Algoritmalar “yapay yerli”, insanlar “yapay göçmen”!

Dijital dönüşüm insanları iki ana gruba ayırmıştı. Dijitalin içine doğan, dolayısıyla da kendini dönüştürmek zorunda kalmayan “dijital yerli”ler ile dijitalden önceki zamanları da bilen ve dijitale ayak uydurmak için dönüşmek zorunda bırakılan “dijital göçmen”ler! Yapay zeka ile başlayan yapay dönüşüm tabloyu nasıl değiştirecek?

Yapay dönüşüm dijitalin mirasını devralmakla kalmıyor bölünmeyi iki boyutlu hale taşıyor! Bu kez “yapay yerli”ler insan değil, algoritmalar. İnsanlar ise ister dijital yerli olsun ister dijital göçmen(lerden arta kalanlar) yapay dönüşüm çağında topluca “yapay göçmen”leri oluşturmakta. Hoş geldin Dönüşüm 2.0!

Böylece en alttakiler için işler iyice zorlaşacak. Sadece bilgisayar, tablet, akıllı telefon gibi cihazları kullanarak günlük yaşamlarının zaruri işlerini gerçekleştirmeyi öğrenmekle kalmayacaklar bir de “yapay yerli”lerle yani algoritmalarla uğraşmak, onlarla doğru etkileşim kurmak ve onların olası zararlı türlerinden kendilerini korumak zorunda kalacaklar. Terör örgütü soruşturmasında adınız geçiyor diye arayıp para koparmaya çalışan telefondaki hırsız insan değil, yapay zeka olacak!

Yapay dönüşüm sadece dijital göçmenlerin oluşturduğu yaşlı kuşakları değil dijitalin içine doğmuş genç dijital yerlileri de dönüşmek zorunda bırakacak! Z ve Alfa Kuşakları bu açıdan Y Kuşağı’na göre daha avantajlı. Onlar neyin erozyonuna maruz kaldıklarını bilmeden yapay zeka ile daha yakın bir ilişki içinde devam edecekler yollarına. Erozyona uğrayan en büyük şey belki de neyin doğru ya da gerçek olduğunun bir anlam ifade etmez hale gelmesi olacak!

O sırada yapay yerliler, yani algoritmalar da insanın tarih boyunca geride bıraktığı dijital izlerden beslenerek dünyayı tanımaya ve onu yeniden tanımlamaya başlayacak. Global borsalarda alım-satım yapanlar artık insandan çok algoritma. Sosyal medyada içerik üretenler yakın zamanda ilk kez büyük bir değişime uğradı. Artık içeriğin %51’ini yapay zeka üretiyor, insan değil!

Üretim ya da karar verme süreçlerinin insandan makineye geçmesinin insan için iki boyutlu riski var. Birincisi kontrol elden gidiyor. İkincisi de insan o süreçte neyin nasıl yapıldığını unutmaya başlıyor. Borsada alım-satım yapma işleri bu şekilde devam ederse belki de on yıl sonra bir insan brokerin bilgisayarın başına geçip bir alım ya da satım yapması imkansız hale gelecek. Çünkü bilgisayarı bu iş için nasıl kullanacağını bilmeyecek! Çok fantastik gelebilir. O halde bankalara sorun bankacılık işlemlerinin muhasebeleşmesinin nasıl yapıldığını bilen kaç kişi kaldı bünyelerindeki insan iş gücünde?

Yapay dönüşüm yeni bir zeka türünün kontrol süreçlerinde söz sahibi olmasına neden olacak. Kontrol-denetim kapitalist sanayi toplumunun üzerinde hassasiyetle durduğu en önemli süreç. Ve bu süreç şimdi insanın gönüllü çalışmaları sonucunda insan zekasından başka bir zeka formuna aktarılıyor. Tartışılanın aksine bu zeka formu ister en ilkel ister en ileri düzeyinde olsun, insan zekası ile ilgili olmayacak. O başka bir zeka formu. Harari’nin deyimiyle bir “yabancı zeka” (“alien intelligence”). Görünen o ki uzaydan UFO gelmeyince insan kendi UFO’sunu da kendi yaratmaya karar verdi!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 474 30.05.2025)

2025 (veya 2029) ve sonrasındaki 10-15 sene içinde doğacak Beta Kuşağı yeni bir tanımı da beraberinde mi getiriyor: “Yapay zekanın olmadığı bir dünyayı bilmeyen (ilk) kuşak”! Dijital Yerli kuşakların birbiri arasında ne farklar var? Batıda kuşak kırılımları neden teknolojiye koşut olarak belirleniyor. Cevaplar ve daha fazlası bu konuşmada. Orhan Bursalı ile kuşakları konuştuk!

Videonun tamamı burada: Beta Kuşağı ve Yapay Zeka

Eskiden “dijital göçmen/dijital yerli” idi. Şimdi “yapay göçmen/yapay yerli” mi?

Kuşakları karpuz keser gibi ikiye bölen ve geride kalanları “dijital göçmen”, yenileri ise “dijital yerli” diye tanımlayan batılı bakış açısının kılıcı sağlam bir tanımdan oluşuyordu: “Bilgisayar, cep telefonu ve internetin içine doğmuş olmak”. Böylece bu üç teknolojinin olmadığı zamanları bilmeyenler dijital yerli, bilenler ise dijital göçmen kuşakları oluşturdu.

Dijital göçmen kuşaklara ekleme-çıkarma yapmak olanaksız. Çünkü devirleri 1980 sonunda bitti. Sessiz kuşak, boomer ve X kuşakları dijital göçmenler. Doğum yılları açısından bakılırsa 1928 ile 1980 arasında doğanlar.

1981’den sonra doğanlar yakın zamana dek üç kuşakta ele alınıyordu. Şimdi onlara bir dördüncüsü eklenmek üzere. Dijital yerlileri oluşturan bu üç kuşak sırasıyla Y Kuşağı, Z Kuşağı ve Alfa Kuşağı. Bu kuşakların hangi yıllar arasında doğanların tanımladığı konusunda ise dijital göçmen kuşaklarda olduğu gibi bir fikir birliği yok. Çoğunlukla on beş yıllık periyodlara göre yapılmış kategorizasyon tercih ediliyor. Buna göre Y kuşağını 1981-1996, Z Kuşağını 1997-2012, Alfa Kuşağını da 2013-2028 arasında doğanlar oluşturuyor. Bir başka gruplamaya göre ise Z kuşağı 1997-2009, Alfa kuşağı ise 2010-2024 arasında doğanlar. Bu gruplama baz alındığında 2025 yılında doğanlar yeni bir kuşağı oluşturacak: Beta Kuşağı.

Beta kuşağının başlangıç yılının 2025 mi 2029 mu olacağı gelecek yıllarda daha netlik kazanacaktır. Ancak halihazırda bir hususun şimdiden netlik kazandığını ifade etmek abartı olmaz. Beta ile birlikte yepyeni bir kuşak grubu başlıyor. Bu grubu artık “dijital yerli” kategorisinin dördüncü kuşağı olarak tanımlamak yeterli olmayacaktır. Beta kuşağı belki de dijital yerlileri tanımlayan o üç temel teknolojiden olan bilgisayarı kullanmayacak bile. Tabletler ve cep telefonları varken!

Peki ikinci bir kılıç darbesi söz konusu olabilir mi? 2025 ya da 2029 yılını başlangıç alıp, öncesinde doğanlara kısaca “dijital” denirse (onlar da kendi aralarında göçmen ve yerli olarak ikiye ayrılır), sonrasında doğanlara ne denebilir? “Yapay” kulağa nasıl geliyor?

Belki de Beta Kuşağı ile başlayacak seriye “Yapay Kuşaklar” adı verilebilir. Tanım olarak da “yapay zekanın olmadığı zamanları bilmeyenler” ifadesi kullanılabilir. Böylece yapay zekanın olmadığı zamanları da bilenler “dijital” bilmeyenler ise “yapay” kuşakları oluşturur. Dijital göçmen-dijital yerli kırılımı anlamını yitirir. Onun yerini yapay göçmen-yapay yerli alır. Yapay zekayı kullanmak zorunda bırakılanlar ile yapay zekanın içine doğanlar!

İster on dört yaşında bir öğrenci, ister yirmi dört yaşında bir beyaz yakalı ister seksen dört yaşında bir emekli. Bugün herkes ChatGPT ile başlayan fırtınayla bir yerlere doğru savruluyor. Kimisi bu devinimin farkında olarak kendisine en uygun pozisyonu belirlemeye çalışıyor; yapay zekayı gündelik yaşamına entegre etmeye çalışıyor. Kimisi ise televizyondan ya da Netflix’ten bir korku filmi izler gibi paralize olmuş yapay zeka hakkındaki gelişmeleri izliyor. Kimisi acaba bu beni de yok eder mi diye endişelenirken, kimisi beni değil diğerlerini yok edecek aymazlığında! Yapay zeka insanlığı yok eder mi bilinmez ama pek çok işi ortadan kaldıracak. Onu kullanacak insanlar aracılığıyla. Z ve Alfalar elini kana bulayacak, Betalar için yolu temizleyecek gibi görünüyor.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 456 17.01.2025)

Avustralya’da 2024 yılının kelimesi seçildi!

Süreç üç evreden oluşuyor. Önce gel-gel yapmak, daha çok kişinin düzenli kullanıcı olmasını sağlamak üzere şirinlikler yapılıyor. Yeterince büyüklüğe ulaşıldıktan sonra bu kullanıcı kitlesinin etinden-sütünden-verisinden istifade etmek üzere pestili çıkarılıyor. O kitleden yüksek kar elde edecek pek bir şey kalmayınca bu kez o kitlelere ulaşmak üzere kurumsal müşteri (örneğin reklamveren) durumundaki grup, ticari anlamda sömürülmeye başlıyor. O da bitince sahneden (tercihan cebe büyük maddi imkanları doldurmuş olarak) çekiliniyor.

Sosyal medya platformlarının gelişim çizgisini bu şekilde tanımlamıştı Kanadalı yazar Cory Doctorow iki sene önce. Ve bir isim vermişti. İngilizcesi “enshittification”. Türkçeye “b.ktanlaştırma” olarak çevirmek mümkün. Biraz daha terbiyeli versiyonu “çürüme” olabilir. Geçen sene Amerikan Diyalekt Derneği bunu yılın kelimesi seçmişti bu sene de Avustralya’daki Macquaire Sözlüğü aynı şeyi yaptı.

Çürüyen, b.ktanlaşan sadece sosyal medya mı? Tüm dünya aynı yolun yolcusu değil mi? İster fiziksel olsun ister dijital! Neresini tutsan elinde kalıyor. Siyaset, ekonomi, iklim, toplumsal yaşam, sanat, spor. Adını sen koy! Bu tespit biraz da hangi yaş grubuyla yapıldığına bağlı olarak farklı tepkilere sebebiyet verebilir. Dijital göçmen denilen 1980’den önce doğanlar olasılıkla “Ha şunu bileydin, daha yeni mi anladın!” diyebilir. Sonradan olma dijital yerliler ise yeni bir şey öğrenmiş olarak zihinlerinde bu tespitin sağlamasını yapma yolunu seçebilir. Sonuçta bir kısmı tespiti teyit edecekken bir kısmı karşı fikir sunabilir. “Evet ama..” ile başlayan ünlü tümceler..

Geriye doğru sarmaya başlamak biraz riskli. Çünkü her kuşağın kendince bir mutlak başlangıç noktası var. Örneğin boomer kuşağını yani II. Dünya Savaşı’ndan sonra dünyaya yön verenleri ele almak gerekirse. Onlar bütün suçu sosyal medyaya, internete, dijitalleşmeye yüklemeye kalkıp bilgisayarın icadını milat olarak ele alacaklardır. Ondan önce her şey çok güzeldi! Oysa yeterince nesnel düşünülürse 18. yüzyılın son çeyreğine, modern kapitalizmin temellerinin atıldığı zamana dek sürülebilir çatlağın izi. Tüfek çıktı mertlik bozuldu! Tüfek mülkiyet hakkı oluyor. Temsili demokrasi ile yasal statü kazanan, teknoloji ile büyütülebilen yeni bir ekonomik model!

İşe metafizik girerse bellidir ki 18. yüzyıl da büyük kırılmanın yaşandığı nihai başlangıç noktası olma konusunda çok genç çıkar! Kısacası daha önce yaşanmış bir altın çağ her zaman olmuştur! (Örneğin İslam geleneğinde mutlak altın çağ belki de kalu bela (ya da elest bezmi) idi.)

Günümüzde irisi de ufağı da aynı metodu uyguluyor: Vur-kaç! Kendini kurtar. Kendini kurtarırken verdiğin zararı başkaları düşünsün! İklim krizini dostuyla-düşmanıyla kapitalizm sanayi toplumu zihniyeti çıkarmadı da kim çıkardı?

İster istemez yeniden “Biz büyüdük ve kirlendi dünya” tespitine dönmek gerekiyor. Büyüdüğümüzde yaptıklarımızdan dolayı mı kirlendi-kirleniyor dünya? Yoksa büyük değilken dünyanın kirli olduğunu idrak edemiyorduk da o nedenle mi şaşırdık büyüyünce? Meğer dünya ne kirliymiş! Görünen o ki ikisi de doğru! Dünya biz küçükken kirliydi. Biz daha da kirlettik. Küçükler! Dünya şu an kirli. Siz daha da kirleteceksiniz! Ya da uzun zamandır hiçbir kuşağın yapamadığını yapacak ve bu kısır döngüyü kıracaksınız!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 450 05.12.2024)

Herkesin beşikten-mezara dijital bir “ruh ikizi” olacak!

Bilgisayar, internet, cep telefonu! Bu üç kritik teknoloji kuşaklararası bağı bıçak gibi kesmiş ve yerleşik toplumsal kavramlara yeni bir bakış açısı getirmeyi zorunlu kılmıştı. “Dijital Yerli” kuşaklar normların değişmesine, “normal”in yeniden tanımlanmasına neden oldu-oluyor! Bu paradigmasal dönüşüm, o denli güçlü bir etki yarattı ki önceki kuşaklar bile kendilerini bu yeni normale göre adlandırmak ve yeni bir ekosisteme göç etmek zorunda kaldılar. Dijitale doğru olan bir göç! Ve onun “dijital göçmen”leri.

Bankadan para mı çekeceksin? O zaman şu plastik kart zımbırtısı ile ATM denilen cihazı kullanmayı öğreneceksin! Şu kazağı yarı fiyatına mı edinmek istiyorsun? O zaman şu web sitesinden sipariş vermeyi öğreneceksin! Uzaklardaki torununun yüzünü görmek, sesini duymak mı istiyorsun? O zaman cep telefonu denilen şu cihazla görüntülü konuşma yapmayı öğreneceksin! Öğrendikçe, göçecek, göçtükçe hayat kaliten yükselecek!

Şimdi bu süreç yeni bir evreye mi geçiyor? O üç çığır açıcı teknolojinin yerine üç yeni teknoloji geliyor: Blokzinciri, metaverse ve yapay zekâ!

Dijital yerlilerin ilk kuşağına Y ikincisine de Z adı verilmişti. Z’yi takip edecek kuşağa da “alfa”. Batı normlarına göre Z kuşağı yirmili yaşlarına geldi. Alfa kuşağının ilk temsilcileri bugün dünya üzerinde üç yaşına kadar ulaştılar. Acaba “dijital yerli” kategorisi alfa kuşağını da bünyesinde tutabilecek mi? Yoksa tıpkı kırk sene önce olduğu gibi kuşaklar ikinci dijital darbeyi yiyip yeniden ikiye mi bölünecek: Blokzinciri, metaverse ve yapay zekanın içine doğmuş olanlarla bu “bir başka gerçeklik” dünyasına “terfi” etmek zorunda bırakılmış kuşaklar.

Y ve Z kuşağı mensuplarının (1981-2020 arası doğanlar) bütünüyle dijitalde inşa edilmekte olan bu yeni gerçeklik evrenine terfi (“upgrade”) etmeleri de en az eski kuşakların bilgisayara, internete, cep telefonuna göç etmesi kadar zor olacak görünüyor.

Cebindeki banknotun kâğıt parçasından daha değerli olmasının gerisinde yatan şeyin altın rezervi değil toplumsal kabul olduğunu unutmuş insanlar, kripto paraların değerinin nereden geldiğini sorgularken.. Emekleme aşamasındaki metaverse ortamlarında dijital etkileşim kurmaya bir anlam veremezken.. Yapay zekâ denildiğinde “o da bizim gibi hislenecek mi?” diye inat ederken.. Dijital yerlilerin işi de en az kendi ebeveynlerininki kadar zor! Çoğu bu göçü tamamlayamayacak; göç yolunda telef olacak. Eskiden “telesekretere konuşamayanlardan”dılar, yakın gelecekte yapay zekâ ile diyalog kuramayanlardan olacaklar!

Bu yeni gerçeklik mevcut dijital paradigmadaki olgularla eşleştirilirse ortaya şöyle bir tablo çıkar: Şimdiki internetin yerini metaverse alacak. Bilgisayar-telefon-tablet cihazlarının oluşturduğu “ikinci ekran” yerini 3D görüş cihazlarına (gözlük vd.) bırakacak. Klavye-fare ile devinim yerine ele giyilmiş dijital eldiven ya da benzeri aparatlar alacak. Web siteleri aracılığıyla yapılan şeyler, insanı temsil eden avatarların dijital dünyada yaptığı “angarya iş” yüküne dönüşecek. Değerli belgeler kripto dünyasına taşınacak. Değerli madenler değerli bitler-bytelar halini alacak.

Herkesin beşikten-mezara dijital bir “ruh ikizi” olacak. Çocukken masal anlatan-ninni söyleyen dadı, ergenlikte kanka, yetişkinlikte arkadaş-danışman, yaşlılıkta kadim dost statüsüne evrilecek ama asla terk etmeyecek. Yalnızlık diye bir şey olmayacak! Ya da herkes kendisiyle yalnız kalmayı tercih edecek! Tabii “kendi” diye bir şey kalırsa..

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 376 15.06.2023)

Aslı Tunç ile TRT Radyo1’deki Ayraç programında buluştuk ve Dijital Kaos hakkında konuştuk.

Neden kaos? Her kaosta olduğu gibi bu kaos da yerini “düzen”e bırakacak mı? Bunun için dijital göçmenlerin neye dönüşmesini beklemek gerekecek? İki seçenek var. Hangisi daha önce gerçekleşirse.

Herkesin bir dijital yaşam koçu olsaydı fena mı olurdu? Zor zamanlarda ne yapmamız gerektiği konusunda kulağımıza fısıldayacak. Atası günümüzün dijital asistanlarının gelecekteki olası dijital torunları…

Yaşayan beş kuşağın travmaları ve çıkış yolları neydi-ne olacak? İnsanlık kara lordlardan kurtulabilecek mi?

Çeşitli vesilelerle dile getiriliyor. (Parantez içinde batı kültürüne özgü olduğu belirtilmeden) Yaşayan nüfus beş kuşakta sınıflandırılıyor ve bu beş kuşak bıçakla karpuz keser gibi ortadan ikiye bölünüyor: Üç yüzük “Dijital Göçmen”lere, iki yüzük “Dijital Yerli”lere! Karpuzun ortası 1981. 1.1.1981’den önce doğanlar (toplum baskısı sonucu) dijital becerileri öğrenmek zorunda bırakıldıklarından “dijital göçmen”. Sonra doğanlar ise “dijitalin içinden”! Soru şu: Bu beş kuşağın her birinin hayatındaki en büyük travma ve bundan çıkış yolu neydi-nedir-ne olabilir?

En eskisi “Sessiz Kuşak”! 1945’ten önce doğanlar. Bu kuşağın iki temel travması belli. Dünya savaşları! Peki çıkış yolu? Olasılıkla 1945 sonrası yaşanan nüfus patlaması ve ardından gelen nihilist rehavet! Göçmenlerin asıl tarihe geçen kuşağı ise o rehavetin çocukları: Bebek-Patlaması Kuşağı. Bu kuşağın en büyük travması belki de soğuk savaş! Dünya savaşları gibi konsantre bir darbe yerine on yıllara yayılmış bir sürekli-travma! “Sevgiden öte, sürekli ölüm!”

Bebek Patlaması kuşağı travmasını atlatmak için çeşitli yollara başvurdu! Metafizik, uyuşturucu, seks. Olmadı! “Uzay” tam liderliği ele geçirecekti ki türbülansa girip yere çakıldı! Nihayet travmadan interneti-bilgisayarı-cep telefonunu icat ederek çıktılar! Özel sektör sermayesi bilgisayara ve cep telefonuna erişip, 90’ların ortasına kadar internetin yanına yaklaştırılmadığı için, yıldızı ilk parlayanlar bu ikisi oldu. Böylece sanayi toplumu da üçüncü evresine girdi!

Yanına rakip yaklaştırmayacak kadar görkemli bir egoya-kibire sahip “patlak kuşak” kendisini izleyen X Kuşağı’nı da esir-kahya yapmaktan geri kalmadı. 65-80 döneminde doğanlar sessiz ötesi, siliktir-eziktir! Doğuştan “eks”tir! En büyük travması belki de budur! Kendine ait bir kimliğinin olmaması! Ne çok sorumlu ne çok vurdumduymaz. Ne çok devrimci, ne çok muhafazakar! Ne o, ne bu! Peki travmasını atlatabilmiş mi? Tam olarak tanımlayamadığı için atlatmış olup olmadığı da anlaşılmıyor! X için çıkış belki de kendisini bu “özgün akışa” bırakmaktan geçiyor! Gözlerden uzak “sinsi plan”ıyla birlikte!

Y Kuşağı, dijital yerli kuşakların ilki. Onların travması belki de tek kelimeyle “eşsizlik”. Her biri sadece eşsiz bir insan değil, sanki eşsiz bir canlı türü! Star Wars filmlerindeki bar sahnelerinde fonda görülen tipler! Her biri başka bir gezegenden gelmiş! Buna inandırılmışlar. X Kuşağı’nın sinsi planı bu olsa gerek! Baskın patlaklara karşı hiçbir şey yapmıyormuş gibi yaşayıp ortaya bir “eşsizler pandemisi” çıkarmak!

Her ne kadar vakit X, Y ve Z’nin vakti olsa da geri plandaki “yaşlı kurt” varlığını sürdürüyor! Patlaklar (Star Wars’tan devam etmek gerekirse) Darth lakaplı kara lordlar gibi. Perde arkasından, olabildiğince, “benden sonra devam melodisi” duyuluyor! Eşsiz Y Kuşağı Kovid-19 pandemisi ile dize getirilebilir mi? Yoksa pandemi onlar için travmadan çıkış için bir fırsat mı olacak?

Ve Z Kuşağı! Başka bir gezegenden gelmiş oldukları konusunda elde güvenilir deliller var! Dijital gezegen! O halde yaşamın son sürat karbon-fizikselden silikon-dijitale dönüşmesine şaşırmamalı. Z Kuşağının travması “canlılık” ise çıkış yolu tekillikle gelecek olan “dijitallik” olabilir! Eski çamlar bardak oldu; eski “human”lar transhuman olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 247 18.12.2020)

Her seferinde bir şey almadan oy vermeyenlere, hangi yıl doğduğuna bakmadan, başka bir isim vermek gerekir! Örneğin Çıkar Kuşağı, örneğin Brütüs Kuşağı!

Siyasiler gençleri yeniden keşfediyor. Gelecek seçimlerde her beş seçmenden birisi (yaklaşık yedi milyon deniyor) ilk defa oy kullanacakmış. Bunlar Z Kuşağı’nı oluşturuyor. Öncelikle şu: Kuşak isimleri de hangi dönemi temsil ettikleri de batının sosyo-kültürel dinamiklerinin sonucudur. Bu çerçevede kuşaklar arasındaki büyük kırılım bir önceki Y Kuşağı ile başlar. Çünkü bu kuşak batıda ilk kez üç kritik ileri teknolojinin içine doğmuştur; o üç teknolojinin olmadığı bir dünyayı bilmez. O üç teknoloji anımsayalım: Bilgisayar, cep telefonu ve internet!

Bu tanım itibariyle batıda 1981 – 2000 (kimi kaynaklara göre 1996 veya 1997) arasında doğanlara Y Kuşağı denir. Peki Türkiye’de 1980’lerde doğanlar o üç teknolojinin içine mi doğdu? O üç ileri teknolojinin Türkiye’deki yaygınlaşması K.Amerika, Batı Avrupa veya İskandinav ülkelerindekiyle aynı süratte olduğu söylenebilir mi? Hayır! Öte yandan bu teknolojiler bizim ülkemize de geldi ve toplumu dönüştürme sürecinde aktif bir rol oynamaya başladı. Bu durumda akla gelmesi gereken soru şudur: Türkiye’de toplum üzerine araştırma yapan akademik birimler bu dönemde ne yaptı? Bu dijital kültürel değişimi-dönüşümü analiz ettiler mi? Bu topraklardaki güncel kuşaklarla batı ülkelerinin Y Kuşağı, Z Kuşağı bireyleri arasında ne tür benzerlik ya da ayrılıklar olduğuna dair kafa patlattılar mı?

Pek söylenemez! Türkiye’de internet akademik anlamda daha ziyade iletişim fakültelerinde “yeni medya” vizyonu ile bir iletişim aracı (da) olması özelliği baz alınarak irdelenmektedir. Ancak örneğin sosyoloji bölümleri interneti aynı iştahla incelememektedir. Hal böyle olunca dijital kültür ögelerini ele alıp irdelemek çıkarına göre siyasilere ya da medya mensuplarına kalmaktadır. Onların da nesnel değerlendirme yapma motivasyonu ne yazık ki yoktur. Siyasiler, düne dek potansiyel tehdit-lojistik destek bağlamında ele aldığı genç kuşakları şimdi de oy deposu olarak değerlendirmekte ve buna uygun bir yaklaşım sergilemektedir. Medya mensupları da artık nereden nasıl nasipleniyorlarsa, ona uygun yazma geleneğini sürdürüyorlar.

Gerek Y ile gerekse de Z Kuşağı ile ilgili (Türkiye için diyelim ki 1991’den sonra doğanlar) yapılacak belki de en yanlış şey bu kuşaklara tek tip elbise giydirmeye çalışmak olacaktır. Ne Y Kuşağı ne de Z Kuşağı üç beş ortak özellikle kategorize edilebilecek nitelikte değildir. İnsanları tek-tipleştirmek kapitalizmin kontrolcü süreç yönetim anlayışına bağlanabilir ve aslında onları daha kolay yönetmeyi sağlar. Sürü psikolojisini devreye sokup, bireyin bilincinde şu ikilemi yaratır: Bahsedilen türde birisi olmazsam sürünün dışında (yalnız) kalırım!

Oysa bireyin kendisine yetecek şekilde tek başına yaşamını sürdürmesi ileri teknolojik ögelerle giderek daha da kolaylaşmaktadır. İşte pandemi ile gelen yeni yaşam normaline bir örnek: Evden çıkmadan yapabildiğin hiçbir şeyi evden çıkarak yapma! Şimdi bazı laleler bu gençlerin bir kaç bedava megabayt vererek kandırılabileceğini, oylarının alınabileceğini sanıyor! Oyunu birkaç megabayta satacak olanlar, olsa olsa önceki seçimlerde oyunu bir kaç çuval kömüre satmış olanların çevresinden çıkacaktır ki bunun Z Kuşağı ile hiçbir ilgisi yoktur. Her seferinde bir şey almadan oy vermeyenlere, hangi yıl doğduğuna bakmadan, başka bir isim vermek gerekir! Örneğin Çıkar Kuşağı, örneğin Brütüs Kuşağı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 225 17.07.2020)

X, Y, Z yerine kuşak isimleri de yerli ve milli hale getirilebilir. Türkçe karakterlerle. Örneğin Ç, Ü, Ş Kuşağı gibi.

Kuşaklar savaşı sürüyor! ABD’nin geliştirdiği her tanımı, her istatistiği kendi ülkesi için de bire bir aynı kabul edip kullanan “otoriteler” sağ olsun, ülkemizde hangi yıl doğanların hangi kuşaktan sayılacağı hala net değil. Eldeki tek geçerli kriter, bugün dünya üzerinde yaşayan beş kuşağı üç ve iki olarak tasnif eden bir tanım.

Buna göre insanlar ikiye ayrılır: Bilgisayar, cep telefonu ve internetin olmadığı bir dünyayı da bilenler ya da bilmeyenler! Bu dünyayı bilecek kadar yaşlı olan kuşaklara Dijital Göçmen denir. Bilemeyecek kadar genç olanlara ise Dijital Yerli. ABD’de, Batı Avrupa’da bu tanımı tarihlendirmek gerektiğinde genelde 1.1.1981 baz alınıyor. Bu tarihten itibaren doğanlar Dijital Yerli, önce doğanlar Dijital Göçmen. Buna göre 1981-2000 (kimi kaynaklara göre 1996) arasında doğan birinci kuşak dijital yerlilere Y Kuşağı deniyor. Sonrasında doğanlara ise Z Kuşağı. Demek ki Z Kuşağı mensuplarının en yaşlısı bugün 18 (ya da 22) yaşında.

Kuşakları ortadan ikiye bölen tanım ülkemiz için değerlendirildiğinde belki de 1.1.1981 tarihinde değişiklik yapmak gerekecektir. Kişisel olarak benim önerim buna on sene eklemek. Bir başka deyişle 1.1.1991’den sonra doğanları dijital yerli olarak adlandırmak. Bu durumda Türkiye’de Y kuşağını 1991-2006 (ya da 2010), Z Kuşağını da 2007 (ya da 2011)’den itibaren doğanlar oluşturur.

Dijital yerlileri oluşturan bu iki kuşak (Y ve Z kuşağı) arasında da gidererek farklılıklar oluşmakta. İzleyen veriler ABD baz alınarak oluşturulmuş: Y kuşağı ekonominin yükselişte olduğu bir dönemde doğup büyümüşken, Z Kuşağı ekonominin resesyonda olduğu devire rastgelmekte. O nedenle olacak Y kuşağı “her şeyi dene” taraftarıyken, Z Kuşağı “para biriktirme” odaklı. Keza Y kuşağı daha idealist, Z kuşağı daha pragmatik.

Y kuşağının en çok beğendiği ve kullandığı sosyal medya siteleri Facebook ve Instagram iken Z Kuşağının tercihi SnapChat ve Instagram. Y kuşağı mobil teknolojilerin öncüleri, Z kuşağı ise onların “yerli”si. Bu iki kuşak toplam ABD nüfusunun %25,9’unu oluşturmaktadır. Yani dörtte birini. ABD’deki Z kuşağı nüfusunun akıllı telefona sahiplik oranı %98 ve günde 10 saat internete bağlanmakta. Bu on saatin en az iki saatini Youtube’da video izlemekle geçirmekteler. Her on Z kuşağı mensubunun dördü cep telefonsuz yapamayacaklarını ifade etmekte.

ABD’de yaşayan Z kuşağı iş dünyasında başarılı olmak için iletişim ve problem çözme becerilerinin çok önemli olduğunu düşünüyor. İş hayatına yeni atılmış olanlar için en kritik iki husus düzenli bir ekonomik gelire sahip olmak ve hayalini kurduğu işte çalışmak. Bu kuşak üyelerinin %72si iş yerinde yüz yüze iletişimi tercih ediyor, %69’u kendileri ait bir çalışma alanının olmasını tercih ediyor, %77’si önceki kuşaklara göre daha çok çalışmaları gerektiğini düşünüyor.

Peki bu istatistiklerin Türkiye muadilleri nedir? Bilmiyoruz! Çünkü daha kime Y kuşağı, kime Z kuşağı diyeceğimiz net değil. Hatta daha geniş düşünelim. Neden illa ki X, Y, Z? Neden Ç Kuşağı, Ü Kuşağı, Ş Kuşağı olmasın adları?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 179 – 30.08.2019)

Sosyo-ekonomik toplumsal koşullar dünyanın her yerinde bireyi hayata tutunabilmek için daha tutucu olmaya zorluyor. Peki ötekiler ne yapıyor? Tek sorumlulukları eleştirmek (ve ötekileştirmek) mi?

Doğru olduğuna inandığınız bir şeyin yanlışlığı somut gerçeklerle ispat edilirse tepkiniz ne olurdu? İnandığınız şeyden vaz mı geçerdiniz, yoksa tam tersine onu daha da güçlü şekilde savunmaya devam mı ederdiniz?

İngiltere’de yapılan akademik bir araştırmaya göre insanlar ikinci yolu tercih ediyor. İnandıkları şeyi terk etmiyor; tersine ona sıkı sıkıya sarılıyor. Bu tür olguları teorik olarak değerlendirirken “doğru” olan çözümü tespit etmek ve o yönde tercih bildirmek kolay; ancak başa geldiğinde aynı kolaylıkta tepki vermek zor. Öyle olsaydı geçen senenin en popüler ifadesi post-truth (gerçek-ötesi ya da doğru-ötesi) olmazdı.

Bu anlayıştaki insanların neden böyle yaptığını derinlemesine araştırmak gerek. Kişinin yaşam şartlarından izole edilerek yapılacak bir değerlendirme tam sağlıklı olmayacaktır. İnsan neden bir şeye körü körüne inanmayı tercih ediyor? Bu soruyu metafizik olgularla ilgili tercihleri konu dışında tutarak ele almakta fayda var ki gereksiz yere polemik oluşmasın. Metafizik boyutta dileyen dilediği şeye inanır. Ancak fizik boyutta. Örneğin nasıl oluyor da bugün milyonlarca insan dünyanın düz olduğuna inanabiliyor?

Bir liste yapılsa, eğitim bu tür dışavurumların nedenini oluşturmada başı çekerdi herhalde. İster okul vs marifetiyle sistematik olsun, ister yetişilen çevre bünyesinde rastgele. Buna Maslow’un istekler hiyerarşisindeki işgüdüsel gereksinimler ve sosyo-ekonomik boyut da eklendi mi liste tamamlanıyor gibi. Birey en temel gereksinimlerini karşılama konusunda kendini güvende hissetmiyorsa (yaşadığı toplum ona böyle bir teminatı sağlayamıyorsa), becerilerini ortaya çıkaracak imkanlara erişemiyorsa (kendisini tanıyamıyor, bilemiyorsa) sarıldığı yılanlardan birisi de kendini güçlü yapacak, güçlü hissettirecek yollara sapmak. Her ne kadar yöneldiği o yollar yanlış ya da başkalarına zarar verecek olsa da.

Önce ana akım medya (gazete, radyo, tv) şimdi de yeni medya (internet, sosyal medya) bireyin bu zaafından doğrudan ya da dolaylı olarak istifade etti-ediyor. Sanayi toplumu refleksiyle kullanıldığında, bu araçların (kamu ya da özel) sahiplerinin tek motivasyonu ise daha çok (para) kazanmaktır. O sırada topluma, bireye ne oluyorsa olsun!

Bitti mi hayır! Kendisini bu tür tuzakların pençesinden (güya) kurtarmış bireyin, kurtaramamış olduğunu düşündüğü diğerlerini bu sebepten dolayı eleştirmesi, onu küçük görmesi, ötekileştirmesi de var. Bir tür yangına körükle gitmek! Yukarıda anılan araştırma, eleştirel düşünme becerilerine sahip bireyler için bir gösterge olabilmeli. Karşısındaki kişinin bu tür bir formasyonda olduğunun “bilinciyle” ona yaklaşabilmeli. “Ne yapalım canım, o da benim gibi kendisini geliştirsin, karşıma öyle gelsin” diye kenara çekilmemeli.

Bu açmaz bana yıllar önce İngiltere’de gördüğüm bir duvar yazısını anımsattı. “Göçmenler defolun!” grafitisinin altına bir başkası şöyle yazmıştı: “Elinde olsa, gidecek”. Sorunun özünde yatan şey zaten bu. Birey kendisini o formasyondan kurtarabilse pek çok toplumsal sorun da çözüme kavuşmuş olacak. Hem ülkemizde hem de dünyanın pek çok yerinde!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 111 – 11.05.2018)