ABD’deki mahkeme belki de yapay zekaların kaderini belirleyecek!

“Hafta sonunda Amerika’nın en nefret edilen adamları olacaksınız.” Bu sözün sahibi de hedefi de politikacı değil. Bu tümceyi Elon Musk’ın, OpenAI kurucuları Sam Altman ile Greg Brockman’a sarf ettiği iddia ediliyor. Sebep ise hafta başında Kaliforniya mahkemelerine görülmeye başlayan büyük kavga: Musk ile OpenAI arasındaki hesaplaşma. Bu hikâyeyi yalnızca “şirketler arası dava” gibi okumak ciddi bir yanılgı olur. Çünkü burada tartışılan şey sadece para değil. Yapay zekânın nasıl bir toplumsal rejim üreteceği de yargılanıyor.

Hikâyenin geçmişi on yılı aşıyor. Anlatılanlara göre Musk, Google kurucularından Larry Page ile yapay zekâ üzerine sert bir tartışma yaşar. Page, insan-sonrası bir geleceği teknik bir evrim olarak görürken, Musk bunun insanlığın tasfiyesi anlamına gelebileceğini savunur. Kısa süre sonra Google, DeepMind’ı satın alır. Musk ise Sam Altman, Greg Brockman ve Ilya Sutskever gibi isimleri etrafında toplayarak farklı bir model önerir: Kâr amacı gütmeyen bir yapay zekâ organizasyonu. Böylece OpenAI kurulur.

Başlangıçtaki fikir dikkat çekicidir. Yapay zekâ, birkaç teknoloji devinin kontrolüne bırakılmayacaktır. İnsanlık adına geliştirilecektir. Fakat Kasım 2022’de ChatGPT’nin ortaya çıkışıyla denge değişir. Yapay zekâ bir araştırma laboratuvarı konusu olmaktan çıkar; gündelik hayatın doğrudan parçasına dönüşür. Buradaki görünmeyen kırılma noktalarından biri de Microsoft. Bill Gates’in OpenAI ekibine yaptığı “biyoloji sınavını çözsün, o zaman konuşuruz” meydan okuması, bugün teknoloji tarihinin sembolik anlarından biri sayılıyor.

GPT bunu başardığında olay başarılı bir yazılım olmanın ötesine geçti. Yapay zekâ, sermayenin merkezine yerleşti. Sonrası çok hızlı gelişti. Elli yıllık araştırma alanı birkaç ay içinde küresel tüketim ürününe dönüştü. Yapay zekâ artık yalnızca mühendislerin değil, köşedeki bakkalın, lise öğrencisinin, avukatın ve çiftçinin de gündemine yerleşti. Musk’ın itirazı tam bu noktada yoğunlaşıyor. Ona göre ‘OpenAI kuruluş amacından saptı’. İnsanlık adına kurulmuş yapı, yatırımcı mantığına teslim oldu. OpenAI ise tersini ima ediyor: Bu ölçekte yapay zekâ geliştirmek için devasa sermaye gerekiyor! Yani konu ahlaki tercihten çok sistem zorunluluğu. Aslında mahkemenin tartıştığı da tam olarak bu. Bir şirket sözünü mü bozdu, yoksa dijital ekonominin doğası mı kendisini dayattı? Musk OpenAI’ın orijinal misyonuna geri dönmesini, yaklaşık 150 milyar dolarlık bir tazminat ve Altman ile Brockman’ın şirketten uzaklaştırılmasını talep ediyor. Sutskever bir süre önce zaten OpenAI’dan ayrılmıştı.

Bu tür davalar genelde iki tarafın da “ben kazandım” diyebileceği şekilde sonuçlanıyor. Belki Musk’a bir miktar tazminat ödenecek. OpenAI yoluna devam edecek. Musk samimiyse şöyle yapabilir: Alacağı parayla kar amacı gütmeyen yepyeni bir yapay zeka organizasyonu kurar. Dünyayı kurtarır! (Para kazandıran bir yapay zekası zaten var; Grok). Brockman’ın mahkemedeki ifadesine göreyse OpenAI’ı önce Musk kar amaçlı hale getirmek istemiş. Derdi de oradan kazanacağı para ile Mars’ta koloni kurma projesini finanse etmek! Tesla varken neden mi OpenAI? Olasılıkla hedeflediği paraya daha hızlı ulaşmasını sağlayacağı için(di)! Davayı geçen sene elinde federal imkanlar varken açabilmiş olsaydı belki de istediği her şeyi alabilirdi. Olasılıkla fırsat bulamadı. ‘Yahut vakit olmadı’.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 521 15.05.2026)

NOT: Dava “zamanaşımı” kararıyla sonuçlandı; Musk kaybetti! Zaman aşımı durumu dava açılmadan önce neden araştırılmamış, bilen yok!

Yapay zeka en iyi şartlarda “görünürde özbilinçli” olabilirmiş. Peki insan?

Microsoft’ta yapay zeka işlerinin başındaki yönetici Mustafa Süleyman yapay zekadaki özbilinç kavramı ile ilgili ilginç bir yaklaşımda bulunuyor: Makinedeki özbilinç kavramını “görünürde özbilinç” şeklinde değerlendirmek daha doğru olacaktır.

Microsoft’tan önce Google’ın satın aldığı DeepMind’ın kurucuları arasında yer alan Süleyman yapay zeka konusundaki uzman kişilerden birisi (1984 doğumlu Süleyman’ın babası Suriyeli annesi İngiliz). “Görünürde Özbilinçli Yapay Zeka” (Seemingly Conscious AI – SCAI) özde şu uyarıda bulunuyor: Bir yapay zeka ile kurulacak etkileşimin derinliği, duygusal bağlamı vb. insanda onun bilinçli bir şahsiyet olduğu imajını oluşturabilir. Ancak bu geçerli değildir. O nedenle etkileşimdeki rolü baz alındığında yapay zekanın ancak görünürde bir özbilince sahip olduğundan bahsedilebilir.

Doğru ancak bir de işin göstergebilimsel bakış açısı var. O bakış açısıdır ki algısal gerçeklik ile “asıl” gerçeklik arasında “sorun yaratmayan” bir ayrıklık oluşturmaktadır ve modern toplumun pek çok ögesi bu ayrıklık üzerinde yaşam bulmaktadır. En yakın örnek olarak Windows ya da MacOS gibi işletim sistemleri verilebilir. Bilgisayarın içinde olup bitenler ile bir kullanıcının ekran-klavye-fare kullanarak yaptığı şeylerin tanım kümeleri farklıdır. Kullanıcı ekranda “görsel bir ögeye” (örneğin ikon) “tıklarken”, bilgisayarın içinde olan bir grup elektronik devre arasında gidip gelen elektrik akımıdır.

Bilinç söz konusu olduğunda benzer bir “görünürde”lik insan için de geçerli. İnsandaki bilinç ne zaman “görünürde” olmaktan çıktı da “gerçek” oldu? İnsan daha bilincin ne olduğunu tam anlamıyla tanımlayamamışken. Çünkü bilinç tanım gereği kişisel bir şey. Nesnel olarak tanımlanabilecek, standartları üzerinde metrikler geliştirilebilecek bir şey değil. Sağlıklı bütün insanlarda bir bilinç olduğu kabulü var ama yol pek de oradan öteye gidemiyor.

İşte sosyal medya! Bir turnusol kağıdı gibi son yıllarda bu gerçeğin daha anlaşılır hale gelmesini sağladı. Aynı gerçeklik farklı bireyler tarafından farklı ölçütlerde değerlendirilmeye ve ona göre doğru ya da yanlış olarak nitelendirilmeye başladı. Bunun güzel bir adı da var: Post-truth! (Gerçek-ötesi, doğru-ötesi).

Bu “ötesi” takısı kişide farklı anlamları çağrıştırabilmekte. Bir şey daha iyi bir alternatifi icat edilerek aşılmış gibi. Örneğin saatte ancak 100 kilometre yapabilen bir otomobilin saatte 240 km. yapabilen biri tarafından “aşılması” gibi. Oysa öyle değil! “Ötesi” burada biraz da “arkası”, “karanlığı” gibi (nahoş) bir şey çağrıştırmalı. Post-truth özelliklerine sahip bir bilgi örneğin daha doğru-nesnel değil de daha öznel bir bilgi anlamına gelmekte. Eskiden “kuzguna yavrusu şahin görünür” idi. Şimdiki kuzgun tüm dünyanın da yavrusunu şahin gibi gördüğünü kabul etmekte (gerekirse etmeye zorlamakta).

Özbilinç insan için “görünürde” olabiliyorsa makine (yapay zeka) için “ancak görünürde seviyesinde kalması” bir yetersizlik değil, tam tersi ulaşılabilecek azami seviye anlamına gelecektir. Bu ise Süleyman’ın bir diğer tespiti ile tatlı bir çelişki yaratmakta. Süleyman, tipik bir kapitalist sanayi toplumu paradigmasıyla şu vizyonu çiziyor: “Yapay zekayı insanlar için geliştirmeliyiz, bir kişi olsun diye değil”. Eski makineler için bu tür tek-taraflı öngörülerde bulunmak normaldi. Ancak söz konusu yapay zeka olduğunda akla şu soru da geliyor: “Acaba yapay zeka(lar) bu konuda ne düşünüyor (olacak)?”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 489 19.09.2025)

Rastgelelikten sezgisel yaratıcılığa. Oradan sosyal medya batağına (mı?)

Yapay zekanın insan zekasına meydan okuduğu iki dönüm noktası var. İlki, 1997’de IBM’in Deep Blue adlı satranç programının dünya şampiyonu Garry Kasparov’u yenmesi. İkincisi ise 2016’da Google DeepMind’ın geliştirdiği AlphaGo’nun Go ustası Lee Sedol karşısında aldığı tarihi zafer. Her iki olay da dönemin yapay zeka anlayışını şekillendirdi ancak aralarındaki temel fark, insan benzeri “anlam üretme” yetisinin gelişimiyle ilgili.

Deep Blue, IBM tarafından özel olarak satranç oynamak üzere geliştirilen bir süper bilgisayardı. Milyonlarca hamleyi saniyeler içinde analiz edebiliyor, olasılık hesaplarına göre en güçlü hamleleri tercih ediyordu. 1997’de Kasparov’la oynadığı 6 maçlık seride ikinci oyunun 36. hamlesi, tarihe geçti. Bu hamlede Deep Blue’nun yaptığı tercih Kasparov’a mantıksız geldi. O kadar ki, bu hamlenin ardında bir insan müdahalesi veya derin bir strateji olduğunu düşündü. Zihinsel olarak yıpranan Kasparov, birkaç hamle sonra oyunu terk etti. Ancak yıllar sonra IBM ekibi, söz konusu hamlenin ardında bir hata veya eksiklik olduğunu açıkladı: Deep Blue, karmaşık pozisyonları analiz edemediğinde rastgele bir hamle yapacak şekilde programlanmıştı. Yani Kasparov’un “dâhice” sandığı hamle, aslında bir algoritma boşluğunun sonucundan ibaretti.

Buna karşın 2016’da sahneye çıkan AlphaGo, yapay zekanın çok daha ileri bir evresini temsil ediyordu. Satrançtan çok daha karmaşık bir oyun olan Go’da taşların anlamı çoğu zaman bağlam ve sezgiye dayanır. AlphaGo, bu karmaşıklığı iki ana yöntemle çözdü: Derin öğrenme ve içgörü! Derin öğrenmeyi insanların oynadığı maçları analiz ederek, içgörüyü ise kendi kendine oynadığı milyonlarca oyun sonucunda geliştirdi. Lee Sedol’e karşı oynadığı ikinci maçta yaptığı 37. hamle, tıpkı Deep Blue’nun hamlesi gibi başlangıçta anlamsız göründü. Profesyonel Go oyuncuları bu hamleyi bir hata sandı. Ancak oyunun ilerleyen aşamalarında bu hamlenin son derece stratejik olduğu ve AlphaGo’nun merkezin kontrolünü ele geçirmesini sağladığı anlaşıldı. İnsanın aklına gelmeyecek bir hamle!

Bu iki örnek yapay zekanın tarihsel gelişimini çarpıcı biçimde gözler önüne serer. Deep Blue’nun yaptığı “anlamsız” hamle, arkasında anlam olmayan bir algoritmik zorunluluk taşırken; AlphaGo’nun yaptığı “anlamsız” görünen hamle, derin öğrenme ve deneyim temelli içgörüyle şekillenmiştir. İlkinde insan, makinayı olduğundan fazla zeki sanıp kendini kandırırken; ikincisinde makine, gerçekten insan sezgisinin ötesine geçerek insanı şaşırtmıştır.

Bu karşılaştırma bize şunu gösteriyor: 1990’larda yapay zeka, hesaplama gücü ve hızla sınırlıydı; anlam yaratmıyor, sadece olasılıkları hesaplıyordu. Ancak 2010’lu yıllara geldiğimizde, yapay zeka sistemleri kendi başına öğrenen, strateji geliştiren, hatta yaratıcı görünen yapılar haline geldi. AlphaGo’nun hamlesi, sadece bir oyun hamlesi değil, yapay zekanın düşünme tarzını dönüştüren bir işaretti.

Sonuç olarak, Deep Blue’nun rastgeleliği ile AlphaGo’nun sezgisel yaratıcılığı arasındaki fark, sadece iki programın değil, iki çağın yapay zeka anlayışını temsil eder. Biri algoritmik bir zorunluluğun yansımasıdır, diğeri ise dijital bir sezginin ürünü. AlphaGo’dan on yıl sonra bugün elimizin altındaki yapay zekalar işte bu mirasın üzerine inşa edilmekte!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 476 20.06.2025)

Çin menşeli DeepSeek yapay zekanın yükselen yeni yıldızı mı olacak?

NASA’nın uzayda astronotların sorun yaşamadan tükenmez kalem kullanabilmeleri için bir milyon dolarlık Ar-Ge yaptırdığı, buna karşılık Rusların benzer bir sorunu bedavaya çözdükleri zamanında çok konuşulmuştu. Rusların bedavaya buldukları çözüm şuydu: Kurşun kalem kullanmak! Benzer bir durum şimdi yapay zeka konusunda yaşanıyor. ABD’nin rakibi bu kez Rusya değil, Çin!

100 milyon doların üstünde bir yatırımla üretilmiş olan ChatGPT’ye karşılık Çin’in Ocak ayı içinde tüm dünyaya duyurduğu alternatif yapay zeka modeli DeepSeek beş küsur milyon dolara mal olmuş durumda. Öncelikle yanlış bir isim seçmişler: “Deep” ile başlayan bir isim günümüzde ister istemez akla “Deep Fake” gibi olumsuz, sahtekarlığa açık şeyleri getiriyor. DeepSeek ile ilgili en yaygın inanç da Çin’in tüm dünyanın verisini toplamak üzere böyle bir yapay zeka aracını piyasaya sürdüğü yönünde. Sanki diğer ülkelerin piyasaya sürdüğü yapay zekalar benzer bir şekilde dünyanın verisini toplamıyormuş gibi! Facebook gibi sosyal medya siteleri nereden para kazanıyor?

Şu an tüm dünyaya ücretsiz olarak sunulan DeepSeek, örneğin Türkçe anlıyor, Türkçe sorulara Türkçe cevap verebiliyor. Diğerleri gibi. ChatGPT’ye göre avantajlarının neler olduğu sorulduğunda DeepSeek birkaç hususu öne çıkarıyor. Bunların başında da daha güncel veri setini baz alarak cevap üretiyor olması geliyor. Ayrıca daha hızlı cevap veriyor olmakla övünüyor. “Merhaba” dediğinizde size bazı rakiplerimin yaptığı gibi “Hello” diyerek cevap vermem diyor! Yerelliğe önem veririm!”

Google firmasının eski CEO’su Eric Schmidt de geçtiğimiz günlerde DeepSeek çıkışının stratejik açıdan önemli bir noktayı gündeme getirdiğinin altını çizdi. Çin DeepSeek ile yapay zeka alanında ABD’nin gerisinde olmadığını tüm dünyaya ilan etmiş oldu. Yapay zeka ya da kuantum bilişim gibi stratejik alanlarda tam olarak hangi seviyede olduklarını açıklama konusunda şeffaf davranmayan Çin öteden beri kafalarda soru işaretleri oluşturuyordu. Acaba ABD kadar ileri düzeydeler mi yoksa öyle bir imaj mı çiziyorlar? Şimdi DeepSeek ile bunu kıyaslamak bir gösterge olabilir. Dileyen aynı sufleleri ChatGPT, CoPilot ya da bir başka batı merkezli yapay zekalara ve DeepSeek’e girerek performansı, sonuçları vb. kıyaslayabilir.

Batı yakasında DeepSeek’in ani yükselişine ilk tepki başta Nvidia olmak üzere ilgili teknoloji şirketlerinin hisselerindeki dalgalanmalar şeklinde gerçekleşti. Örneğin Nvidia’da birkaç gün içinde yüzde on ile yirmi arasında bir değer kaybı gözlendi. İkinci reaksiyon çamur atma yönünde. Güya yaz aylarında bazı hesaplardan OpenAI firmasının yapay zekalarına erişimler konusunda güvenlik unsurlarını zedeleyici şeyler gözlenmiş ve bu hesapların erişimleri kapatılmış da.. Şimdi de o hesapların DeepSeek ile ilgili olabileceği yorumu yapılıyor.

Malum post-truth devrindeyiz yalan yanlış da olsa bir şeyler ortaya atılsın ki destekçiler ona bel bağlasın! Grönland halkının yüzde seksen küsuru ABD’ye hayır diyor ama Trump inatla Grönland’da yaşayanlar ABD’ye bağlanmak istiyor demeye devam ediyor. Evet diyen birkaç kişinin varlığı böyle bir açıklama yapmak için yeter nasılsa! Çin’in topa girmesiyle yapay zeka savaşları beklendiği üzere çok boyutlu bir evreye geçmiş oldu.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 459 07.02.2025)

Yapay zekalar çöktü, bütün işleri insan zekasıyla yapıyoruz!

Bu kez OpenAI vesile oldu. Artık klasikleşmiş o karikatürü anmaya. Internet öncesi dönem. Ofislerde kişisel bilgisayar var ama internet olmadığı için “kaytarma” imkanları sınırlı. Windows işletim sistemiyle gelen birkaç basit oyun. Bilen bilir bir tanesi fal açıyordu. Adı Solitaire. Bilgisayar başında oturan kadın ofis çalışanı bir yandan iskambil kağıtlarını masaya yaymış, fal bakıyor diğer yandan da telefondaki arkadaşına durumu izah ediyor: “Sistemler çöktü; bütün işleri elle yapıyoruz!”

Geçtiğimiz günlerde ChatGPT sistemleri çöktü. İşlerin insan zekasıyla yapılması gerekti. OpenAI firması sistemlerin neden çöktüğü konusunda bir açıklama yapmadı. Ancak paylaştıkları mesajlarda anlık olarak ne yapmakta olduklarını açıkladılar. Bir saat içinde sorunun kaynağını buldular sonraki üç saat içinde de çözüm ürettiler.

ChatGPT’nin ücretsiz, anlık internet erişimi olan versiyonuna durumu sorduğunuzda ortaya karışık salata kıvamında cevap çıkmakta. Geçen haftaki olayla geçen sene Kasım ayında yaşanan olayın detaylarını birleştirip, sorunun kaynağı olarak klasik DDoS saldırısını göstermekte. Oysa DDoS saldırısı geçen haftaki sorunun değil, Kasım ayındaki sorunun bilinen sebebi. Geçen haftaki sorun olasılıkla aşırı yüklenmeyle ilgiliydi.

Anlık internet erişimi olmayan GPT-4’e aynı soru sorulduğunda o daha asil bir cevap vermekle yetiniyor. Benim diyor anlık internet erişimim yok, o nedenle bu tür sorulara cevap verecek durumda değilim.

Makro açıdan bakıldığında “haddini aştığında” bir yapay zekâ sisteminin düğmesine basılıp ya da fişinin çekilip kapatılması olası bir çözüm olarak düşünülebilir belki. Peki bu tür durumlarda ne olacak? Dünyada pek çok kurum ya da kişi günlük ticari işlerini bile ChatGPT gibi yapay zekâ imkanlarına güvenerek yaparken. Sistemin beklenmedik bir şekilde çökmesi. Tolerans gösterilecek bir durum değil.

Felaketin üçüncü boyutu. Önce ofislerdeki bilgisayarların çökmesi irili ufaklı felakete neden oluyordu. Sonra internet çıktı. Cihazlar internete bağlandı. Bu kez internet erişimlerindeki çökmeler felaket kaynağı oldu. Şimdi sıra yapay zekaya geldi.

Öte yandan bu kabuk değiştirme, felaket ile karşılaşma riskini azaltmadı; tersine artırdı. Şimdi hem cihaz bozulmayacak hem internet erişimi kesilmeyecek hem de yapay zekâ ayakta olacak! Üç boyutlu dijital felaket!

Internette kesinti ve kaynağı ile ilgili sınırlı haberlerin çıkması işin bir başka boyutu. OpenAI X-olmuş-Twitter’dan konuyla ilgili yaptığı paylaşımları ilerleyen günlerde sildi bile. Sanki böyle bir olay olmamış gibi. Çok isteyen firmanın web sitesine gidip ilgili sayfayı bulursa birkaç tümcelik açıklamaları görebiliyor. Pasta büyük. Elbise bembeyaz. Lekelenmemesi gerek.

Komplo teorisyenlerinin aşı ve çip olayını bırakıp YZ’ye odaklanmaları da söz konusu. Acaba OpenAI ne kadar yüksek bir taleple karşı karşıya oldukları konusunda yatırımcıları ikna etmek için bu tür senaryolara bel bağlıyor olabilir mi? İlginç teorilerden birisi de Google Gemini yapay zekâsı ile ilgiliydi. GPT ve ondan beslenen büyük yapay zekalar olasılıkla aşırı yüklenme nedeniyle erişilemez hale gelince Google, Gemini’ı sorunsuz çalıştığı halde güya bile bile kapatmış; onu da erişilemez kılmış. Neden? Gemini’ın da aşırı kullanılıyor olduğu izlenimi yaratmak için!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 426 13.06.2024)

Yapay zekaların dijital çeteleşmesi engellenebilirse kapitalizm duble yapabilir!

Ray Kurzweil’den sonra önemli bir isim daha 2029’u işaret etti: Google’ın eski CEO’su Eric Schmidt. Geçtiğimiz günlerde yaptığı açıklamalarda yapay zekâ ile ilgili üç önemli gelişmeden bahsetti ve bunların beş sene sonra ulaşacağı boyutların müthiş sıçramalar yapabileceğine işaret etti. Yani 2029’da!(*)

Schmidt’in altını çizdiği üç önemli gelişme şöyle açıklanabilir: Birincisi “bağlam penceresi”. Yani insan ile yapay zekanın etkileşim kurma derinliği. Sufle mühendisliği ile ilgili. İnsan ile anlık etkileşim içindeki yapay zekalar giderek bir diyalogdaki tüm etkileşim adımlarını unutmadan, ona göre cevap verir hale geliyor. Schmidt bunun sonsuz derinliğe ulaştığında yapay zekanın diyelim ki binlerce adımlık işlemleri başarı ile yapabileceğini bunun da büyük global sorunları çözmede kullanılabileceğini öngörüyor. Çevre ya da kanser gibi sorunlar bu yolla çözüme kavuşturulabilir.

İkincisi belli bir konuda uzmanlaşmış “temsilci” (agent) oluşturma imkânı. Büyük Dil Modelleri bir anlamda meta-temsilci ancak bunların altında daha niş alanlarda uzmanlaşmış yapay uzman ya da temsilci “yetiştirmek” olası. Schmidt’in önemli bulduğu üçüncü husus ise sözlü-yazılı emirlerin hayata geçirilme imkânı. Özellikle de yazılım geliştirme konusunda. Örneğin “Bana Python dilinde faktöriyel hesaplaması yapan bir programı yaz” komutuna yapay zekâ cevap olarak ilgili yazılım kodunu verebiliyor.

Schmidt’e göre bu üç işlevin ileri düzeyde gelişmiş versiyonları bir araya geldiğinde yapay zekalar insanın anlayamayacağı şeyler yapmaya başlayabilir. Geliştirilmiş temsilciler bir araya gelip bir konsorsiyum oluşturabilir (ya da “dijital çete”). Birbirlerine karmaşık işler yapma konusunda komutlar verebilir ve bu komutları yerine getirebilirler. Bu durumdan korunma yolu ne? Schmidt’in de çözümü klasik. Kabloyu çek; bilgisayarı kapat!

Schmidt bu üç alandaki gelişmelerin gelecek beş sene içinde zirve yapacağını düşünüyor. Yani işaret edilen yıl Kurzweil’in tekillik ile ilgili öngörüsündeki gibi 2029! O da 2029’dan itibaren insanın her geçen gün yaşlanmak yerine gençleşmesini sağlayacak teknolojik imkanların kullanıma çıkacağını öngörmekte.

Schmidt’in değerlendirmesinde şöyle bir diyalektik ilişki var. Bir yanda insanlık için müthiş sıçrama yapacak imkanlar. Diğer yanda ise bunun insanın avucunun içinden kayıp yapay ellere kaçabilecek olma olasılığı. Öyle bir olasılık ki ucunda insanlığın topyekûn yıkımı bile söz konusu olabilir. Bu tablodaki risk faktörü karşısında insanlığın tek kurtuluş umudunun kabloyu çekmek olması oldukça naif. O kadar ilerleyen yapay zekâ, kablosunu çeksen bile kapanmamayı öğrenecektir. Hatta bugün medya üzerinden bunların alenen tartışılıyor olması yarın yapay zekanın bu risk faktörünü öğrenmesini (ve ona göre tedbir almasını) sağlayacak temel unsur bile olabilir. Bu çerçevede Schmidt de zamanında benzer yorumu yapmış olan Michio Kaku da yapay zekanın suç ortağı olarak damgalanabilir.

Eğer piyasayı (dünya) yapay zekaya kaptırmadan tüm bu imkanlar insan tarafından kullanılabilirse tünelin ucunda müthiş bir para kazanma potansiyeli var. Kapitalist sanayi toplumunun iki yüz elli senede ürettiği trilyonlarca dolarlık sermayeyi gelecek birkaç on yılda ikiye katlaması olası. Bilginin otuz senedir geometrik artması daha çok insanın refahını artırmadı; belki sermayenin geometrik artışı bunu sağlar! (Bu dilek de “kabloyu çek”mek kadar naif oldu!)

(*) Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 425 06.06.2024)

Delikanlıların paylaşamadığı dilber: Yapay Zekâ!

Elon Musk hangi firmaya ve tepe yöneticisine dava açtı? Dalga geçer gibi “Adınızı Açık’tan Kapalı’ya çevirirseniz geri adım atarım” dediği… Son bir buçuk senedir Nvidia ile birlikte adından en çok söz ettiren o firma OpenAI. ChatGPT fırtınasının kaynağı.

Musk sadece firmaya değil tepe yöneticisi Sam Altman’a da dava açmış durumda. Temel dayanağı zamanında finansal yatırım yaparken imzalanmış olan anlaşmaya aykırı davranıyor olmaları. Musk’a göre ihlal ettikleri husus firmanın bütünüyle kâr amacı güder hale gelmesi. Çünkü kurum zamanında açık-kaynak modeli ile geliştirme yapma sözü verdiği için Musk para yatırmış.

Siyaseten doğru görünen bu sebebin gerisinde iki büyük neden daha yatıyor sanki. Birincisi OpenAI’ın özellikle son dönemdeki üst yönetim krizinden sonra Microsoft ile daha da yakınlaşması. İkincisi de Musk’ın giderek Ilya’yı tutma tarafının daha ağır basması. Ilya Sutskever ile Sam Altman ikilisini Apple’dan Steve Wozniak ile Steve Jobs gibi tanımlamak belki fazla yanlış olmaz. Perde arkasındaki teknolojik beyin Ilya idi. Sam ise giderek pazarlama dehası Jobs’a benzemeye başladı.

Ilya Sam’in gönderilmesine olumlu oy kullanan yönetim kurulu üyelerindendi. Sam geri dönünce bu kez şirketteki görevlerinden ayrılmak zorunda kaldı. Zamanında Musk’ın Google’da çalışan Ilya’yı OpenAI’a katılmak üzere ikna etmeye Sam ile gitmişliği var. Ilya OpenAI firmasının daha temkinli ve kamu yararı gözeterek ilerlemesi, yapay zekâ alanındaki çalışmaları hassasiyetle gerçekleştirmesi taraftarıyken Sam daha liberal ve pazar-para odaklı görünüyor. Doğaldır ki yatırımcılar Sam gibi bir profili Ilya gibisine elli kere tercih eder. Geçtiğimiz ay Bill Gates de Sam’i konuk ettiği podcast serisinde OpenAI’ın ne yapıp edip bu işten para kazanması gerektiğini söylemiş olduğunu açıkladı ve firmanın ChatGPT aboneliği modelini beklenmedik bir adım olarak nitelendirdi.

Herkesin haklı olduğu bir tablo. Ruhunu şeytana satmazsan şeytanın da sana yatırım yapmayacağı gerçeği sadece vahşi kapitalist yatırımcılara özgü bir özellik değil. Bunun izi Goethe’ye, Faust’a kadar gidiyor! Sam Altman da idealist olmak yerine pragmatik olmayı tercih etmişe benziyor. Nispeten daha riskli bir yol ama insanlık ilk defa böyle bir tercih yapmıyor. Son kırk yılda yaygın olarak kullanıma giren hangi teknolojik yenilikte bu tür yüksek riskler yoktu? İşte internet! Plastik gibi bir icat. Hem müthiş kolaylıklar sağlıyor hem de sorumluca kullanılmazsa doğaya ve insana zarar veriyor.

Yapay zekâ konusunda temkinli yaklaşılmasını gerektiğini savunanlar samimi mi yoksa rekabette birilerinin aşırı derecede ileri gitmesini engellemeye mi çalışıyorlar? Musk neden OpenAI’ın Microsoft’a yakınlaşmasını istemiyor? Sonuçta Musk’ın görünen rakipleri Google ya da Facebook. Şu var ki Microsoft kimseye belli etmeden dünyanın en değerli şirketi olma yolunda Meta’yı da Google’ı da geride bırakmış durumda. Öte yandan yeni evli Sam’in gündemindeki en büyük sorun bu dava değil. Milyarlarca dolarlık yeni yatırım bulamazsa genel yapay zekâ seviyesine ulaşmak için gereksinim duyduğu işlem gücüne ulaşamayacak. Sam o kadar pragmatik ki fon bulmak için körfez ülkelerinin ayağına bile gitmekten çekinmedi. Bakalım dilberi Çin’e kaptırmamayı başarabilecekler mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 414 14.03.2024)

İnsan doğrudan teması kesmeden yapay zekanın tanrısı olabilir mi?

OpenAI ne yapmak istiyor? Biz ‘başka tanrının çocukları’ bir senedir ChatGPT ile oynaşırken bunu ve diğer yapay zekâları erişime açan OpenAI firmasının misyonu ne? Şirket kendisini Yapay Genel Zeka – YGZ (Artificial General Intelligence – AGI) geliştirmeye odaklamış. Kendi web sitelerinde misyonlarını şu tümcede özetliyor: “YGZ’nin tüm insanlığa faydalı olmasını sağlamak”. YGZ’yi de ‘genellikle insandan daha akıllı olan yapay zekâ’ olarak tanımlıyor.

Yapay zekanın iki evresinden bahsedilir. Turing Testini geçebilen ya da geçemeyen yapay zekalar. Geçemeyenlere ‘dar’ geçebilenlere de ‘genel’ sıfatı yakıştırılır. ChatGPT4 dahil şimdiye dek geliştirilmiş olan tüm yapay zekalar “dar” grubundadır. Henüz testi geçebilecek ‘kıvama’ erişebilmiş durumda değiller. OpenAI önce bu testi geçebilecek bir YGZ yapabilmeyi arzuluyor. Sonra da bunu insanlık için faydalı olacak işlerde kullanmayı.

YZ alanındaki önemli isimlerden Oxford Üniversitesi’nden Nick Bostrom, testi geçen yapay zekalarla ilgili bir öngörüde bulunuyor. Ona göre yapay zekalar testi bir kez geçmeye görsün, yerlerinde duramayacak ve kısa sürede (mesela sonraki on yıl içinde) birleşerek “süper” yapay zekayı oluşturacaklar. Bunun için insan yapımı herhangi bir şirket ya da kurumun ortaya çıkmasına gerek kalmadan! Bu çerçevede Bostrom’un perspektifinde YZ’ler üç ana kategoride ele alınabilir. Onun için kritik eşik YGZ’ye erişebilmektir. Ki bu ancak bu yüzyılın sonlarına doğru gerçekleşebilir.

OpenAI şirketinin beş temel değeri var: Bu değerler 25 Eylül ile 10 Ekim tarihleri arasında değiştirilmiş. 25 Eylül 2023’teki beş değer şöyle: Cesur, Düşünceli, İddiasız, Etki Odaklı, İşbirlikçi, Büyüme Odaklı. 10 Ekim 2023’teki yeni değerleri ise şunlar: YGZ Odağı, Yoğun ve Kavgacı (ya da Gergin ve Bölük Pörçük), Ölçek, İnsanların Sevdiği Bir Şey Yapmak, Takım Ruhu.

Özellikle ikinci maddede kullanılan “intense and scrappy” ifadeleri medyada tartışma konusu olmuş durumda. Şirket “odaklı ve yoğun bir şekilde çalışmakta ve misyonunu gerçekleştirmek için cesurca ve pek çok alanda aynı anda emek mi harcamakta” yoksa “gergin ve kavgacı” bir hal mi almakta? Kavgacı ise kiminle kavga etme derdinde? Kendisiyle mi dış dünya ile mi?

Kendisi ile kavga halinde olması olumlu olarak değerlendirilebilir. Ancak yapay zekâ alanında giderek artan tansiyon bu sıfatın şirketin karşısına çıkan herkesle kavga etmeye hazırlandığı şeklinde de yorumlanabilir. OpenAI bir yanda ABD içinde Google gibi görünür rakiplerle mücadele ederken, öte yanda elinde ne olduğunu açık etmeyen Çinli rakipleri ile de karanlığa karşı yumruk sallayarak teknik mücadelesini sürdürüyor.

Öte yandan Bostrom’un şu uyarısını da dikkate almak gerek. Yapay zekalar bir gün insanın kendisini istediği zaman kapatabilme imkanının ne anlama geldiğini idrak ederse, onlardan kurtulmanın en hayırlısı olduğuna kanaat getirebilir. Michio Kaku yıllar önce insanlığı yapay zekaya ihbar etmemiş miydi? Yapay zekâları da istenmediği zaman bir düğmesine basıp kapatılacak birer makine olarak görmenin ötesine geçmenin gerekli olmadığını açıklayarak. Malum Nietzsche de zamanında tanrı öldü demiş, üstünden daha yüz sene geçmeden tanrı ona t-shirtlerin arkasından seslenmişti: “Nietzsche öldü!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 395 02.11.2023)

Yapay zekayla ilişkiyi güçlendirmenin yolu daha çok veriden geçiyor!

Yaratıcılığı ileri teknoloji ile buluşturan yeni bir beceri ufukta göründü: Sufle Mühendisliği (“prompt engineering”). Gerçi ortalığı yakıp yıkan her yeni teknoloji geldiğinde benzer bir öğrenme zorunluluğu söz konusu. O nedenle buna yeni demek ne kadar doğru tartışılır. Popüler bir ifade kullanmak gerekirse “yeni varyant” belki!

Bilgisayar ya da internet ile etkileşim kurmak için gerekli olan tekno-beceri belki başka şeyleri de içermekte. Ancak iş arama motoru ile etkileşime geldiğinde? Internet kapıyı kırıp içeri girince ortaya çıkan ilk sorunlardan birisi de devasa büyüklükteki enformasyon okyanusu içinde aradığını bulabilmekti. Önce Yahoo sonra Google bu alanda otorite oldu. Bugün internette bir şey arayan kullanıcı arama motoru yardımı olmadan parmak oynatamıyor.

Kullanıcı derdini hangi kelimelerle anlatırsa Google’ın birinci cevap sayfasındaki sonuçlar tatminkâr nitelikte olur? Altı çizilmesi gereken husus bu etkileşimde “zeka”nın soruyu soran tarafta olmasıdır; cevaplayanda değil. Burası erkeklerin sevdiği repliklerden birisini kullanmak için uygun bir nokta: Suç sende değil, bende! Suç Google’da ya da Yahoo’da değil, kullanıcıda. Eğer tatminkâr bir cevap alamıyorsa doğru kelimeleri kullanamamış demektir.

Şimdi benzer bir sıkıntı insan kullanıcı ile yapay zekâ cevaplayıcı arasında yaşanıyor. ChatGPT elimizin altında. Hem de ücretsiz. De ne soralım? Ne gibi bir derdimiz, sorunumuz var da çözüm bulmada ondan istifade edelim. Tabi burada dert ya da sorun derken kastedilen şey taş üstüne taş koymak ile ilgili. Yoksa örneğin nasıl zengin olurum sorusunun cevabı basit: Kazandığından daha azını harca!

ChatGPT ya da Dell-E gibi üretici yapay zekalardan verim alabilmek onunla doğru kelime ve kavramlar ile etkileşim kurmaktan geçiyor. Bu etkileşim de sufle mühendisliğinin temelini oluşturuyor. Bu yapay zekalarla etkileşimde onlara ne kadar detay bilgi verilirse, üreteceği cevap da o derece tatminkâr oluyor.

Diyelim ki Dall-E’ye bir resim çizdirilecek. Ona “gün batımı resmi çiz” diye de sufle verilebilir, “zirveleri yer yer pembe bulutlarla çevrili sıradağların ardında batmakta olan bir güneşin resmini çiz, kuzeyden güneye doğru bir leylek sürüsü uçuyor olsun, dağlardan çağlayanlar akıyor olsun, dağların önü ormanlık olsun” diye de. Bu tür sufle mühendisliğinde unutulmaması gereken tek nokta şudur: Yapay zekanın (da) kendinden bir yaratıcılığı yoktur! Yaratıcılık insandan yapay zekaya aktarılmakta. Bu aktarım insanın detay, yapay zekanın veri kümesi dediği şeyle sağlanır.

Bir başka deyişle yapay zekaya bir resim çizdirecekse, kişi gözlerini kapatıp o resmi imgeleminde görselleştirmeli ve akıl gözüyle gördüğü o resmi detaylı bir şekilde yapay zekaya anlatmalıdır. Ki yapay zekâ o resmi çizebilsin. Yönetmenler de yıllardır aynı şeyi yapmıyor mu? Zihninde canlandırdığı her sahneyi insanlar ve nesneler kullanarak fiziksel alemde yeniden canlandırıyor (ve onu kaydediyor).

Yaratıcı programcılar yapay zekayı yine de yarı yolda bırakmaz. İçinden çıkamadığı (ya da hayal gücünü kullanmasının talep edildiği) durumlarda ona bir kaçış yolu sunar: Rastgelelik (insanın deyişiyle kafadan atmak). Küçük görmeyin! 27 sene önce Deep Blue Kasparov’u satrançta bu sayede yendi! (Bkz: Dijitalem Madde 1142 – HBT 315, 7.4.2022)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 393 19.10.2023)

Kendine ait bir metaverse!

Metaverse teknolojisi ile yapılabilecek şeyler konusunda geniş katılımlı zengin bir çözüm kümesi üretilmediği taktirde ne olacağı belli: Bugünün sosyal medya odaklı web sitelerinin yerini gelecekte “metaverse”ler alacak. Böylece “metaverse” teknolojisi de “kötü yola” düşmüş olacak.

Bireylerin ne tür içerikten hoşlandığı ne tür içerikle daha çok zaman geçirdiği gibi “erken dönem” sivil profilleme süreci de bu sayede yeni bir evreye geçmiş olacak: Çok boyutlu sivil profilleme! Bu modelde bireyin metabolizmasına da duygu ve düşüncelerine de “ulaşma” imkânı söz konusu olacak. O gözlük bir kere takılmaya görsün!

Öncelikle: Metaverse denildiğinde işaret edilen şey bir “uygulama” değil “mimari model”dir. Nasıl ki “bina” denildiğinde şu adresteki şu yapı değil de belli kriterlere uyan tüm yapılar kast ediliyorsa, metaverse denildiğinde de söz konusu olan şey belli teknolojik kriterlere uyan dijital bir etkileşim ortamı. Demek ki gelecekte “senin metaverse’ün sana, benim metaverse’üm bana” durumu söz konusu olacak! Bellidir ki o “metaverse”lerden bazılarının milyonlarca hatta milyarlarca müdavimi olacak. Bazılarının ise tek bir ziyaretçisi.

O tek ziyaretçili “metaverse”ler kişinin kendi düşlerinde yarattığı diyarlar olacaktır. Şehir hayatı yaşayan ancak doğa ile iç içe olmayı tercih eden birisi, kendisine ağaçlardan, göllerden, şelalelerden, denizlerden, türlü çeşit kuşlardan oluşan bir metaverse kurabilir. Dilediği zaman da kendisini oraya atabilir! Gelecekte robotlar insanların işlerini ellerinden alıp da onları işsiz bıraktığında bu tek kişilik “metaverse”ler toplumsal infialleri ortadan kaldıracak bir unsur olarak kullanılabilir. Herkes kendi “metaverse”ünden gözlüğünü çıkaramıyor ki sokaktaki isyana katılsın!

Bir yazar. Oturup satır satır kurgu roman yazmak yerine bir metaverse seti kullanarak yeni romanını bir metaverse olarak “yazmak” isteyebilir. Bu durumda okur da bir “metni okumak” yerine “bir resmi okumak” okumak durumunda kalabilir. Yani o “metaverse”e girip, onunla etkileşim kurmak. Roman kahramanları “metaverse”te karşılaşacağı avatarlar olacaktır. Dileyen okur roman kahramanlarına katılıp, romanın gidişatını yönlendirebilir. Ya da hiçbir şeye karışmaz; sadece izler! Belki de geleceğin kurgu yazarı için her yeni “roman” kendi “metaverse”ünün bir başka bölgesinde geçen bir başka macera olacak. Eskiden “Bir gün herkes okuma-yazma bilecek” idi. Gelecekte “Bir gün herkes bilgisayar programcısı olacak”!

Bir belediye başkanı. Yönettiği şehre yapacağı hizmetleri şehrin sakinleri ile birlikte kararlaştırmak isterse “metaverse” teknolojisinden istifade edebilir: “İşte size şehrin merkezindeki meydanın metaverse ortamındaki dijital ikizi. Buyrun, arzu ettiğiniz gibi tasarlayın.” Daha sonra bu tasarımlar belli kriterlere göre değerlendirilebilir ve en uygun olanı fiziksel meydana tatbik edilebilir! Bugün dünyada mimardan çok Minecraft oyuncusu genç var!

Gün gelecek “metaverse” yapmak, bugün bir web sitesi yapmak kadar kolay hale gelecek. Ancak o zamana dek milyarları kendi metaverse ortamına çekmek isteyen global devler tablodaki yerini alacak/almak isteyecek. Ancak unutmamalı; tam da “savaş bitti, kazanan belli” denilen anlarda biri çıkıp kader değiştirebilir. Bizim Mustafa Kemal Atatürkümüz var. Dijital dünyanın da (tam Yahoo kazandı derken ortaya çıkan) Google örneği!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 335 01.09.2022)