Dünyada derebeylik mi, yoksa yepyeni bir gezegen mi?

Eric Schmidt’in geçen ay yayınlanan TED seansında yapay zeka ile ilgili değindiği konulardan bir tanesi de AGI üretim süreciydi. Bu süreçte kayda değer iki rakibin olduğunun altını çizdi: ABD ve Çin! Körfezdeki Arap ülkelerinin ise üçüncü aday olmaya çalıştıklarını söyledi. Olağan şüpheliler listesinde yer alan Avrupa Birliği ve Hindistan ise nal topluyor. Schmidt bu değerlendirmeyi en kritik parametreyi baz alarak yapıyor. Yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın (ve para sahibi) olabilmek!

Hindistan ayrı bir tartışma konusu olabilir ama Avrupa Birliği’nin bu tabloyu nispeten uzaktan seyretmekte olmasının gerisinde ne var? AB neden “milyarlarca doları yapay zekaya yatıracak kadar çılgın” değil?

Şu dört olayı ve gerçekleşme tarihlerini anımsamalı: 18.3.2014: Rusya Kırım’ı ilhak eder. 2015: AB ülkelerine yapılan düzensiz göç zirve yapar. 8.12.2021: Merkel on altı yılın ardından Almanya başbakanlığından ayrılır. 24.2.2022: Ukrayna-Rusya savaşı başlar. Sanki başka önemli parametre yokmuş gibi bu dördü baz alınarak şöyle bir okuma yapılabilir: Merkel göç sürecinden AB’yi Türkiye ile anlaşmalara yaparak korudu. Rusya Ukrayna savaşı çok daha önce (2010larda) çıkabilirdi. Bunun AB bölgesinde yaratacağı olumsuz etkilerini iyi değerlendiren Merkel sorunun büyümesini engelledi. Ancak politik ömrü biter bitmez süreç kaldığı yerden devam etti.

Bu senaryo Ukrayna-Rusya savaşının AB ülkelerine “de” yönelik bir operasyon olduğunu düşündürüyor. Son dönemde NATO’nun gündemindeki en önemli konu nedir? AB ülkelerinin savunma bütçelerini artırması. Neden? Rusya’ya karşı önlem olarak! ABD ben sizi korumak için sizin kendinizi korumak için ayırdığınız paradan daha çok para ayırıyorum; bu adil değil diyor! Yeni denkleme göre ABD AB için daha az savunma bütçesi ayıracak; AB ise daha çok. Böylece ABD yapay zekaya daha çok para aktarabilecek! AB ise daha az! İşte o nedenle AB, Schmidt’in sebep göstermeden tespit ettiği üzere “yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın” değil! Değil çünkü olamıyor! Şartlar onu gerektiremiyor! Savaşın ilk döneminde “enerji krizi” formunda oluşan etki ABD’de başkan değişiminden sonra doğrudan “savunma krizi” formuna dönüştü!

Yapay zeka geliştirmelerindeki en kritik iki parametre nedir? Enerji ve veri. Algoritmaların üretilebilmesi ve kullanılabilmesi için yoğun veri kümesine ve yüksek bilişim kapasitesine gereksinim var. O nedenle dünyanın her yerinde yüksek kapasiteli veri merkezleri kuruluyor. Ki o devasa yapay zekalar üretilebilsin-çalışabilsin. Doğal olarak o veri merkezlerini besleyecek elektriğe gereksinim var. Bu elektrik yenilenebilir de nükleer enerji kaynaklı da olabilir. Harari yıllar önce altını çizmişti: Gelecekte veri merkezleri askeri bölgeler içinde koruma altında tutulan mekanlar olacak!

Yapay zeka ile sanayi toplumu yeni bir evreye geçirilmeye çalışılıyor. Belki de bu evresinde sanayi toplumunu talep eden, kazandığı parayı soylu, dini ya da askeri liderlere kaptırmak istemeyen siviller ilk kez kendilerini güvende hissedecek. Çünkü ya bu dünyada kalıp yeni derebeyi olacaklar ya da atmosferden güvenle çıkıp bir başka gezegene ulaşabilecekler!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 479 11.07.2025)

Aydınlanma sözünü neden tut(a)madı?

Dijital yakınsama tamam da ıraksama ne oluyor? Dijitalde yakınsayan, birbirine doğru yaklaşan, yek-vücut haline gelen, tekilleşen şey o zamana dek farklı kulvarlarda seyretmekte olan teknolojiler. Akıllı telefon, otonomisini kaybederek birleşen bu teknolojilerin ana yatağı haline geldi. Pratik açıdan bakıldığında birbirinden bağımsız akıp gitmekte olan saat, fotoğraf makinesi, internet erişimi, hesap makinesi, not defteri, eposta vb. gibi dere yatakları akıllı telefon deryasında birer uygulama (app) düzeyine gerilediler. Bu imkanlar için gerekli olan müstakil donanımlar ise ortadan kalktı-kalkıyor.

Teknoloji ile insan vücudunun yakınsaması ise tekillik (singularity) adı altında ayrı bir kategoride ele alınıyor. Eski normların ve sanayi toplumu paradigmasının üstünde yükseltildiği için derdi insan vücudu ve transhümanizm. Oysa bir yanda posthümanist bakışlar diğer yanda ise “ya makinenin insan vücuduna değil de insan bilincinin makineye nakli” söz konusu olursa bakışı tekillik olgusuna da yeni açılımlar getiriyor.

Bu zengin yakınsama diyarının yanında sessizce gelişmekte olan bir başka diyar ise “uzaklaşma”. Ve bu uzaklaşmanın güncel aktörü olarak gündeme gelen dijital ileri teknolojiler. Bu uzaklaşma-ıraksamanın izleri Aydınlanma’ya kadar sürülebilir. Temel soru şudur: Aydınlanma insanları kandırdı mı? Aydınlanma öncesi Ortaçağ karanlığındaki feodal toplum yapısında ölüm-kalım mücadelesi veren insan, mülkiyet hakkı-liberalizm-demokrasi ile birlikte aydınlanmaya başladı; modern topluma geçiş yaptı. Bugün gelinen noktada insanlar hala ölüm-kalım mücadelesi veriyor! O zaman ne değişti?

Aydınlanma ile gelen bilim-bilgi-bilişsel beceri kümesinin geliştirilmesi gereği, iki yüz elli senelik tarihsel süreç irdelendiğinde, geniş kitlelere ulaştırılamamış-yaygınlaştırılamamış durumda. Özellikle de Aydınlanma’nın evdeki insanlarını kalkındırmak için omuzlarına basarak aşağı ittiği, sömürü topraklarında yaşayanlar için.

Bıçak artık kemiğe dayanmış durumda. Yıllardır üstüne basılarak aşağı itilenler, kendilerinden beklenen değil de bildikleri kurallara başvurarak faturayı kesmeye çalışıyor. Nedir? Madem benim doğup büyüdüğüm toprakları (ve üstünde yaşayanlar olarak beni) sömürüyorsun. Madem bunu oradan yapıyorsun. O zaman ben de oraya gelirim. İmkânım ölçüsünde burayı- sömüren-oradaki pozisyonuna terfi ederim. Doğudan (Asya) ve güneyden (Afrika) batıya (Avrupa-ABD) göçün bir başka anlatımı!

Teknoloji, özellikle de bilgisayarlaşmayla birlikte, son elli senedir, bilişsel becerilerini geliştirme imkânı bulanlar ile bulamayanların arasını üstel ölçekte açmakta. Yaşam o kadar hızlandı ki kimse birkaç kuşak feda ederek torununun çocuğunun aradaki farkı kapatmasına olumlu bakmıyor. Etik kavramları çiğneyerek, hak gaspı ile, o kadar çok kötü örnek, kısa yoldan, kendi hayatını kurtardı ve kendisini “başarı hikayesi” olarak teşhir etti ki, uzun yoldan gitmek aptallık olarak nitelendirilmeye başladı. İşte ülkemizden bir örnek: Herhangi bir eğitim alma, asgari ücret ile çalış. Ya da üniversite mezunu ol, asgari ücretin üç yüz lira üstünde bir maaşla çalış! Kim ikincisini ister?

“Aydınlanma”, “dijital” yukarı çıkmış elini uzatıyor! Tut elimden, seni de yanıma alayım! Aşağıdan neden karşılık alamadığı için şaşkın. Oysa sesi o kadar uzaktan geliyor ki. Çukurun dibindekinin sinirini daha da bozuyor. İmkân bulsa da onu da yanına çekip, çukura gömse!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 378 06.07.2023)

Herkesin beşikten-mezara dijital bir “ruh ikizi” olacak!

Bilgisayar, internet, cep telefonu! Bu üç kritik teknoloji kuşaklararası bağı bıçak gibi kesmiş ve yerleşik toplumsal kavramlara yeni bir bakış açısı getirmeyi zorunlu kılmıştı. “Dijital Yerli” kuşaklar normların değişmesine, “normal”in yeniden tanımlanmasına neden oldu-oluyor! Bu paradigmasal dönüşüm, o denli güçlü bir etki yarattı ki önceki kuşaklar bile kendilerini bu yeni normale göre adlandırmak ve yeni bir ekosisteme göç etmek zorunda kaldılar. Dijitale doğru olan bir göç! Ve onun “dijital göçmen”leri.

Bankadan para mı çekeceksin? O zaman şu plastik kart zımbırtısı ile ATM denilen cihazı kullanmayı öğreneceksin! Şu kazağı yarı fiyatına mı edinmek istiyorsun? O zaman şu web sitesinden sipariş vermeyi öğreneceksin! Uzaklardaki torununun yüzünü görmek, sesini duymak mı istiyorsun? O zaman cep telefonu denilen şu cihazla görüntülü konuşma yapmayı öğreneceksin! Öğrendikçe, göçecek, göçtükçe hayat kaliten yükselecek!

Şimdi bu süreç yeni bir evreye mi geçiyor? O üç çığır açıcı teknolojinin yerine üç yeni teknoloji geliyor: Blokzinciri, metaverse ve yapay zekâ!

Dijital yerlilerin ilk kuşağına Y ikincisine de Z adı verilmişti. Z’yi takip edecek kuşağa da “alfa”. Batı normlarına göre Z kuşağı yirmili yaşlarına geldi. Alfa kuşağının ilk temsilcileri bugün dünya üzerinde üç yaşına kadar ulaştılar. Acaba “dijital yerli” kategorisi alfa kuşağını da bünyesinde tutabilecek mi? Yoksa tıpkı kırk sene önce olduğu gibi kuşaklar ikinci dijital darbeyi yiyip yeniden ikiye mi bölünecek: Blokzinciri, metaverse ve yapay zekanın içine doğmuş olanlarla bu “bir başka gerçeklik” dünyasına “terfi” etmek zorunda bırakılmış kuşaklar.

Y ve Z kuşağı mensuplarının (1981-2020 arası doğanlar) bütünüyle dijitalde inşa edilmekte olan bu yeni gerçeklik evrenine terfi (“upgrade”) etmeleri de en az eski kuşakların bilgisayara, internete, cep telefonuna göç etmesi kadar zor olacak görünüyor.

Cebindeki banknotun kâğıt parçasından daha değerli olmasının gerisinde yatan şeyin altın rezervi değil toplumsal kabul olduğunu unutmuş insanlar, kripto paraların değerinin nereden geldiğini sorgularken.. Emekleme aşamasındaki metaverse ortamlarında dijital etkileşim kurmaya bir anlam veremezken.. Yapay zekâ denildiğinde “o da bizim gibi hislenecek mi?” diye inat ederken.. Dijital yerlilerin işi de en az kendi ebeveynlerininki kadar zor! Çoğu bu göçü tamamlayamayacak; göç yolunda telef olacak. Eskiden “telesekretere konuşamayanlardan”dılar, yakın gelecekte yapay zekâ ile diyalog kuramayanlardan olacaklar!

Bu yeni gerçeklik mevcut dijital paradigmadaki olgularla eşleştirilirse ortaya şöyle bir tablo çıkar: Şimdiki internetin yerini metaverse alacak. Bilgisayar-telefon-tablet cihazlarının oluşturduğu “ikinci ekran” yerini 3D görüş cihazlarına (gözlük vd.) bırakacak. Klavye-fare ile devinim yerine ele giyilmiş dijital eldiven ya da benzeri aparatlar alacak. Web siteleri aracılığıyla yapılan şeyler, insanı temsil eden avatarların dijital dünyada yaptığı “angarya iş” yüküne dönüşecek. Değerli belgeler kripto dünyasına taşınacak. Değerli madenler değerli bitler-bytelar halini alacak.

Herkesin beşikten-mezara dijital bir “ruh ikizi” olacak. Çocukken masal anlatan-ninni söyleyen dadı, ergenlikte kanka, yetişkinlikte arkadaş-danışman, yaşlılıkta kadim dost statüsüne evrilecek ama asla terk etmeyecek. Yalnızlık diye bir şey olmayacak! Ya da herkes kendisiyle yalnız kalmayı tercih edecek! Tabii “kendi” diye bir şey kalırsa..

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 376 15.06.2023)

Herkes istediği yöne gidebilir ama biz sadece şu yöne giden yollar yaptık!

Artık ChatGPT ile biraz sohbet edip onun ayar vermesine imkân tanımak giderek norm halini alıyor. Bir fikrim var ve ona bunu açmadan önce sordum: Son yıllarda dünyanın pek çok ülkesinde insanların pragmatik ve muhafazakâr liderleri seçmesinin gerisinde ne yatıyor? İlk etapta altı temel madde sıraladı ve her birini kısaca açıkladı: Ekonomik belirsizlik, göç ve ulusal kimlik, globalleşme, terörizm ve güvenlik endişeleri, mevcut kurumlara olan güvensizlik, popülist duygular.

Birinci madde üzerinden devam ettim ve ekonomik belirsizlik ile internet marifetiyle her gün beynimizin içine dökülen tonlarca enformasyon arasında bir korelasyon kurulup kurulamayacağını sordum. Bir tür “acaba bir şey kaçırıyor muyum?” endişesi. Her ne kadar çok kritik olarak nitelendirmese de ‘olabilir’ dedi ve bazı örnekler verdi.

Mesela kendi yaşamında ekonomik belirsizlik olan ya da belli bir ekonomik seviyeye sahip olan birey, yaşadığı ülkenin başka şehirlerinde ya da dünyanın başka ülkelerinde çok daha iyi bir ekonomik yaşamın olduğunu internetten kendi gözleriyle görebilmekte. Bu da bir şeyleri kaçırdığı hissine kapılmasına neden olabilmekte. Bu bilgi akışı ve etki internet ile çıkmadı; her zaman vardı. Ancak internet bunun ulaşım hızını ve hacmini artırdı. Eskiden günde bir doza maruz kalan birey şimdi her saat yüzlerce doz alıyor ve bir şey yapmaya zorlanıyor!

ChatGPT konuyu sadece ekonomik değil toplumsal açıdan da ele aldı. Internet erişimi olan birey toplumsal açıdan da kendisini-ülkesini başka birey ya da ülkelerle daha hassas şekilde kıyaslayabilir hale geldi. Eskiden köyden şehre inmediği sürece tüm dünyanın köyündeki gibi yaşadığını sanan birey önce televizyon ile dürtüldü şimdi de internet ile şamar oğlanına dönüştürülüyor.

Internet de bir araç olduğuna göre suçu internete yıkarken göz ardı edilmemesi gereken bir boyut da var. O da bireylerin o aracı ele alma kapasiteleri. Her gün beyninin içine kamyon kamyon dökülen bilgi çöp de olabilir hayat kalitesini artırıcı değerli enformasyon da. Aradaki farkı yaratacak olan şey de bireyin bazı “ayıklayıcı” bilişsel becerilere sahip olması. Bunların başında da sorgulayıcı akıl, eleştirel düşünce gelmekte. Feynman’ın bilim insanlarına verdiği öğüdü anımsamakta fayda var. Önce diyor kendinizi aldatmayın. Çünkü en kolay aldatabileceğiniz ilk kişi kendinizsiniz.

Nasıl? Bir şeyi ispat etme motivasyonundaki bilim insanının kendi teorisi lehine nesnelliği bir kenara bırakması yüksek olasılıktır. Bunun sıradan bireylerdeki izdüşümü kişisel tercih-inanç-duygu ve alışkanlıklara sıkı sıkı sarılmak ve alternatiflerini kesinlikle reddetmek olabilir. Kişinin kendisi bu reddin ilk halkasıdır. Kişi giderek kendisini küçük bir hücreye hapseder ve “dışarı” ile irtibatını keser. Ancak bu varoluşsal yalnızlığı aşmak için de fırsat kollar. O fırsatı yakaladığı anlarda ötekilerini de kendisi için kabul ettiği o değişmez standartlara göre yaşamaya zorlar. Doğrudan ya da dolaylı yollarla. Herkes istediği yöne gidebilir ama biz sadece şu yöne giden yollar yaptık! ‘Bilgi toplumu’ bilgilenen toplum anlamına geliyordu. Artık insansız-toplumsuz bilgi anlamına mı gelmeye başlıyor? Şurada yapay zekâ diye başka bir ‘şey’ var. Belki o ‘bilgi’yi doğruca kullanabilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 374 01.06.2023)

İki yönde ilerleyen tekillik (singularity) metaverse göçünü hızlandırabilir mi?

Teknolojik tekillik kendisine bir değil iki “yuva” bulabilir. Beklenen yuva malum insan bedeni. İnsan fizyolojisinde öyle değişiklikler olacak ki bugün neredeyse tamamı “organik” olan bu yuva bu yüzyıl bitmeden “hibrit” bir hal alacak. Bünyesine çeşitli seviyelerde dahil edilecek “inorganik” bileşenlerle. Böylece transhümanizm süreci ilk olgun meyvelerini vermiş olacak!

İkinci olası yuva ise insan bedeninden ziyade “makinenin bedeni” olabilir. Robot, hümanoid, android vb. formlarında fiziksel bir vücuda sahip olan yapay zekâ destekli makineler, giderek daha da “insanlaş(tırıl)ır”. Bunların sadece birisi gerçekleşecek diye bir zorunluluk da yok! Dünya yeterince büyük! Şu anki gidişatın da gösterdiği gibi tekillik iki yönde de gerçekleşebilir. Bir yanda transhümanlar diğer yanda hümanoidler.

Peki bunlar fiziksel olarak nerede “yaşayacaklar”? Ya da “devinecekler” mi demeli? Keza bir başka soru da iki yönde sonuç almış olan tekilliğin meyveleri yol üzerinde bir yerde birleşebilirler mi? Geçtiğimiz yıllarda popüler olmuş iki tane filmi bu açıdan anımsamakta fayda var. Bu sayede belki “metaverse”e de yer açılmış olur.

Bu filmlerden bir tanesi Suretler (Surrogates). İnsandan ayırt edilmez fiziksel görünüme ulaşmış hümanoidler gündelik rutini yaparken, evdeki “bozulmamış” insanlar gün boyu onları yönetmekle zaman geçiriyor. Burada belli ki tercihini insandan yana kullanan bir “önyargı” var! Tekilliğin hümanoid cephesi bu denli gelişmişse, gün boyunca yapacakları rutini yönetmek için insanları kontrol merkezinde tutmaya da gerek kalmayacaktır.

İnsanı resimden çıkarmak kolay değil. Ona bir meşgale bulmak lazım. Burada da devreye ikinci film giriyor: Ready Player One! Gözlüğü takan insan kendisini metaverse ortamında buluyor. Orada dilediğince bir hayat yaşıyor! Tekilliğin bu tabloya katkısı ne olabilir? Belki şu: İnsan vücudu bu anlamda hibritleştirilerek fizyolojik gereksinimleri ve kırılganlıkları asgari düzeye indirilebilir. Transhüman (H+) düzeyine yükseltilmiş insan böylece zamanının neredeyse tamamını dijital bir evrende geçiriyor olabilir.

Sanayi toplumunun insanın iliklerine kadar hissettirdiği ana hususa (ekonomi) bu tablo nasıl bir açılım getirebilir? Basit. Tüm ekonomi metaverse ortamlarına, dijitale, kaydırılır. Fiziksel dünya “canlı kalmak” için gerekli olan zaruri gereksinimleri temin eden bir altyapı statüsüne geçer. Öyle bir altyapı ki burada hiçbir ekonomik faaliyete izin verilmez! Bu o kadar da zor değil. Şu an hava soluduğu için vatandaşından vergi alan bir devlet ya da ücret alan bir şirket yok! Bu kapsam biraz daha genişletilecek; o kadar!

Metaverse ortamındaki bu yeni ekonomi de mevcuttaki gibi “vahşi” mi olacak? Metaverse daha geniş bir açılım sunmazsa öyle görünüyor. Fiziki dünyada insanlığın “kaynak” ile ilgili aşamadığı sorun başka gezegenlerde yaşamı kuramamak oldu. Dünya kaynaklarına bağımlılık sürüyor. Ancak metaverse ortamlarına geçildiğinde dijital kaynaklar bir anlamda sonsuzlaşıyor. Hem de dünyadan dışarı burnunu çıkarmadan. Şartları elverişli bir gezegen bulunsa bile buradan oraya gitmek çok pahalı! Kişisel bilgisayarın icadı nasıl ki uzaya açılımı yavaşlattıysa, metaverse de benzer bir etkiyi yaratabilir! Hem böylesi daha güzel. Global bir felaket söz konusu olsa bile ölüm hepimizi (ya da hepsini) “dijital uyku”da yakalar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 354 12.01.2023)

Gençler fiziksel dünyanın dertlerini çözmek yerine alternatif bir yol buldu: Metaverse’te saklanmak!

Klasik soru “Gençlere nasıl bir dünya bırakıyoruz?” ise güncel soru “Gençler nasıl bir dünya istiyor?” Sahi yaşlılar neden gençlerin isteğine uygun bir dünya bırakmak üzere çalışmaz? Cevap basit: “Onların daha yaşayacak çok yılları var; biz gidiciyiz. Bırakın da kalan zamanda arzu ettiğimiz şekilde biçimlendirelim dünyayı.” Kısacası gençlere nasıl bir dünya kalacağı güç sahibi pek çok yaşlı için hiç de önemli değildir.

Bu yaklaşımın eleştirisi sonuçlarının yarattığı uçurumlardan dolayıdır. Ekonomik uçurum, kültürel uçurum, dijital uçurum. Dünya milletleri, bireyleri arasında daha dengeli bir yaşam tesis edilebilmiş olsaydı, yaşlıların ne istediği ya da yaptığı pek de önemli olmayacaktı. Ama önemli. Yaşlılar, uzun yıllardır, giderayak dünyayı ateşe atma konusunda hiç tereddüt etmiyor.

Düne kadar gençlerin buna karşı göstereceği güçlü bir reaksiyon yoktu. Artık var. Dijital yaşam! Bilgisayar ile başlayan süreç daha sonra internet ile web ile sosyal medya ile devam etti. Bugüne kadar gelindi. Şimdi dramatik bir sıçrama rampası inşa ediliyor: Metaverse! Üç boyutlu bir dijital yaşam!

Gençler fiziksel dünyayı yaşlılara bırakma konusunda niyetli görünüyor. Sanayi toplumu ile geometrik olarak artmaya başlayan fiziksel sorunlar karşısında gençlerin tepkisi duyarsızlık. Haklılar da. Bu sorunları gençler yaratmadı. Çözüm neden gençlerden bekleniyor? Aslında bu formül de gizli bir tuzaktır. Gözüpek genç “çare sensin” diyerek tuzağa düşürülür. Yaşlılar perde arkasında bin birim sorun yaratırken, gençler gözler önünde dilleri bir karış dışarıda beş on birim sorun çözerek zehirlenmeye başlar.

Bir süre sonra iki şey birden olur. Gençlik biter. Başarı, heybeye kaybedilmesi istenmeyen şeyler koyar. O sırada zehir de etkisini göstermeye başlar. “Sonra bir gün bakarsın ki on yıl geride kalmış/Kimse ne zaman koşacağını söylememiş sana, (yarışı başlatan) silah sesini duymamışsın”. Ağzında “gençlik” lafları yaşlanmışsın; kendi gençliğindeki yaşlıların yapmaya cesaret edemediği şeyleri yapmaya başlamışsın! Eskiden “biz büyüdük ve kirlendi dünya” idi şimdi “biz yaşlandık ve mahvoldu dünya”.

O nedenle gençlerin son dönemde yapmayı en çok sevdikleri eylem “göç etmek”. Göç önce konvansiyonel şekillerle başladı. Fiziksel dünyada kendi yaşam modeline uygun olmayan diyarlardan, daha uygun diyarlara göç ediyorlar. Ülke içinde bir şehirden başkasına. Olmadı başka bir ülkeye. Bu göçler geçen yıllar içinde sistem tarafından yutuldu. Göçmenlik, turistlik, kendini bulma arayışı vs.

Şimdi bu göç etme eylemi yeni bir boyuta geçiyor. Dijital diyarlara göç etmek. Gözlüğü takıp, metaverse’lere saklanmak. Fiziksel dünya ile aradaki tek bağ, o da zaruretten, vücudun hayatta kalmasını sağlamak. Vücut! O da bu yüzyıl bitmeden haklı payını alacak teknolojiden. Özbilinç, idrak, ruh (adı her neyse) insanı insan yapan o “şey”in canlı kalabilmesi için bu denli hantal bir yuvaya (vücut) gereksinimi kalmadığı andan itibaren gençler bu fiziksel dünyayı toptan terk edecektir.

İşin ilginci gününü gün etme derdinde olan gençler, ölümsüzlüğün peşinde koşan yaşlılarken, kendini metaverse’e yükleyen gençler ölümsüzlüğe ulaşacakken, şu teknolojik zamazingoları kullanmayı bir türlü beceremeyen yaşlılar fiziksel dünyada kalacak. Ve ölecek! Ölümsüz gençlerin Gençlik ve Spor Bayramı kutlu olsun! Elbette onun ölümsüz mimarının da. En genç Türk, Atatürk!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 321 19.05.2022)

İstanbul Gelişim Üniversitesi’nin davetlisi olarak katıldığım bu konferansta “Yeni Dijital Toplum” perspektifinden Yapay Zekâ, Metaverse ve Kripto Ekonomi konularını ele aldım. Sanayi Toplumu oluşurken kullanılan üçlü sacayağının çağdaş muadilleri yeni bir toplum modelinin habercisi mi? Yoksa bunlar Sanayi 4 evrimsel sürecine mi katkı sağlıyorlar?

Bu üç olgu:

  Teknolojide  Yapay Zekâ

  Ekonomide  Kripto Ekonomi & Metaverse

  Siyasette Blokzinciri

Bu çerçevede açılım getirilen olgular şöyle sıralanabilir:

  Yapay Zekâ alanında; YZ’nin evreleri, Teknolojik Singularity (Tekillik), Transhuman vs. Posthuman

  Metaverse alanında; Dijital Göç, Vücuttan kurtulma arzusu, Bedensiz Yeni bir Evren, 3-D Sosyal Medya

  Kripto Ekonomi alannda; Dalgalanmalar, Spekülasyonlar, DeFi

  Blokzinciri – Web3 alanında; DAO ve “Dijital Kurum”lar, Değiştirilemezlik, İçerin Merkeziyetsizleştirilmesi

Türkiye bu ay da Twitter’dan Clubhouse’a mı göç ediyor?

“Fiziksel” dünyada sözel gelenek, yazılı gelenekten öncedir. Dijital dünyada ise sıralama yer değiştirdi. Önce yazılı gelenek olarak Twitter vardı. Şimdi onun sözel versiyonu yükseliyor: Clubhouse!

Clubhouse’da aynı anda yüzlerce binlerce oda (“room”) yer almakta. Her odada Clubhouse üyeleri bir konu üzerinde canlı olarak muhabbet ediyor. Görsel içerik yok. Sadece ses (konuşma) var! Kayıt yok! Tekrar yok! Bir odada sadece o odanın yöneticisi (moderatör) ile konuşmacı (“speaker”) rolündeki üyeler konuşabiliyor. Diğer katılımcılar ise sadece dinleyebiliyor. Konuşmak isteyen olursa dijital olarak el kaldırıp (ekranda bir tuşa basıp) söz alması gerekiyor. Yönetici ya da konuşmacılardan birisi söz verirse el kaldıranlar konuşabiliyor.

Clubhouse kullanıcıları diledikleri odaya girip çıkabilir. Herhangi bir engel ya da şifre yok. Odadaki muhabbetten hoşlanıp hoşlanmamasına bağlı; o kadar! Dünyadaki binlerce odayı sıralamak elbette mantıklı değil. O nedenle kayıt sırasında kişi ilgi duyduğu konuları seçiyor. Ekranına da ona uygun odalar sıralanıyor. Bir de takip ettiği kişiler bir odadaysa, onlar!

Clubhouse şu an su tutma sürecindeki baraj gibi. Üye olabilmek için halihazırdaki üyelerin birisinden davet linki almak gerekiyor. Üyelerin davet etme hakları da sınırlı. Üstelik Clubhouse uygulaması şu an sadece iPhone cihazlar üzerinde çalışıyor. Android cihazı olanlar ne yazık ki Clubhouse’a erişemiyor. Öte yandan Clubhouse’a üyelik daveti cep telefon numarasına SMS ile gönderilebildiğinden trollerin Clubhouse’da birden çok üyelik açıp sağa sola saldırma, ortalığı dijital kırıp dökme imkanları yok! Hiç değilse şimdilik!

Bu sınırlamalar nedeniyle Clubhouse’un sadece kanaat önderlerine, toplumu/sosyal medyayı yönlendirenlere (“influencer”) öncelik verdiği eleştirisi getirilmekte. Bu biraz aşırı yorum gibi. Şu an etik kurallara uyma konusunda sıkıntısı olmayan, bir cep telefon numarasına sahip herkes er ya da geç bir arkadaşından davetiye alacaktır. Ayrıca toplumun olmadığı yerde sadece yönlendirenlerin bulunması ne işe yarar ki? Birbirlerini mi yönlendirecekler?

İçerik açısından değerlendirildiğinde Clubhouse’un farklı bir profile hitap etme yolunda olduğu anlaşılıyor. Konuşanlar; kimliği belli gerçek kişiler olsun. Konuşulan konular değerli, kaliteli olsun. Boş laf edilmesin! Gerek ana-akım medya kanallarındaki (TV, radyo, gazete vb.) kalitesiz ve yanlı içerik gerekse de yeni medyadaki sosyal medya trolleri ve dezenformasyon cıvıklığı belli bir seviyenin üstünde içerik talep edenleri Clubhouse gibi yeni dijital mecralara doğru itiyor!

Twitter da başlangıçta benzer bir vizyonu icra etmeye çabalıyordu. On beş sene sonra bugün boğazına kadar sosyal medya batağına saplanmış durumda! Clubhouse da eğer bildik yatırımcı sermayelerini çekip para kazanma, kar etme döngüsüne girerse ister istemez Twitter’ınkine benzer bir kaderin kurbanı olabilir! Öte yandan Clubhouse’un Türkiye bulutunda yükselişe geçmesiyle Twitter’ın Türkiye’de temsilci bulundurma yasasına uymaya yanaşmamasının aynı zamana denk gelmesi de düşündürücü! Geçen ay ne olduğunu anlamadan Whatsapp’tan Telegram’a göç eden Türkiye acaba bu ay da Twitter’dan Clubhouse’a doğru mu kay(dırıl)ıyor? Türkiye gibi yazılı gelenekten ziyade güçlü sözlü gelenek mirasına sahip bir ülke için “körün istediği bir göz, dijital verdi iki göz” durumu!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 256 19.02.2021)

Whatsapp’tan Telegram’a dijital göç yağmurdan kaçarken doluya tutulmak anlamına gelmesin!

8 Ocak Cuma gecesi ve onu takip eden hafta sonu boyunca Türkiye büyük bir dijital göçe tanıklık etti. Whatsapp’ın “malumun ilanı” şeklindeki yeni kullanım şartlarını kabul etmediği taktirde erişimin engelleneceğini öğrenen kullanıcılar akın akın Telegram’a geçmeye başladı. Akla en son gelecek soruyu başta sormalı: Bunun sebebi mahremiyetin ihlali miydi yoksa bitecek olan bir bedava hizmetten devam etmekte olan bir bedava hizmete sıçramak mı?

Konu mahremiyet ile ilgili olabilir. Belki de pek çok kullanıcı Whatsapp’ın bugüne dek zaten bu türden bir veri transferini gerçekleştirdiğini bilmiyordu. Whatsapp yenilediği şartname ile daha sonra “yok ben duymadım, yok ben bilmiyordum” denmesinin önüne geçmek istemiş olabilir. Bireysel kullanıcılar farkında olmasa da Türkiye’yi rahatsız eden bir çifte standart var. GDPR yasasına sahip AB’de “kabul etmiyorum” diyen bir kullanıcı Whatsapp kullanmaya devam edebilecek. Ancak GDPR benzeri KVKK yasasına sahip Türkiye’de kabul etmiyorum diyenler 8 Şubat’tan itibaren kullanamayacak! Mark Bey’e anımsatmak lazım: Türkiye bir dijital muz cumhuriyeti değildir! (Türkiye’de Rekabet Kurumu ve KVK Kurulu konuyla ilgili iki ayrı soruşturma başlattı ve ihtiyaten hizmetin kesintiye uğratılması uygulamasını askıya aldı).

Dijital dünyada altın kuralı anımsamak gerek: Sunulan mal/hizmet bedavaysa asıl mal/hizmet durumuna düşürülen onu kullananlardır. Bu genel yaklaşımın her durum için geçerli olmayabileceğinin altını çizmekte fayda var. Bir kurum ya da kuruluş bugün ve gelecekte kar amacı gütmek ya da istihbari bir işlev görmek amacıyla kurulmamışsa, onun kullanıcıları da mal/hizmet yerine konulmuş olmaz!

Whatsapp’ın haberi yayılınca göçün büyük bir kısmı Rus menşeili Telegram uygulamasına doğru gerçekleşti. Nispeten marjinal kalan bir kısmı ise Elon Musk’ın da işaret ettiği Signal uygulamasına. Fiili durum bir kenara teknolojik altyapısına bakıldığında Telegram’ın Whatsapp’a yakın özellikler taşıdığı görülecektir. Yani teorik olarak aynı mahremiyet ihlal potansiyeli Telegram’da da mevcut. Signal’in burada biraz daha avantajlı duruma geçme nedeni açık kaynak kodlu bir uygulama olması. Yani bugün Signal uygulamasını oluşturan yazılımın tamamını dileyen internet üzerinden indirip, içinde ne var ne yok inceleyebilir. Tıpkı hijyeniyle övünen bir restaurantın mutfağını müşterilerine açması gibi. Bu da şu anlama gelmektedir: Saklayacak bir şeyleri olsa (örneğin öyle söylemedikleri halde verileri bir yere aktarıyor olsalar) kodları açmazlardı. Çünkü normal kullanıcı kodlardan bir şey anlamaz ama yazılım uzmanları kodu didik didik edip varsa o gizli özellikleri bulabilir.

Türkiye’nin soruşturma hamlesinin sonucunda belki de Whatsapp geri adım atacak ya da ülkeden toptan çekilecek (ya da eski yoğunlukta kullanılmayacak). Ancak bireylerin de yağmurdan kaçarken doluya tutulmaması gerekir. Gönül ister(di) ki göğsünü gere gere ortalıkta dolaşan yerli uygulamalarımız olsun. Onları kullanalım ve bu sayede verilerimiz başka ülke firmalarının veritabanına gitmesin! Ama o arada (özellikle güven tazeleme gereksiniminde olan kamu kurum ve kuruluşlarının) kolayca erişebileceği kırılganlıkta da olmasınlar! Bu kategoride geliştirilmiş mevcut yerli yazılımlar uzmanların değerlendirmesine göre mahremiyet açısından Whatsapp ya da Telegram ile aynı kategoride. O nedenle bekleyip görmek lazım!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 252 22.01.2021)

Kendini yetersiz, kültürsüz bulan, ikinci sınıf vatandaş yerine koyan birey mi suçlu; vatandaşının potansiyelini ortaya çıkarmasını sağlayamayan ulusal eğitim sistemlerinde mi?

Bir Twitter polemiği akıllara yine o eski soruyu getiriyor: Cahil olmak mağdur olmak demekse, cahil olmak zoru kolay yapıyorsa, insan neden kendini geliştirmeyi seçsin? Neden zor yoldan gitsin? Yangına bir de şu körükle gitmeyi eklemeli: Toplumda cahilin aşırılıklarını görmezden gelen, ona kol kanat geren (doğrudan ya da dolaylı bir kamusal) destek!

Tabii önce “cahil” kavramı ile ilgili ortak bir dil oluşturmak gerek. Burada kullanılan “cahil”, eğitim almamış, okula gitmemiş, diploması olmayan anlamına “gelmiyor”. Çok daha geniş bir kapsamda; kendini geliştirmeyi reddetme durumuna işaret ediyor. Bu anlamıyla cahil kavramı kimseyi rencide etmemelidir; çünkü kişi ilerlemesini, gelişimini gün gelir kesmeye karar verebilir; işte o gün onun cahilliğinin başladığı gün olur! Bu risk her birey için geçerlidir. Genelde yaşına bakarak bireyin bu durağanlığı (kısmen ya da tamamen) hoşgörülebilmekte.

Peki tolerans gösterecek aşamaya, yaşa gelmemişler ne olacak? Karşısına geçtiğinde iki kelime edemeyeceği profesöre sosyal medyadan küfür eden bir genç kadını nereye koyacağız? Fikirleri uyuşmuyor diye birisini ölümle tehdit eden kişinin savcıya “Ama yapmadım ki” şeklindeki savunmasını yeterli bulacak mıyız?

Belli ki bulanlar da var, görmezden gelenler de. Ancak iş cahil olmayanın eylem ya da söylemine geldiğinde her türlü hoşgörü ve tolerans kapıları kapatılıyor. Sen eğitimli birisin, sen okumuş birisin, nasıl olur da böyle sözler söylersin?

Cahil olduğu için erkeğiyle kadınıyla toplumda ikinci sınıf vatandaş yerine konduğuna inan(dırıl)an birey, günümüzde artık buna hınç duymakla ya da fırsatı eline geçirdiğinde acısını çıkarmakla kalmıyor. Verdiği tepkilerle bizzat kendisi de “cahilliğin kötü bir şey” olduğunu teyit ediyor. Farkında bile olmadan! Aksi taktirde okumuş adamın üstüne “İşte bakın, o da yapıyor; hem de bu kadar okumuşluğuyla” diye gitmez! Bu mentalite belli ki uzun yıllar “eğitim cahilliği alır; eşeklik baki kalır” özlü(?) sözünde kendisini gizleyerek gününün gelmesini beklemiş. Internetin dünyanın son köyündeki son eve de girmesiyle de artık su yüzüne çıkma konusunda herhangi bir sakınca görmüyor!

Bu cahilliğin ikiyüzlülüğü maalesef o kadar açık ki pek çok birey “köprüden geçmeyi başardıktan sonra” açık açık ardından gelenleri eleştirmekten kendisini alamıyor. Dünyadan bir örnek; ABD Başkanı Trump’ın göçmenlerle ilgili sözleri (sanki kendi ailesi yüzyıllardır o topraklarda yaşıyormuş gibi). Ülkemizden bir örnek ise Anadolu’dan İstanbul’a “eskiden” göçmüş olanların pek çoğu: “İpini koparan İstanbul’a geliyor!” (sanki elli sene önce İstanbul’a gelmiş olması yeterliymiş gibi).

Son kertede bu ikiyüzlülüğü de kendi içinde tutarlı bulmak gerek. Birey zaten bu türden bir ikiyüzlülük sergilediği için içindeki o kendini küçük görme halini üstünden atamamış oluyor. Peki hiç mi dönüp şu değerlendirmeyi yapmaz: Okumadım ama yine de toplumda bir yere geldim. Demek ki sorun bende değilmiş! Evet sorun sende değil, senin potansiyelini ortaya çıkarmak yerine başka kaygılarla şekillendirilmiş eğitim sisteminde!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 113 – 25.05.2018)