Robotlar sadece gelişmemiş ya da gelişmekte olan ülkelerdeki insanları âtıl hale getirmeyecek.

Teknoloji her geçen gün insana dayalı iş gücünün yerini alıyor. Bunun temel nedeni her geçen gün daha ileri teknolojilerin icat edilmesi mi? İlk akla gelen bu. Ancak altını kazıdıkça başka sebepler yumağı manzaranın netliğini bozuyor. Öyle ki insanı topyekûn gereksiz hale getirecek teknolojilerin icat edilmesi adeta talep ve arzu ediliyor. Yine insan tarafından.

Bir mağazaya gittiniz ve alışveriş yapacaksınız. Yaşadığınız deneyim o alışverişi herhangi bir insan ile muhatap olmadan gerçekleştirmiş olmanızı diletir hale geliyor. Ya müşteri hizmeti veren insanların kalitesiz hizmet sunumu ya da işlemin tamamlanması için gereken insan-makine etkileşiminin (örneğin kasadaki bilgisayarın başında geçen dakikalar) uzaması da uzaması… Sebep sistemin yavaş çalışması değil; çoğunlukla o sistemin başındaki insanın onu nasıl kullanacağını bilememesi.

“İnsan”ın giderek makineye karşı gerilemesinin, yenilmesinin ardında yatan şeyler çok çeşitli. Temelde eğitim eksikliği ile dolgun olmayan ücret politikası yer alıyor. İşverenler öteki her şeye o kadar çok harcama yapmak zorunda kalıyor ki sıra çalışanına geldiğinde kasada onu memnun edecek para kalmamış oluyor. Dünyanın hali ortada. Pandemi olmasa ekonomik kriz çıkıyor; ekonomik kriz olmasa yozlaşma kasaları boşaltıyor…

Herkesin haklı olduğu bir başka şark tablosu. Acaba batı kültüründe de sosyoloji çoğunlukla herkesin haklı olduğu sonuçlara ulaşıyor mudur? Yoksa orada hiç değilse haklı ile haksızın ayrılmasını temin eden bir hukuk düzeni varlığını sürdürüyor mudur? Bu soruya hemen cevap vermemek lazım. Bugün sadece bizim ülkemizde olduğuna inanılan kimi nahoş uygulamalar, standartlar, ilişki modelleri dünyanın önde gelen ülkelerinde de yer almakta.

Robotlar sadece gelişmemiş ya da gelişmekte olan ülkelerdeki insanları âtıl hale getirmeyecek. Batılı gelişmiş ülkeler de bundan nasibini alacak. O nedenle ayrımı batı-doğu ya da gelişmiş-gelişmemiş olarak yapmak tam sağlıklı olmayacaktır. Belki de onun yerine dünyanın neresinde yaşarsa yaşasın, sorunu bireyin ekonomik düzeyine göre kategorize etmekte fayda var.

Belli bir düzeyin altında geliri olan “insan” ister Türkiye’de yaşıyor olsun ister Fransa, İngiltere ya da Amerika’da fark etmeyecek. Robotlar onları puansız olarak evlerine gönderecek. Kalitesiz hizmet sunan insanlardan kurtulmuş olan (öteki) insanlar robotlardan aldıkları kaliteli hizmet ile yaşam standartlarının arttığını gözlemleyebilecek. İnsanın olduğu her yerde “kalite” kavramı da var. Ancak farklı coğrafyalarda kalitenin anlamı farklı manalara gelebilmekte. O nedenle Sadri Alışık’ın repliği bazı diyarlarda, robotlar geldikten sonra bile, geçerliliği koruyabilir: “Bu da mı gol değil; hâkim bey?”. Onlara büyük olasılıkla iş bilmeyen robotlar düşecek!

İnsan kendi kuyusunu, on yıllardır, kendi kazıyor. Emek sarf etmiyor. Bilişsel becerilerini geliştirmiyor. Bunları geliştirme sözü veren yöneticilere sırt çeviriyor. Kendisine renkli sözler verenleri seçiyor. Atı alan Üsküdar’ı, Bostancı’yı, Tokyo’yu geçiyor kendisi yerinde sayıyor. Bu kısır döngü giderek insanın toplum içindeki yerini sorgulatır hale gelecek. O nedenle yeni bir toplum kurulmakta. Sanayi toplumu nasıl ki köylüyü bir kenara itti. Bu yeni gelen toplum modeli de şehirdeki insanı bir kenara itecek. Onun yerini de ya robotlar ya da yarı-robot yarı-insan hibrit varlıklar alacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 328 07.07.2022)

Herkesin aklı endüstriyel futbolu desteklerken gönlü Maradona’nın yüzyılın golü olarak tarihe geçen pozisyonunda.

Euro 2020 bir yıl gecikmeli başladı. Pandemi sağ olsun. Bir süredir futbola uzak kalanlar değişen bazı kuralların oyun üzerindeki etkisi konusunda fikir sahibi olmayabilir. Örneğin kale vuruşu. Kale vuruşu yapıldıktan sonra topun ceza sahasından dışarı çıkması zorunluluğu kalktı. Böyle olunca kaleci (ya da bir başka oyuncu) ceza sahası içindeki bir takım arkadaşına pas vererek de topu oyuna sokabiliyor. Bu da oyunun mahalle maçına biraz daha benzemesine neden oluyor. Artık neredeyse hiçbir takım uzun kaleci vuruşuyla topu oyuna sokmayı tercih etmiyor. Bu durumda rakip takım beş-altı kişi ile pres yapıp topu ceza sahası içinde kazanmaya çalışabiliyor.

Modern futbolun inişli çıkışlı macerası devam ediyor. Nasıl ki toplumsal dönüşüm avcı-toplayıcı, feodal-tarım ve sanayi diye evrelerden oluşuyorsa, futbolun da benzer bir seyri var. 1970li, 80li yıllarda modern öncesi Avrupa futbolu feodal-tarım düzenindeyken, bizim ülkemizdeki futbol daha ziyade avcı-toplayıcı evredeydi. Avrupa’dan maç izlerken takımların sahadaki dizilişleri şiir gibi gelirdi. Türk futbolunda ise iki kaleci hariç yirmi futbolcunun neredeyse tamamı top neredeyse orada öbeklenirdi. Şiir gibi dizilen feodal Avrupa takımları bir ya da iki kişi üzerine (oyun kurucu ya da son vurucu) taktiklerini kurarken, bizde bu istisnai bir durum olarak ortaya çıkardı.

Sonra “sarı fare” Cruyff sahaya çıktı. Daha doğrusu sahadan kulübeye geçti ve dünya futbolunu kökten değiştirdi. Futbol dünyasında bu yeni modelin adı kimi zaman “endüstriyel futbol” kimi zaman “kolektif futbol” ya da “total football”. Her ne kadar tarihçesi Cruyff’un antrenörlüğünün öncesine de gidiyorsa da Cruyff modelin yaygınlaşmasını sağladı. Böylece futbol toplumu da üçüncü evresine girmiş oldu. Futbolun sanayi toplumu evresi!

Endüstriyel futbolda oyuncular “Büyük Bir”in birer parçası olarak yer alır. Koca bir makinenin, mekanizmanın, sistemin birer küçük parçası. O nedenle futbolculardan sadece kendilerine düşen kısmı mükemmel bir şekilde yerine getirmeleri beklenir. Tıpkı otomobil fabrikasında sabahtan akşama dek vida sıkan işçi gibi!

Biraz da bu sıkıcılıktan olacak, futbol giderek izleyene de oynayana da keyif vermemeye başladı. Herkesin aklı endüstriyel futbolu desteklerken gönlü Maradona’nın yüzyılın golü olarak tarihe geçen pozisyonda. Şöyle bir futbolcu çıksa… Her maçta üç beş rakibini çalıma dizip, şık bir vuruşla gol atsa… Eski güzel (feodal) maçlar!

Sahalar güzelleşti. Stadyumlar güzelleşti. Gün içinde ya da akşamları maç yapılabilir hale geldi. Teknik bilgi birikimi yükseldi. Futbolcuların fizyolojileri, kas gücü bile arttı. Ancak nedense tüm bu gelişmenin akıllarda-gönüllerde yarattığı “tortu” aynı oranda yükselmedi. Hala o eski güzel (feodal) maçları özlüyoruz!

Belki de yönetmeye geldiğinde feodal yapısını bozmamaya özen gösteren futbol dünyasının, oyunu yepyeni kurallar eklemesinin zamanı geldi. Örneğin kalecilerin ve/veya ofsaytın kaldırılması. Duran zamanların basketboldaki gibi çıkarılması. Bir yarıda gol atamayan takımın aleyhine devre bitiminde ekstra penaltı verilmesi. Özel ligler kurmaya kalkacaklarına bunları düşünseler daha iyi ederler!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 274 24.06.2021)

Dijital kuşakların ilki Y Kuşağı, yaşı ilerledikçe seleflerine mi benzemeye başladı? ABD’de yapılan bir anket tehlike sinyalleri gönderiyor: Olabilir!

2018 Mart ayında ABD’de bin kişi ile bir anket yapılıyor. Soru şu: Havadan bir on bin dolarınız olsa, parayı aşağıdaki seçeneklerden hangilerine yatırırdınız? Seçenekler şunlar: Borç ödeme, gayrimenkül, vadeli hesap, emeklilik fonu, borsa, çocukların eğitimi, küçük işletme, kripto-para, (kendi için) eğitim.

Ankete katılanlar da yaşlarına göre gruplandırılmış. Böylece Bebek-Patlaması (1945-1963 doğumlular), X Kuşağı (1964-1983) ve Y Kuşağı’nın (1984-2000) seçimlerinin nerede çakışıyor, nerede ayrılıyor oldukları analiz edilmiş.

Buna göre Amerika’da herkesin borç içinde yaşadığı ortaya çıkıyor. BP kuşağı paranın üçte birini, X kuşağı dörtte birini, Y kuşağı da beşte birinden biraz fazlasını borç ödemeye yatırıyor. İkinci en popüler seçenekte tercihler değişmeye başlıyor. Y kuşağı parasının %15’ini, X kuşağı %14,6’sını gayrimenkule yatırırken, BP kuşağı %17’sini vadeli hesaba koyuyor.

Anket sonuçları listelendiğinde yaş grubuna paralellik arz eden seçimler de göze çarpıyor. Örneğin BP kuşağı kendi eğitimi için yüzde birin altında para ayırırken, Y kuşağında bu oran neredeyse %10. Keza çocukların eğitimi söz konusu olduğunda en duyarlı grup X kuşağı. %11’in üstünde para ayırıyorlar. Emeklilik fonunu en çok düşünen ise bekleneceği üzere en yaşlı kuşak. BP kuşağı bu alanda %11,5’luk fon ayırıyor.

Kripto paralara en çok değer veren Y kuşağı. %9’luk bir kısmını buraya yatırmaktan çekinmiyor. En favori paralar da bitcoin ile etherium. Bu oran X kuşağı için %4, BP için %3 civarında. Küçük işletme konusunda üç kuşak da ortak bir bakışta. Birbirine yakın oranlarda yatırımlarını bu alana yapmayı tercih ediyorlar. BP %5.6, X %6.7 ve Y kuşağı %6.3. Şaşırtıcı bir sonuç. Normalde Y kuşağının buraya daha çok, BP’nin ise daha az yatırması beklenebilirdi. Üç kuşağın bir ortak özelliği daha var. Yüzde sekizlik bir kısmı bu alanların dışında ama nereye yatıracağını bilmiyorlar. Bu tablo özellikle Y kuşağını analiz etmek açısından önemli enformasyon içermekte. Y kuşağınının tercihlerinin seleflerine bu denli yakın olması, bu kuşaktaki bireylerin giderek dönüşmekte olduğunu gösteriyor. Yüzyıllardır hükmünü süren sanayi toplumunun, kapitalizmin, modernitenin tipik birer post-bireyi olmaya doğru.

Dijital devrim, tanım gereği, aslında sanayi toplumunun normlarına aykırı özellikler içermektedir. Bunun temel dinamosu ise tek ideali (para kazanmak yerine) kendini gerçekleştirmek olan dijital kuşaklardır. İşte o kuşakların ilki olan Y kuşağı  ve işte tercihleri. Borç ödemek mi? Sen ne zaman bu kadar borç yaptın? Gayrimenkul mü? Sen  zaman bu kadar muhafazakarlaştın? Görülüyor ki yaşları ilerledikçe dijital kuşaklar da ebeveynlerine, X kuşağına, BP kuşağına benzemeye başlamakta. Yoksa bir kez daha “Elveda Başkaldırı!” mı? Bir kez daha “Bu da mı gol değil, hakim bey?” mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 108 – 20.04.2018)