniya üniversiteleri izliyor. Yıllık ücreti 50 bin doların üstünde olan üniversiteler yüzlük listenin neredeyse yarısını oluşturuyor.

Pandemi bu tabloyu nasıl değiştirecek? Yıllık üniversite ücretlerinin yüzde kaçı, öğrencinin fiziksel olarak kampüste bulunmasıyla ilgili giderlerdir? Bu sene pek çok üniversite pandemiden dolayı kapılarını internette sanal olarak açtı. Kampüse ya sınırlı sayıda öğrenci aldı ya da hiç almadı! Bellidir ki sabit giderlerin büyük bir kısmı, üniversiteler fiziksel olarak açık olsa da olmasa da gerçekleşiyor. Belki daha az elektrik harcanıyor ama operasyonel gider kalemlerinin önemli bir kısmını oluşturan personel giderleri fizikselde de dijitalde de değişmiyor. Kampüs kapalı diye profesörlerine teşekkür eden üniversite yoktur herhalde! Ya da “bant yayına” geçen!

Öte yandan eğitimin uzaktan ve dijital halde yapılma zorunluluğu yeni bakış açılarını da gündeme getirebilir. Örneğin üniversite eğitiminin ilk yarısı fiziksel olup ikinci yarısı dijitale taşınabilir. Bir başka modelde de üniversiteler iki farklı eğitim modeli sunabilir. Fiziksel kampüste “premier” eğitim, dijital kampüste “standard” eğitim. Eğitim kadrosu aynı, müfredat aynı. Ama ücret farklı. Premier eğitim için elli bin dolar ödenirken, dijital eğitim için beş veya on bin dolar ödenebilir.

Denilebilir ki internet üzerinde halikazırda bunu (neredeyse) ücretsiz yapan web siteleri varken bir kişi neden beş veya on bin dolar vermek istesin? Bu da elbette alınacak diploma üzerinde yazan isimle ilgili olacaktır. Coursera veya Khan Academy’den bir dijital sertifika mı? Yoksa (örneğin) Columbia Dijital Üniversitesi’nden alınmış bir diploma mı?

Bir başka modelde ise üniversite lisans eğitimi tüm dünyada bütünüyle dijital-uzaktan eğitim modeline dönüşebilir. “Üniversite” eğitimi demek lisansüstü, doktora, doktora-ötesi eğitim düzeylerini ifade eden bir kavram haline gelebilir. “Özel üniversite” dalgası tüm dünyada zaten böyle bir süreci başlatmıştı. Pandemi gibi bir “mücbir sebep” bu süreci başka bir motivasyonla hızlandırabilir. Üniversite eğitimi “yeniden” eski kaliteli günlerine dönebilir! Yoksa şurası bir gerçek ki “eğitim” tüm dünyada umut vaad eden, yükselen bir değer olmaktan uzaklaşıyor! Artık Youtuber veya sosyal medya fenomeni olmak revaçta! Gerçek-ötesi, doğru-ötesi dünyanın cahilleştirdiği kitleler sağolsun!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 243 20.11.2020)

İpuçlarını pi sayısında aramak daha güçlü komplo teorilerinin üretilmesini sağlayabilir.

Doğrunun, gerçeğin, hakikatin hüküm sürdüğü o eski güzel günlerde sağlam bir ilke vardı. Akıl yürütürken sık sık başvurulan. Sebep-sonuç irtibatı kurulurken sadece “gereklilik” boyutu değil, “yeterlilik” boyutu da irdelenirdi. Çünkü ikincisi dikkate alınmazsa birbiri ile ilgisi olmayan pek çok şey arasında irtibat kurmak mümkün olabilirdi. Şimdi post-truth denilen doğru-ötesinin sefil köleleriyiz. Akıl yürütürken yeterlilik boyutuna bakmamız gerekmiyor. Hele bir de sonuçtan sebebe doğru tümdengeliyorsak. Gereklilik üzerinden akıl yürütüyoruz. Hatta bunun güzel bir adı bile var: “Algı Yönetimi”!

Covid-19 dört ayda dünyanın dört bir yanına ulaştı. Aşırı yüksek bulaşma oranı ve düşük öldürücü etkisiyle herkesi selamladı. Derhal komplo teorileri üretilmeye başladı. En popüler teorilerin başında dünya nüfusunu bir milyarın altına indirmek ile Çin’i ekonomik olarak kaosa sürüklemek geliyor. Bu ikiliyi başka teoriler izliyor. Örneğin insanları evinden çıkmadan yaşamaya alıştırmak için bir tür tatbikat yapmak. Bakalım nasıl oluyor? Evden çalışarak dünya ekonomisi döner mi? Evden eğitim verilebilir mi? Drone ve benzeri cihazlarla sipariş teslimatları da eklenirse üstüne?

Sebeple sonucun latif ilişkisi ile “durumdan vazife çıkarma”yı birbirine karıştırmamak lazım. Bazı ülkeler biraz nüfus azalsın da ekonomi rahatlasın diyerek geç tedbir almış olabilir. Ancak böyle bir global salgın insan nüfusu azalsın diye çıkarılmış olamaz. Birileri Çin’in ekonomisini batırmak istiyorlarsa, her yıl verdiği ekonomik fazladan dolayı Çin’i satın almaya mecbur tuttukları dolara endeksi ABD devlet tahvillerinin karşılığını vermiyorum desinler, sonuca daha kolay ulaşırlar (bunu daha önce yapmış ve altın karşılığında para basma gerekliliği dünya üzerinden kaldırmışlardı)

5G var bir de. İnsanları bulundukları yerde piliç gibi kızartabilecek bir teknoloji deniyor. Kazakistan’daki antiloplar üzerinde denenmiş ve bir kerede binlercesi öldürülmüş. Madem öyle neden Avrupa ülkeleri Çin’den sonra en çok etkilenenler listesinde başı çekiyor? Yoksa bu piliç çevirme teknolojisini Afrikalılar mı geliştirdi?

Komplo teorilerini ustalıkla paçavraya çeviren bir kural var oysa: Dünya öyle inanıldığı gibi üç beş kişi tarafından yönetilmiyor. Olsa olsa üç beş bin kişi kendi bakış açısına göre yönetmeye çalışıyor. Dünyanın en zengin insanı Bill Gates güya üreteceği aşıları satmak için bu işin arkasında deniyor. Adam daha Çin’e yeni teknoloji nükleer enerji santrallarını satamadı. Kendi başkanının ambargosuna takıldı.

Pek çok kişi “Bu da mı gol değil hakim bey?” diyerek, kopyala/yapıştır ile oluşturulmuş kurgu romanları, Asteriks’i, Kore dizilerini örnek gösterecektir. Peki bunların yanısıra bununla alakası olmayan diğer binlerce kurgu romana, diziye, filme ne olacak? Biliminsanları öteden beri rastlantı diye bir şey yoktur demiyorlar mı? Elinde yeterince büyük bir veri kümesi olursa ondan dilediğin sonucu çıkarabilirsin. Daktilo önüne oturtulmuş maymun metaforunu anımsayın! İlla ki anlamlı bir şeyler de tuşlayacaktır! Yeter ki yeterince uzun süre tuşlasın!

Pi sayısının ihtişamı yol gösterici olabilir belki. Hiç düşündüğünüz mü? Pi sayısının virgünden sonraki kısmı tekrarı olmayan bir sayı dizisidir. Yani içinde dünyanın bütün sayıları, sayılar harflere çevrilse bütün metinleri yer almaktadır. Bir dahaki sefere komplo teorilerini pi sayısında arayanlar daha kabul edilebilir sonuçlar üretebilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 208 20.03.2020)