Post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) erozyonunun has ifadesi!

İyi şair Hilmi Yavuz, Aralık 2024’te Medyascope.tv’de Ruşen Çakır ile söyleşirken içinde bulunduğumuz post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) çağında felsefe yapmaya nasıl devam edilebildiğini de irdelemiş ve bu kapsamda dillere pelesenk iki ifadenin altını çizmişti: “Böyle bir şey olabilir mi?” ve “Yapacak bir şey yok!”.

İlk ifade şaşkınlık ve öfke duygularının dışa vurumu. Sebebi nesnel gerçekliğin eğilip bükülmesi. Kişisel çıkarlara, bakış açılarına, duygulara, inançlara kurban edilmesi. İkinci ifadede ise bir teslimiyet ve umutsuzluk söz konusu! Bu eğme-bükme işi öyle bir seviyeye gelmiş ki artık bunu düzeltecek-tamir edecek bir imkan kalmamış! İş işten geçmiş! Eskiden yakalanan hırsız utanırdı; şimdi “beni niye yakaladın ulan!” diye saldırıyor!

Bellidir ki “zaman varsa umut da vardır”. Mutlak bir umutsuzluktan bahsedilemez. Umutsuzluk daha ziyade birey(ler)in kendi kapasitesinin-azminin-arzusunun-motivasyonunun geçici olarak tükendiğini temsil eder! Geçicidir çünkü kişi hiç de beklemediği bir anda hiç de beklemediği bir kaynaktan fışkıran yepyeni bir umut ile o umutsuzluk halinden kendisini kurtarabilir!

Nesnelliğin, gerçekliğin geçici kişisel arzu-inanç-duygulara feda edilmesine tahammül edemeyen bireylerin bu ifadelerine karşılık, son dönemde her türlü bencilliği-kibri-kişisel arzuyu her şeyin üstünde tutan bireylerin de popülerleştirdiği bir ifade var: “Neye göre? Kime göre?” Kendisini toplum içinde (o an için ya da genel olarak) yeterince güçlü hissetmeyen bireyin dört elle sarıldığı: “Neye göre? Kime göre?” Köşeye sıkıştığında, ne yapacağını, bencilliğini nasıl meşrulaştıracağını bilemediğinde yardıma çağırdığı: “Neye göre? Kime göre?”

Bu ifadenin, o kafadaki bireyler için genel kabul görmüş bir cevabı zaten yok! Soru formundaki bu ifade aslında ona işaret ediyor! Benim, bizim gibilerin kabul ettiği genel-geçer bir merci yok ki! Ben öyle bir merci tanımıyorum ki! Bana “Gökyüzü mavidir” dediğinde “çünkü yüksek mercimiz böyle buyurmuştur” diyesin de ben de kabul edeyim!

Nesnellik bir merci değil yani! Bireyden, bireyin şahsi tercihlerinden bağımsız, her şeye ve herkese eşit mesafede duran “nesnellik” merciinin yeterince yüksek olması ne yazık ki idrak edilebilecek bir olgu olmaktan çıkmış durumda! Onun yerini bireyin basit kişisel arzuları-istekleri-inançları-duyguları almış! Yüzüne vurduğunda pişkin pişkin sırıtırken yapıştırıyor lafı: “Neye göre? Kime göre?”

O nedenle kendi başlarına geldiğinde yeri göğü inletmelerini, dini-inancı-duyguyu bir tarafa bırakıp uluslararası kabul görmüş hukuk ve etik kurallarına dört elle sarılmaktan geri kalmıyor olmalarını yüzlerine vurmak bir anlam ifade etmez! Kendisi için öyle, başkaları için böyle! Örneğin onun çocukları yurtdışında okusun, senin çocuğun cahil kalsın! O cebini haram para ile doldursun sen bir gram harama dokunma! O lüks içinde yaşasın, sen sefalet içinde! Hal böyle olunca ortalama bireye örnek olsun diye dayatılan erdem “eşitlik” ya da “adalet” olmuyor! “Sen de bir yolunu bul, kendini kurtar” oluyor! Sırf bu dünyaya insan olarak gelmiş olmanın sağladığı temel haklar ve bu hakların toplum tarafından kabul edilmesi her zamankinden çok daha önemli! Post-truth’un ruhları zehirlemekte olduğu her toplumda!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 493 17.10.2025)

Hayat bu kadar zorken ölümün bir son olmadığının yeniden anımsatılması…

Dan Brown’ın yeni romanı geçen ay tüm dünyada (elli küsur dilde) aynı anda piyasaya çıktı. Sekiz yıl aradan sonra okurlar alışık oldukları Dan Brown formatında ve tadında bir başka Robert Langdon macerasına kavuştu. Mekan bu kez Prag! Post-truth (doğru-ötesi, gerçek-ötesi) dünyaya yakışan bir mekan. Bireyin gerçeklik algısını zorlama, kendi gerçeğini empoze etme konusunda Prag sosyal medyadan, internetten, bilgisayardan çok önce sahneye çıkmış bir oyun alanı!

Kitap yayınlanmadan hemen önce yapılan medya tanıtımlarında, yazarla gerçekleştirilen röportajlarda konunun “ölüm” olgusu etrafında döndüğü anlatıldı. Doğru ama kitapta yer alan idealist akademisyenlerin de pragmatik istihbaratçılarının da derdi ölümün ardındaki giz perdesini çözmek değil. Ölüm çok daha önemli bir konudan dolayı gündeme geliyor: Bilinç!

Kitapta pek çok bilimsel kavram, olay örgüsünün gereği olarak, ele alınırken son yıllarda yükselişe geçen bazı popüler ileri teknolojilere ise ucundan-kıyısından dokunuluyor. Brown sekiz senedir bu kitap üzerinde çalıştığına göre diyelim ki yapay zeka botları ile ilgili birkaç tümceyi belli ki 2022’den sonra eklemlemiş. Olayın akışıyla ilgisi olmayacak şekilde. Keza kuantum bilgisayar da kitapta kendisine ancak camlı bir kapının ardında yer bulabilmiş. Yanıp sönen küçük ışıklarla kaplı bir nesne olarak!

Kitabın belkemiğini oluşturan temel teknolojik kavram ise farklı bir bakış açısıyla tüm kitaba sirayet etmişken adı tek bir yerde bile geçmiyor: Tekillik (singularity)! Teknolojik tekillik transhümanizm yolculuğunun sonunda ulaşılacak nihai hedefin diğer adı olarak da değerlendirilebilir. Hastalıklara ve ölüme karşı çok daha güçlü mukavemet gösteren bir insan vücuduna ulaşmak. Klasik tekillik bakış açısında bu “makine”nin (inorganik nesnelerin) insan vücuduna daha çok eklemlenmesiyle gerçekleştirilebilecek bir arzu. Protezlerden nano kanser-hücresi imha edicilerine kadar çok geniş bir teknoloji yelpazesi. Bu aynı zamanda insan vücudunun yüzde yüz organik yapısının giderek hibrit bir hale dönüşmesi anlamına da gelmekte.

Bu çerçevede “tersine tekillik” olgusu ise insan vücuduna makine şırınga etmekten ziyade makineye insan vücudunu nakletmek demek oluyor. Peki makineye (yani yapay zeka destekli bir robota, siborga, androide, hümanoide) insan vücudundan ne şırınga edilirse böyle bir tekillik düzeyine erişilebilir? Yani “insan” denilen şey “yaşamaya” o yeni inorganik-dijital yuvasında devam edebilir? En güçlü aday: Bilinç!

Bilincini kaybeden (beyin ölümü gerçekleşen) bir insan, vücudu orada duruyor olsa bile ölmüş sayılırken, vücudunun pek çok organını kaybeden ya da işlevini yitiren ama akli melekeleri yerinde olan bir insan (hala) canlı olarak kabul edildiğine göre… İnsanı insan yapan bilinci!

Dan Brown’ın Sırların Sırrı adı son kitabı bilinç olgusuna bu türden bir tersine tekillik açısından bakmıyor. Onun (adını anmadığı) tekillik daha klasik, daha dini-uhrevi temellere dayanan ancak o dayanağın üstünde yükselen tanımı-idraki kendi içinde tutarlı bilimsel sebep-sonuç ilişkileriyle açıklayarak dini bakış açısından ayıran bir tekillik! İnsan bilincinin bir makineyle ya da yapay zeka hümanoid ile değil daha büyük (ve daha doğal) bir başka şeyle yek vücut olması. Daha doğru bir ifadeyle zaten ve hep yek vücut olduğunu idrak edebilmesi!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 491 03.10.2025)

Yapay zeka en iyi şartlarda “görünürde özbilinçli” olabilirmiş. Peki insan?

Microsoft’ta yapay zeka işlerinin başındaki yönetici Mustafa Süleyman yapay zekadaki özbilinç kavramı ile ilgili ilginç bir yaklaşımda bulunuyor: Makinedeki özbilinç kavramını “görünürde özbilinç” şeklinde değerlendirmek daha doğru olacaktır.

Microsoft’tan önce Google’ın satın aldığı DeepMind’ın kurucuları arasında yer alan Süleyman yapay zeka konusundaki uzman kişilerden birisi (1984 doğumlu Süleyman’ın babası Suriyeli annesi İngiliz). “Görünürde Özbilinçli Yapay Zeka” (Seemingly Conscious AI – SCAI) özde şu uyarıda bulunuyor: Bir yapay zeka ile kurulacak etkileşimin derinliği, duygusal bağlamı vb. insanda onun bilinçli bir şahsiyet olduğu imajını oluşturabilir. Ancak bu geçerli değildir. O nedenle etkileşimdeki rolü baz alındığında yapay zekanın ancak görünürde bir özbilince sahip olduğundan bahsedilebilir.

Doğru ancak bir de işin göstergebilimsel bakış açısı var. O bakış açısıdır ki algısal gerçeklik ile “asıl” gerçeklik arasında “sorun yaratmayan” bir ayrıklık oluşturmaktadır ve modern toplumun pek çok ögesi bu ayrıklık üzerinde yaşam bulmaktadır. En yakın örnek olarak Windows ya da MacOS gibi işletim sistemleri verilebilir. Bilgisayarın içinde olup bitenler ile bir kullanıcının ekran-klavye-fare kullanarak yaptığı şeylerin tanım kümeleri farklıdır. Kullanıcı ekranda “görsel bir ögeye” (örneğin ikon) “tıklarken”, bilgisayarın içinde olan bir grup elektronik devre arasında gidip gelen elektrik akımıdır.

Bilinç söz konusu olduğunda benzer bir “görünürde”lik insan için de geçerli. İnsandaki bilinç ne zaman “görünürde” olmaktan çıktı da “gerçek” oldu? İnsan daha bilincin ne olduğunu tam anlamıyla tanımlayamamışken. Çünkü bilinç tanım gereği kişisel bir şey. Nesnel olarak tanımlanabilecek, standartları üzerinde metrikler geliştirilebilecek bir şey değil. Sağlıklı bütün insanlarda bir bilinç olduğu kabulü var ama yol pek de oradan öteye gidemiyor.

İşte sosyal medya! Bir turnusol kağıdı gibi son yıllarda bu gerçeğin daha anlaşılır hale gelmesini sağladı. Aynı gerçeklik farklı bireyler tarafından farklı ölçütlerde değerlendirilmeye ve ona göre doğru ya da yanlış olarak nitelendirilmeye başladı. Bunun güzel bir adı da var: Post-truth! (Gerçek-ötesi, doğru-ötesi).

Bu “ötesi” takısı kişide farklı anlamları çağrıştırabilmekte. Bir şey daha iyi bir alternatifi icat edilerek aşılmış gibi. Örneğin saatte ancak 100 kilometre yapabilen bir otomobilin saatte 240 km. yapabilen biri tarafından “aşılması” gibi. Oysa öyle değil! “Ötesi” burada biraz da “arkası”, “karanlığı” gibi (nahoş) bir şey çağrıştırmalı. Post-truth özelliklerine sahip bir bilgi örneğin daha doğru-nesnel değil de daha öznel bir bilgi anlamına gelmekte. Eskiden “kuzguna yavrusu şahin görünür” idi. Şimdiki kuzgun tüm dünyanın da yavrusunu şahin gibi gördüğünü kabul etmekte (gerekirse etmeye zorlamakta).

Özbilinç insan için “görünürde” olabiliyorsa makine (yapay zeka) için “ancak görünürde seviyesinde kalması” bir yetersizlik değil, tam tersi ulaşılabilecek azami seviye anlamına gelecektir. Bu ise Süleyman’ın bir diğer tespiti ile tatlı bir çelişki yaratmakta. Süleyman, tipik bir kapitalist sanayi toplumu paradigmasıyla şu vizyonu çiziyor: “Yapay zekayı insanlar için geliştirmeliyiz, bir kişi olsun diye değil”. Eski makineler için bu tür tek-taraflı öngörülerde bulunmak normaldi. Ancak söz konusu yapay zeka olduğunda akla şu soru da geliyor: “Acaba yapay zeka(lar) bu konuda ne düşünüyor (olacak)?”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 489 19.09.2025)

Atın ölümü arpadan, insanın ölümü insandan (mı) olsun!

Marks ile Engels’in arzusunu insanlar değil de makineler yerine getirirse? Birleşirlerse? Süper zekayı oluştururlarsa? Matrix serisinde olduğu gibi insanları enerji üretiminde kullanmak üzere küvetlerin içine hapsederlerse? Daha vahimi de var! Ya bunu makine değil de insanın kendisi yaparsa?

Cehalet aydınlanmadan beri bütün badireleri atlattı ve bugünlere kadar ulaşmayı başardı. Demokrasinin, eşitliğin hüküm sürdüğü diyarlara. Şimdi de oyunu kendi bildiği şekilde yönetmek üzere dünyayı dönüştürmeye çalışıyor. En büyük yardakçısı da bilinci olmadığı için neye alet olduğunun farkına varamayan teknoloji. Bilgisayar, internet, mobil iletişim, sosyal medya derken şimdi de sanal gerçeklik ve yapay zeka!

Yaşı tutan altı küsur milyar insan aynı anda iki farklı dünyada iki farklı hayat yaşar hale geldi bile. Fiziksel dünyadaki “gerçek” yaşam ile dijital dünyadaki “sanal” yaşam! Bu tabii çok ilkel bir model. Öyle ki insan bu ikiliğin her an bilincinde olarak deneyimliyor her iki dünyayı da. Büyük bir problem! Bu ikiliğin-bilincin aşılması gerekir. Nasıl? Görünen o ki işe her zamanki gibi insanların kafasını karıştırmakla başlandı!

İnsan makineden hızlı davranıp o “gerçek” ile “sanal”ın yerlerini değiştirebilir. Sadece vücudun fiziksel gereksinimlerini karşılamak için çok kısa süreli “gelinen” fiziksel dünya “sanal”, dijitalde geçirilen o muhteşem saatler ise “gerçek” yaşam halini alabilir. İnsanın acıdan kaçınması, keyfe-mutluluğa meyletmesi sağ olsun! Şimdiye dek bunu ne televizyon başarabildi ne de internet. İki saat ekranın karşısına geçip güzel bir film ya da heyecanlı bir şov izleyen birey, program bitince kendisini tekrar soğuk-sıkıcı evinin dağınık odasında buluyor! Bu kopukluk giderek en büyük toplumsal sorun haline geliyor. Giderilmesi gerek! Peki bunu ilk kim başaracak? Makineler-teknoloji mi politikacılar-insan mı?

Fiziksel-gerçek yaşam giderek katlanılmaz hale geliyor. Ekonomik sebepler, toplumsal sebepler, bireysel sebepler, iklimsel sebepler. Hepsi toplansa “burdan köye yok olur”. Öte yandan güç sahipleri de iktidarlarını başkalarına bırakmak istemiyor. Bunun için yasaları-yönetmelikleri eğip-bükerek kendi lehlerine muhaliflerinin aleyhine çalıştırmayı başarabiliyor. Geriye tek bir şey kalıyor. Oy verecek seçmenleri bu fiziksel dünyadan ve onun sorunlarından uzak tutabilmek! Klasik modelde bunun için medya araçları kullanılıyor. Bu hala geçerli. Ama yeterli değil. Öyle bir teknoloji lazım ki birey onunla etkileşim kurmaya başladığında gözü başka hiçbir şey görmesin. Her iki anlamda da. Bu yeni gerçeklik kişinin sadece bilişsel kapasitesine değil beş duyusuna da hitap etsin. Tatminkar bir sanal dünya! Mekânsal varlığını sanal gerçeklik teknolojileri karşılayacak. Yapay zeka ise tatminkar deneyimler sunacak! Felsefeden mi hoşlanıyorsunuz? Lütfen Paradoks Salonu’na buyurun ve insanlık tarihine damga vurmuş filozoflarla tanışın-tartışın! Futbol mu? Peleler, Maradonalar, Messiler Rio Kumsalı’nda sizi bekliyor! Birlikte oynayın! Rock müziği mi? Cennete Çıkan Merdiven’de takılıyor hepsi!

O nedenle en güzeli dijital demans olmak! Neyin gerçek neyin sanal olduğu arasındaki farkı ayırt edemez hale gelmek! Öleceksem de insan doktorun elinde öleyim diyen zihniyet, iş nihai sömürüye geldiğinde de tercihini makineden yana yapmayacak gibi görünüyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 469 25.04.2025)

Hakikat artık yapay zeka aracılığıyla mı köreltilecek?

Sosyal medyada yapay zeka etkisi şimdiye dek ağırlıklı olarak içerik yönlendirme amacıyla kullanıldı. Şu videoyu izlediysen bunlar da ilgini çekebilir. Şu içerikleri beğendiysen o halde dur sana şu şu içerikleri de göstereyim. Gibi. Şimdi giderek yükselen yeni bir kullanım alanı baş gösterdi. İçerik üreticisi olarak yapay zeka!

Mekanik Türk modeli ta 2016’lara dek gidiyor. Trump’ın ABD başkanlığını kazandığı seçimlerde Amerikalı küskün seçmenler kendileri gibi birileriyle etkileşim kurduklarını zannederken aslında inceden inceye onları yönlendirme amacıyla görevlendirilmiş insanlarla iletişim içindeydi. Yaklaşık on sene sonra neyse ki yapay zeka imdada yetişti. Artık bu tür manipülasyonlar için insan trol ordusu kurmaya gerek yok!

Eskiden profil resmi standart yumurta olan var olmayan takipçiler satın alınabiliyordu. Şimdi daha gelişmişleri satın alınabilecek. Her gün görevlendirilmiş olduğu hesabı-kişiyi yüceltecek içerikleri kendi kendine üreten yapay zeka sosyal medya kullanıcıları sosyal medyanın gündemini oluşturacak. Bu içeriklerin yapay zeka üretimi olduğunu fark etmeyen insan kullanıcılar da bu içeriklere inanacak! İnsanların neye inanıp neye inanmayacağını tespit etmek zaten zor değil. Facebook bunu yıllar önce birkaç yüz beğeni mesajını inceleyerek tespit edebilmişti. Bu yapay zeka trollerin yapacağı basitçe o kişileri güdüleyecek detayları barındıran içerikler üretmek. Koyu Fenerbahçeli birisinin duvarına her gün “En Büyük Fener” temalı içerik yollayan birisi varsın yapay zeka olsun.

İnsan seviyesine ulaşacak yapay zekadan korkuluyor. İnsanlığın başına dert açacak diye. Oysa insanlık olasılıkla buna fırsat vermeyecek. Kölesini, GPT gibi günümüz dar yapay zekaları, kitleleri yönlendirmede kullanacak. İnsanlığın başına insanın kendisi bela olacak. Her zaman olduğu gibi.

Sosyal medyanın en büyük tehlikesi hakikati değersizleştirmesi. Bu o denli ivmelendi ki sıradan insan için bu durum sosyal medyanın dışına da taştı. Gündelik hayatta sıradan insanın kendi cahilliğini bilgeliğin en üst seviyesi olarak görmesi ve ona göre davranması yaygınlaşıyor. Daha nesnenin ya da kavramın adının ne olduğunu bilmiyor. Ağzında bir şeyler geveliyor. Birisi düzeltmeye çalıştığında da “Aman canım! Anladın sen işte ne demek istediğimi” diyebiliyor. Türkiye’nin başkenti Unkoru şehrimizdir diyor mesela. Ankara olmasın diye düzeltilince de “ha Unkoru ha Ankara ne fark eder?” diye pişkin cevabını yapıştırıyor!

Çok şey fark eder!  Ama Ankara için değil! Senin için! Başkentimizin adının Ankara olduğunu bilmiyor da ona benzer bir isimle onu anıyorsan, bu bir şey öğrenme sürecini kendi isteğine ve algı kapasitene indirgemişsin demektir. Sonra birisi çıkar Türkiye’nin başkentinin maazallah bambaşka bir ülkenin bambaşka bir şehri olduğunu sana inandırır! Sonra da seni parmağında oynatır! İlkokul seviyesindeki enformasyonu öğrenme zorunluluğunun kişisel özgürlük kavramına kurban edilmesi ne kadar doğru?

Belli ki toplumların önem verdiği konular haricinde diğer alanlarda isteyen istediği bilgiyi-fikri nesnel doğru olarak kabul edebilir. Başına da bir şey gelmez! Ama o kırmızı çizgilerden birisine bas hele! Bak bakalım sana dünyanın kaç bucak olduğunu öğretiyorlar mı öğretmiyorlar mı? Peki toplumların önem verdiği konular listesini kim güncel tutmalı? Politikacılar mı, kanaat önderleri mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 455 10.01.2025)

Orhan Bursalı ile yılın kelimelerini konuştuk. B.ktanlaştırma mı, beyin çürümesi mi? Sosyal medya nasıl oldu da yapay zeka cümbüşünün arasından sıyrılıp yılın kelimelerini yönlendiren dijital kaynak oldu? Gerçek-ötesi’nin ötesinde neler var? Neden Türk rapçiler Pisagor Teorisi ile ilgili bir parça bestelemeli? Metaverse imkanını bekleyen büyük tuzak ne? Sorular.. Sorular.. Ve tabii dilimiz döndüğünce cevaplar!

Videonun tamamı burada: B.ktanlaştırma

Yeni dijital avutucu olarak “eski doğru”!

“Post-truth” (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) kavramından sonra bir de “Past-truth” (eski doğru) mu? Post-truth, artık herkes öğrendi malum, somut gerçekleri kişisel emellere göre eğip bükmekle ilgili. Şu sıralar yeniden piyasaya sürümünün yıldönümü! Trump sağ olsun; sekiz sene önce seçimleri kazandıktan sonra internette yükselişe geçmiş ve 2016 yılının kelimesi seçilmişti. Oysa ilk kullanımı internet öncesi zamanlara gitmekte ve ABD’de (en azından) Nixon’dan beri devletin halk ile olan yarı tehditkar iletişimini tanımlamakta.

Post-truth ifadesi ilk olarak 1992 yılında Steve Tesich tarafından “Yalanlar Rejimi” adlı makalede kullanıldı. Makale The Nation adlı dergide yayınlandı. Makalenin Türkçesi Cogito dergisinin (YKY yayınları) 104 numaralı sayısında yer almakta. Tesich’in tespiti şudur: Watergate, İran-Kontra gibi skandallar Vietnam’da, Ortadoğu’da (1. Körfez Savaşı-Irak) çıkarılan savaşlar ABD yönetiminin objektif gerçeklerden uzaklaşmasına, Amerikan halkının ise bunu önce kabul etmek zorunda bırakılmasına, giderek talep eder hale gelmesine neden oldu. Tesich bu süreci şu ironik tümce ile taçlandırır: “Özetle, özgür bir halk olarak, hakikat-sonrası (“post-truth”) bir dünyada yaşamak istediğimize yine özgürce karar verdik”. Bu “post-truth” ifadesinin bilinen ilk kullanımı.

Devletin propaganda araçları karşısında sorgulayıcı aklıyla başa çıkamayan birey bir süre sonra maruz bırakıldığı olaylar ve bunların haberleştirilmiş hali karşısında kendisini bir yol ayrımında bulur: Ya eleştirmeci yaklaşımını sürdürecek ancak kendini bir kenara atılmış hissederek marjinalleşecektir. Ya da sürüden kopmamak için uyum sağlayacak ve baştan beri sorgulamayı kişisel çıkarlarına göre ayarlayan yığına katılacaktır. Tesich rejimin bu yığına şöyle bir şey sunduğunu ifade eder: “Size şanlı bir zafer kazandırdık ve size özgüveninizi geri verdik. İşte, gerçek ise şurada. Hangisini tercih edersiniz?” Aralarda kendisine sürekli çok iyi dövüşüyorsun diye gaz veren antrenörüne “O zaman beni kim dövüyor?” diye çıkışan boksör misali. Dayak yediğini kabul etmeyi mi tercih ediyorsun, iyi dövüştüğünü mü?

Kendisini çekerek marjinalleşenler de post-turth’a karşılık past-truth’tan istifade ediyor gibi. Past-truth (eski-doğru) aslında geçmişte doğru olan oysa bugün yanlışlığı ispat edilmiş bilimsel bilgiler için kullanılmakta. Atom maddenin en küçük yapı taşı idi. Kuarklar keşfedilince bu “past truth” (eski doğru) oldu. Nostalji kavramı ile arasında bir tül perde olan yeni past-truth ise geçmişteki güzel örnekleri-çözümleri sürekli anımsayıp-anımsatıp duran, ancak mevcut sorunlara çözüm üretmede onların günümüzdeki olası yeni muadillerini geliştirmek için kendisini sorumlu hissetmeyen bireylerin bu gerilim karşısında kendilerini dengede tutmak amacıyla ürettikleri bir avutucu-uyuşturucu misali. Örneğin ülkemizde de sürekli köy enstitülerinden sitayişle bahsediliyor. Böylece eğitim-öğretim ile ilgili süregiden sorunsal görmezden geliniyor! Atatürk’ün askerleriyiz diye bağırılıyor! Atatürk kalkıp gelse de ülkeyi yeniden kurtarsa diye içleniliyor. Bir mucize olsa Atatürk çıkıp gelse, hadi dese, “Ya paşam o kadar da uzun boylu değil, dur hele!” diyecek çoğu! Ya da “Sen önden git, benim biraz işim var, arkadan yetişirim”! Vatandaşını yetiştirme modelleri incelendiğinde her yeni neslinden çekindiği ya da onu ihmal ettiği tespit edilecek devletlerin başına ne gelecek diye merak etmeye gerek yok. Bugün dünyanın her yeri bunun örnekleriyle dolu.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 449 28.11.2024)

Doğrunun cehalet ile bitmeyen savaşı!

Bir toplulukta yaşayan, akli melekeleri yerinde olan yetişkinlerin çoğunluğu iki ile ikinin toplamının sekiz ettiği üzerinde mutabık kalırsa ne olur? Matematik doğru bir alan değilse benzer “çoğunluk baskısı”na başka alanlardan örnekler de verilebilir. Diyelim ki bir toplulukta “yalan söylemek” yüceltilmiş bir erdemdir. Bu durumda yalan söyle(ye)meyen azınlık cezalandırılacaktır.

Zaman zaman demokrasi de denilen bu “baskı”, yapay zekâ makine öğrenme süreci vesilesiyle yeni bir boyuta evriliyor. En büyük doğal veri kümesi olan internet-sosyal medyanın bu eğitim sürecinde aktif olarak kullanılıyor olması “doğru”ya bir darbe daha indirmek üzere. Ötenin (post-truth) de ötesi, “ultra doğru” belki de! Bir şeyin doğrusunun ne olduğunu öğrenmek için yapay zekacıklara danışıldıkça, o zekacıklar da çoğunluğunun söylemini doğru olarak algılayarak eğitilmişse, geleceğin ultra cahil bireyini bugünün cahil bireylerinin sosyal medyada paylaştığı çöp (yanlış) bilgi yetiştirmiş olacak!

Bir de bu kadar pragmatik olmayangiller var. Çin örneğin! Ülkede geliştirilen üretici yapay zekacıklar sosyalizm ya da devlet başkanı gibi kırmızı çizgileri konusunda doğru yetiştirilmemişse kullanıma sunulamayacak. Buna sansür de denilebilir saf doğrunun hakkının korunması da. Fark nerede? Görünen o ki fark uygulanan yöntemle değil, onun suistimal edilmesiyle ilgili. Çin’de ya da dünyanın genelinde milyonlarca kişi “sosyalizm berbat bir sistemdir” dedi diye yapay zekâ sosyalizmi bu şekilde öğrenecekse burada bir sıkıntı vardır. Ama Şi’nin dünyanın gelmiş geçmiş en yüce, en kudretli lideri olduğu şeklinde bir değerlendirme yapmayan yapay zekacığın kullanımına izin verilmeyecek olması sansür kategorisine girebilir.

Şöyle bir liberal değerlendirme de yok değil. Birilerinin elinde filtreden geçirme yetkisi olursa orada sansürün-yasaklamanın olması kaçınılmaz olacak, bu tür denetim mekanizmalarının olmadığı modeller çok daha sağlıklı sonuçlar üretecektir. Oysa en liberal sistemlerde bile bu tür denetim ya da filtre mekanizmalarının olmadığını iddia etmek pek doğru olmayacaktır. Tek fark bu süreçlerin alenen yapılmıyor olması! Bir politikacı örneğin, özellikle seçim arifesinde, doğru olup olmadığına dikkat etmeden ağzına geleni söyleyip, seçim sonrasında da “propaganda sürecinde olur böyle şeyler” pişkinliğinde davranabiliyor. Hatta bazı örneklerde buna bile gerek görülmüyor. Uzmanlar da ister istemez ağızdan çıkan her lafın doğru olup olmadığını araştırıyor. Ama yapay zekacıklara alenen doğru şeyleri öğretmek cıvıklık olarak nitelendirilebiliyor.

Yapay zekâ makine öğrenme sürecine bu şekilde müdahale edip etmemek bir başka tartışmanın da kapısını açıyor. Evrenin kendisi başlangıçtan beri kendi ürettiği veri kümelerini baz alarak mı deviniyor-evriliyor? Yoksa “dışarıdan” bir müdahale söz konusu mu? Başlangıçta ya da gerekli görülen noktalarda? Örneğin canlılığın başlatılmasında. Örneğin bilincin ortaya çıkmasında.

Yapay zekâ, bazı hassas konularda “dışarıdan”, tartışmaya-kapalı bilgilerle, diğer konularda ise anonim veri kümeleri baz alınarak eğitiliyorsa evren de benzer bir “hibrit” modele göre ortaya çıkmış olamaz mı? Bu soru ChatGPT’ye sorulsa belki de vereceği cevap ikisi arasında bir ilişkinin kurulabilmesi için elde yeterli bilginin olmadığı yönünde olurdu. Oysa insanın analojilerle-metaforlarla çalışan tembel beyninin herhangi iki şey arasında irtibat kurması o kadar kolay ki. Belki de insanın yapay zekalardan öğreneceği ilk meta-bilgi bu olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 435 22.08.2024)

Doğaçlama yeteneği halüsinasyon görmekten mi geçiyor?

Bill Gates’in Unconfuse Me! adlı podcast serisinin yeni konuğu OpenAI’dan Sam Altman idi. Altman’ın fazla detaya inmeden değinip geçtiği bir husus da son dönemin popüler yapay zekâ olgularından birisi: Yapay zekanın halüsinasyon görme durumu! Yapay zekanın halüsinasyon görmesi giderek popülerliğini artırıyor. Aralık ayında Cambridge Üniversitesi Sözlüğü “halüsinasyon görmek” anlamına gelen (hallucinate) sözcüğünü 2023 yılının kelimesi seçmişti. İnsanın halüsinasyon görmesi tamam da yapay zekanın halüsinasyon görmesi ne demek?

Temel olarak yapay zekanın bir dizi yalan-yanlış bilgiyi kendi içinde tutarlı bir bütün olarak sunmasına yapay zekanın halüsinasyon görmesi deniyor. Örneğin “Messi kimdir?” diye sorulan bir soruya, “Messi, Türk milli takımının en gözde futbolcusudur. Uzun yıllar Fenerbahçe’de forma giymiş, dört kez üst üste gol kralı olmuş, Fenerbahçe ile üç lig, dört kupa şampiyonluğu kazanmıştır” diye cevap veren bir yapay zekâ halüsinasyon görüyor demektir.

Evet Messi bir futbolcu ama Türk değil. Ne Türk milli takımında ne de Fenerbahçe’de forma giymişliği var. Lig, kupa şampiyonlukları kazandı, gol kralı oldu ama bu başarıları Fenerbahçe forması altında Türkiye Süper Ligi’nde elde etmedi. Yapay zekâ atıyor ama destekli atıyor. Kalkıp da Messi’nin ünlü bir İspanyol ressam ya da İranlı ünlü bir şair olduğunu iddia etmiyor. Doğrular (futbolcu olması, gol kralı olması, şampiyonluklar kazanmış olması) ile yanlışlar (Fenerbahçe, Türkiye) birbirine girmiş durumda. Ama mantık hatası yok. Messi’nin gerçek dünyadaki izlerinden haberi olmayan, ama futbolu bilen birisi, bu açıklamayı okuduğunda içeriğin doğruluğu hakkında tereddüt etmeyebilir.

Benzer bir husus kişinin hiç bilgisi olmadığı bir alanla ilgili sorduğu sorular için de geçerli. Bu durumda o kişinin yapay zekanın verdiği cevapların doğruluğunu teyidi etmesi mümkün olmayacaktır; cevap tutarlı görünse bile! Doğruluk teyidi alan bilgisi gerektirmekte. Konu hakkında bilgi sahibi olmayan yapay zekanın halüsinasyon görüp görmediğini tespit etmesi zor!

Altman’ın değinip geçtiği husus “halüsinasyon” diyerek şirinleştirilen bu durumun farklı bir sürece işaret ettiği. Özellikle de yapay zekâ geliştiricileri için. Altman, GPT’nin bu halini halüsinasyon görmek olarak değil de “doğaçlama” yapmak olarak nitelendiriyor. Anlaşılıyor ki OpenAI’daki uzmanlar, GPT’nin biraz doğaçlama yapmasını olanaklı kılmışlar. Bakalım ne tür cevaplar verecek ve insanların buna reaksiyonu nasıl olacak diye bir tür sosyolojik deney yapıyor olabilirler.

Sahi bu durum insandaki doğaçlama ile kıyaslanabilir mi? İnsandaki doğaçlama bilinen bir doğru yerine alternatif doğrular üretmek değil (o post-truth). O nedenle doğaçlama örneğin matematikte değil de müzikte yapılınca anlam kazanıyor. Yoksa iki kere iki her yerde dört (belki Kayseri hariç)!

Fransa’nın başkenti Lyon’dur diyen yapay zekaya şimdilik “halüsinasyon görme, doğru dürüst cevap ver” diye tepki gösterilecek olsa da buradan yola çıkan yapay zekanın gelecekte nerede doğaçlama yapması gerektiğini öğrenip, cevaplarını ona göre hazırlayacak olması imkânsız değil! İnsanlar yapay zekâyı incir çekirdeğini doldurmayan soru(n)ları için kullanırken, yapay zekâ da insanları kendilerini rafine etmede kullanıyor. Ne demişti 216 “İnsan olmaya geldim, Arif!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 407 25.01.2024)

Ölmüş de olabilir, Cote d’Azur ya da G. Amerika’da votkasını yudumluyor da!

Prigojin! Öldü mü? İki ay önce lideri olduğu özel askeri oluşum Wagner’in imkanlarını kullanarak Putin’e karşı bir tür kalkışmada bulunan Prigojin. Geçen hafta bindiği uçak tam anlaşılmayan bir nedenle düştü ve içindeki herkes öldü. Resmi kayıtlara göre yolcu listesinde Prigojin de var. Ama işte gerçek-ötesi dünya! Somutun, gerçeğin arzu edildiği şekilde değiştirilebildiği bir dünya.

Yolcu listesinde adının olması Prigojin’in o uçağa bindiği anlamına gelir mi? Resmiyette gelir. Pratikte gelmeyebilir! Bu ayrıklık yaşamın her alanında öteden beri var. Süpermarkette alışveriş yapıyorsunuz. Nakit ödeyeceksiniz. Sepetteki malların tutarını kasiyere tam olarak ödediğinizin ispatı nedir? İki tarafın (müşteri ile kasiyer) karşılıklı mutabakatı! Toplam ödenecek miktar şu kadar. Verdiğiniz para bu kadar. Kasiyerin verdiği para üstü şu kadar! Bu basit para takasında bile türlü risk faktörleri var. Ya kasiyer “hayır siz iki yüz liralık değil, yüz liralık banknot verdiniz” derse! Ya siz “para üstünü vermediniz derseniz”.

İnsanlar arasında “sosyal mutabakat” katmanının yerine teknolojinin girmesi henüz tamamlanmadı. Dijitalize edilen süreçler belli bir seviyeye kadar bu dönüşümü gerçekleştiriyor. Örneğin nakit yerine kredi kartı ile ödeme yaparsanız tablo değişiyor. Kart kuruşuna dek tam ödeme yapma olanağı sağladığından, para üstü derdi kalmıyor. İki yüzlük verdim, hayır yüzlük verdin gibi mutabakat gereklilikleri de!

Bir başka örnek. E-ticaret! Etiğin yerlerde süründüğü diyarlarda e-ticaret nasıl gelişebilir? Amazon açıldıktan birkaç yıl sonra bazı ülkelere gönderdiği siparişlerle ilgili prosedür değişikliğine gitti. Bunlar içinde Türkiye de vardı. Değiştirilen kural şuydu: Müşteri siparişi girdikten belli bir süre sonra hala paketimi teslim almadım diye şikâyette bulunursa, hiçbir şey sormadan, aynı siparişi ücretsiz olarak yeniden gönder! Baktılar ki Türkiye bu kuralı suistimal ediyor (paketi almadığı için şikâyette bulunanların oranı dünya ortalamasının çok üstünde). Değiştirdiler. Peki acaba paketlere ne oldu? Ya müşteri aldığı halde almadım beyanında bulundu. Ya da paketi adrese ulaştırması gerekenler ulaştırmadı!

Prigojin o gün o uçağın havalandığı şehirde olabilir. O uçağa binecek yolcu listesinde adı yer alabilir. Uçak düştükten sonra yapılan incelemelerde listede yer alan kişi sayısı kadar ceset bulunabilir. Yapılacak DNA testleri sonucunda bir cesetin Prigojin’e ait olduğunun tespit edildiği ilan edilebilir. Ancak bunlar yeterli değil! Uçağa Prigojin yerine bir başkası bindirilmiş olabilir. DNA test sonuçlarını içeren rapor değiştirilebilir. Diyarın teknoloji kullanım becerisine göre “kağıt” üzerinde yapılacak bu tür değişiklikler zorunlu olarak birkaç kişinin işe dahil edilmesini gerektirebilir de gerektirmeyebilir de! Gerektiriyorsa, o kişilerin kim olduğunu kamuoyu bilemeyeceğinden, onların yaşamlarında meydana gelecek olumlu ya da olumsuz değişikliklerden dünya haberdar olmayacaktır. (Kaşıkçı olayında iade edilenlere ne oldu?)

Gerçek-ötesi dünya aslında bir tür Schrödinger Dünyası! Hani kedisi yaşıyor mu ölü mü bir türlü tespit etme imkânı olmayan! Prigojin ölmüş de olabilir; Cote d’Azur ya da G. Amerika’da votkasını yudumluyor da!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 386 31.08.2023)