Beatles’ın yeni parçası yapay zekâ sayesinde gün yüzüne çıktı!

John Lennon’ın 1977’de kaydettiği yarım kalmış bir parça uzun yıllardır bir efsane haline gelmişti. Eldeki kayıttan Lennon’ın sesini ayıklayıp diğer üyelerin zaman içinde yaptıkları katkılarla birleştirerek klasik bir Beatles şarkısı haline getirecek teknik imkân bulunmuyordu. Ta ki Yüzüklerin Efendisi serisinin yönetmeni Peter Jackson’ın liderliğinde bir ekip konuya el atıp yapay zekâ destekli bir yazılım geliştirene kadar.

Şarkı 2.11.2023 tarihinde piyasaya çıktı. Böylece yapay zekanın müzik piyasasına popüler girişi de sağlanmış oldu. Bundan sonrası çorap söküğü gibi gelecektir. Önce zamanında çeşitli nedenlerle stüdyo arşivlerinden dışarı çıkamamış kayıtlar ele alınacaktır. Zamanında albümlere alınmamış olduğu halde işe yarar durumda olan pek çok kayıt zaten antoloji serilerinde yayınlanmıştı. Ancak yarım kalan ya da uygun teknoloji olmadığı için ses kalitesi yükseltilemeyen parçalar yapay zekanın müzik dünyasındaki ısınma turları için yeterli olacaktır.

Yapay zekâ bu evrede rüştünü ispat ettikten sonra yapımcılar uzun zamandır bekledikleri hamleyi yapma konusunda kendilerini de cesur hissedeceklerdir. Artık var olmayan müzisyenlerden yepyeni parçalar sunmak. John Lennon’ın ölmüş olması önemli değil artık. Çünkü elde bir yapay zekayı eğitecek kadar ses kaydı var. Bu ses kayıtları birer veri seti olarak kullanılabilir ve dijital bir John Lennon ortaya çıkarılabilir. Dijital Beatles’ın ilk albümü ne zaman çıkar? Bence 2030’dan önce!

İnsanın sesi bozulur. İnsanın elleri yavaşlar. İnsan ölür. Ama dijital versiyonları enstrümanları çalmaya da şarkıları seslendirmeye de yıllarca devam edebilir. Bozmadan, bozulmadan, ölmeden. Üstelik üretimleri de roket hızıyla devam eder. Beatles örneğin. Resmi stüdyo albümleri baz alındığında koca Beatles’ın ürettiği toplam şarkı adedinin 229 olduğu hesap ediliyor. Sadece 229! Bıraksan dijital Beatles bu sayıya bir ayda ulaşır!

Müziğin kasetten, plaktan, CD’den internete taşınması zaten pazarlaması konusunda da bir paradigma değişikliğini beraberinde getirmişti. Yapay zekâ destekli eskinin bildik müzisyenlerinin dijital ikizleri o kadar verimli çalışıyor olacaklar ki dijital müziği pazarlama kurallarının yeniden yazılması gerekecek. Örneğin artık bir parçanın haftalarca listelerde yer alması gibi arkaik durumlar terk edilecek. Müzik listeleri saatlik olmasa bile günlük olarak değişir hale gelecek. Dün popüler olan bir parça yirmi dört saat sonra unutulmuş olacak.

Bir müzik parçasının dinleyicilerinin diline pelesenk olmasına vakit kalmayacak.  Her yeni gün, yepyeni parçaların piyasaya sürülmesi anlamına gelecek. Sabahın köründe metroda, otobüste, özel aracında işe ya da okula giden dinleyici kitleri yeni parçaları dinleme imkânı bulacak. Akşam belki de etkileşimli kanallar üzerinden günün en beğendikleri parçaları için oy verecekler. Gün bitecek. Yeni gün, yeni parçalar beklenmeye başlayacak. Gelişkin yapay zekalar biten günlerden gelen geribildirimi gelecek günlerin parçalarını oluştururken kullanacak.

Belki de ancak böyle bir yoğunluk giderek hızlanan gündelik yaşama ayak uydurma konusunda müzik piyasasına yardımcı olabilir. Malum hiçbir burger ya da benzeri bir hızlı tüketilen yemek iyi bir patlıcan musakkanın sunduğu lezzeti vermez ama son musakkacılar da sahneden çekilince insan neyi ne ile kıyaslayabilecek ki?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 396 09.11.2023)

Thodex vurgunu iki milyar dolar mı, kırk küsur milyon dolar mı?

Bir sene önce iki milyar dolarlık olduğu söylenen kriptopara vurgununun 356 milyon liralık olduğu ortaya çıktı. Thodex ile ilgili kabul edilen iddianameye göre şüphelilerin, mağdurların dijital varlıklarından alıp götürdükleri para miktarı bu kadar. Olayın gerçekleştiği tarihlerdeki dolar kuruna göre hesaplanırsa 45-50 milyon dolar düzeyinde. Şirketin kripto borsa sitesine kayıtlı müşterilerin varlıklarının toplamı bile iki milyar dolardan çok uzak: 914 milyon lira (120 milyon dolar).

İddianameye göre götürülen paranın üçte birinden biraz fazlası bankacılık sistemi üzerinden TL olarak alınmış. Kalan kısım ise Malta merkezli bir kriptopara firmasındaki dijital cüzdanlara aktarılmış.

Anlaşılan o ki bu vakada çift kayıt sistemi türünden yapı kurulmuş. Yani müşteri tarafından bakınca görülen bakiyeler, kripto ve nakit değerler ile gerçekteki muadilleri farklı. Müşteriler alım-satım yaparken, hesapları alım-satım yapmış gibi hareket görmüş, ancak gerçekte bu işlemler yapılmamış. Hal böyle olunca hesapta görülen kripto paralar aslında o hesap sahibinin değil de başkalarının (şirketin ya da yöneticilerinin?) kripto cüzdanlarına park edilmiş.

Kriptopara borsa sitelerindeki “sıcak” cüzdanlarda tutulan bakiyenin sahip olunan kripto varlıkla birebir örtüştüğünü anlamak kolay değil. Bu bakiyelerin karşılığı kadar kripto varlığa sahip olunduğunu anlamanın şimdilik en güvenilir yolu, bu kripto varlığı soğuk cüzdana transfer etmek (yani fiziksel olarak hesap sahibinin yanı başında duran dijital cüzdana indirmek).

Bu durum bankacılık sisteminden analoji yapılarak da açıklanabilir. Bir kişinin, bankadaki hesabında internet bankacılığı üzerinden gördüğü bakiye kadar paraya sahip olduğunu teyit etmek için o meblağdaki parayı bankadan çekip evindeki kasada saklamasına denk bir işlemdir bu. Kişi, parasını güvence altına almak için onu evindeki kasada saklayacaksa bankaya ne gerek var?

Kripto dünyasındaki borsa web sitelerini buna göre değerlendirmek gerek. Borsada alım-satım işlemi yapmak ayrı bir süreçtir. Alımı-satımı yapılan değerlerin (fiziksel borsalarda hisse senetleri, kripto borsalarda kripto paralar) “takas edilmesi” ve “saklanması” ayrı bir süreç. Saklama hizmeti de kriptopara web sitesine bırakılırsa, bu tür vurgun riskleri de kabul edilmiş olur; içeriden hortumlayarak ya da dışarıdan korsan saldırılarla.

Kripto yatırımcıların kripto varlıklarını yine de bu web sitelerinde saklamak zorunda kalmalarının bir nedeni bilgisizlikse diğer nedeni de sürekli likit durumda olmak ve anlık alım-satım işlemi yapabilmektir. Evdeki kasada duran para başka bir yere havale edilemez; bunun için yeniden bir banka hesabına girmesi gerekir! Benzer şekilde soğuk cüzdana indirilmiş kripto varlıkların da borsa işlemine tabi tutulması için yeniden sıcak cüzdana (borsa sitesindeki hesaba) aktarılması gerekir.

Peki Thodex olayındaki iki milyar dolar değeri nereden geldi? Bu da hatalı bir yorum olabilir. Bir borsanın günlük işlem hacmi (alım-satım işlemlerinin toplamı) o borsadaki değerlerin toplamı demek değildir. Aynı on lira ile gün içinde yüz kere alım satım yaparsanız, toplam değer değişmez yine on liradır ama günlük işlem hacmi on çarpı yüz eşittir bin lira! Öte yandan günlük işlem hacmi yüksek olan bir borsa popüler olarak değerlendirilir ve bu da güven artırıcı bir unsurdur! Yeter ki bu denklem suiistimal edilmesin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 320 12.05.2022)

Kriptopara konsepti klasik borsalardaki gibi günlük al-sat işlemleri yapılsın diye icat edilmedi.

Şu dünyada kötü bir deneyim yaşamadan yeni şeyleri öğrenmek mümkün değil mi? Son örnek kriptopara yolsuzlukları. Popüler haber başlıkları sağ olsun, iki milyar doları duyan kriptopara dünyasını da tanımış oldu! Öncelikle belirtmek gerekir ki giden dijital tosuncuğun cebinde o kadar kriptopara olup olmadığı kesin değil. Belki onda biri.

Kriptopara borsaları ile ilgili bazı temel hususları bilmekte fayda var. Kriptopara alım-satım işlemleri borsa (“exchange”) denilen bir web sitesi aracılığıyla yapılabiliyor. Buraya para mevcut banka sisteminden transfer ediliyor. Altı çizilmesi gereken ilk nokta bu. Bankacılık sisteminde para kişinin hesabından bu tür bir web sitesi işleten firmanın hesabına yapılıyor. Yani para daha o ilk adımda bireyden çıkıp, firmaya geçmiş oluyor. Buna karşılık firma, web sitesi üzerinde açılan dijital hesaba “kaydi olarak” aynı miktarda bir meblağı kaydediyor. Böylece hesap sahibi birey bu meblağı kullanarak tanımlı kriptoparalardan birisini alabiliyor ya da daha önce almış olduklarını satabiliyor.

Bu da ikinci kritik nokta. Alım-satım işlemlerinde kasa web sitesinin sahibi olduğu firma. Yani birey kriptoparayı o şirketten satın alıyor ya da o şirkete satıyor. Bu işlemin geçerli olabilmesi için ilgili blokzinciri mutabakat işleminden geçmesi gerekiyor. Eğer şirket bu süreçte hile yapmazsa, global olarak o blokzinciri üzerinde belirli miktarda kriptopara şirketin dijital cüzdanından bireyin web sitesinde kayıtlı dijital cüzdanına transfer edilmiş oluyor. Burada şirket, blokzincirinde mutabakat işleminin hızını bahane ederek, kriptoparanın kendisi için daha avantajlı bir pariteye gelmesini bekleyip işlemi blokzincirine ondan sonra gönderebilir. Bu aşamada şirket daha vahim bir şey de yapabilir. İşlemi blokzincirine hiç göndermez, ama göndermiş gibi bireyin hesabına ilgili miktarda kriptopara (varmış gibi) kayıt atabilir. Bu da üçüncü kritik nokta.

Gerek işlemin blokzincirine kayıt edildiğini teyit etmek gerekse de şirketin hortumla(n)masına ya da dışarıdan bir hacker saldırısına karşı kriptoparayı korumanın şimdilik en güvenilir yolu web sitesindeki cüzdanda (buna sıcak cüzdan denir) duran kriptoparaları mobil bir müstakil cüzdana indirmek. Soğuk cüzdan denilen bu dijital cüzdan flaş-bellek görünümlü bir cihazdır. Para verilerek satın alınır.

Soğuk cüzdana indirilen kriptoparalarla ilgili dikkat edilmesi gereken iki nokta var. Birincisi günlük al-sat işlemleri doğrudan bu cüzdan üzerinden gerçekleştirilemez. Bunun için ilgili kriptoparanın yeniden web sitesindeki sıcak cüzdana yüklenmesi gerekir. İkincisi de soğuk cüzdanı şifreleriyle birlikte fiziksel olarak kaybetmemek-çaldırmamak gerekliliğidir. Şifreler unutulursa, cüzdan fiziksel olarak kaybedilirse, kriptoparalar da onunla birlikte uçar gider.

Son olarak. Kriptopara borsalarında alım-satımı yapılan kriptoparalar belirlidir; her borsada her kriptopara işlemi yapılmaz. Bazı borsalar iki yönlü olarak banka para transferine kapalıdır. İşlemlerden komisyon alınır. Kriptopara konsepti klasik borsalardaki gibi günlük al-sat işlemleri yapılsın diye icat edilmedi. Kriptopara konseptini yıkmak isteyenler işi bu şekilde sulandırarak mevcut global ekonomik sistemin devam etmesini temin etmek istiyor. Bu genç tosuncuklarla kolay para kazanmak isteyenler de figüran olarak kullanılıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 267 06.05.2021)

Dünyada dijital uçurum %40 düzeyindeyken, Türkiye’de %23! Dünyada günlük “internet tüketimi” 6 saat 54 dakika, Türkiye’de ise 7 saat 57 dakika!

WeAreSocial sitesinin 2020 yılına ait istatistikleri açıklandı. Buna göre Türkiye’de internet erişimi olan nüfus oranı geçen seneye göre beş puan artarak %77’ye yükseldi. Bugün Türkiye’de 65 milyon 800 bin kişinin internet erişimi var. Bu nüfusun yüzde doksanı sosyal medya kullanıcısı (60 milyon).

Geçen sene bir kişinin günlük internet erişim süresi 7 saat 15 dakika idi. Bu sene internet süresi sekiz saate merdiven dayamış durumda: 7 saat 57 dakika. Bu sürenin 4 saat 19 dakikasında internete mobil cihazlardan bağlanılıyor. Internette gerçekleştirilen en popüler aktiviteler yine aynı: Video izlemek (3 saat 13 dakika), sosyal medya (2 saat 57 dakika) ve müzik dinlemek (1 saat 35 dakika)! Geçen seneki değerlere göre video izlemek bu sene 13 dakika, sosyal medya 11 dakika, müzik dinlemek ise 20 dakika artmış.

Türkiye’de en çok ziyaret edilen web siteleri ise şöyle: Google, Youtube, Hürriyet, Sözcü, EBA, Google Türkiye, Sahibinden, Trendyol, Hepsiburada ve EksiSozluk (Semrush istatistiklerine göre). SimilarWeb’e göreyse ilk onda Instagram, Twitter ve Zoom var.

Geçen seneyi evde geçiren Türkiye yine de hava durumunu merak etmeden duramamış. Google’da en çok arama yapılan kelime “hava durumu”. Diğer popüler kelimeler içinde “EBA”, “çeviri”, “altın” da yer alıyor.

Mobil dünyayla ilgili Türkiye’nin bazı istatistikleri şöyle: Geçen sene Türkiye’de 3 milyar 420 milyon adet uygulama (app) indirilmiş. 550 milyon dolarlık işlem yapılmış. En popüler kategoriler ise şöyle: Chat, sosyal medya, video izleme, müzik dinleme, oyun, alışveriş, bankacılık-finans ve sağlık. Öte yandan Türkiye’de bir sosyal medya kullanıcısının ortalama 9.4 adet sosyal medya hesabı var.

Bazı popüler site ya da uygulamalarda geçirilen süre ise şöyle: Whatsapp ayda 15 saat, Instagram 19,7 saat, Facebook 13,1 saat, TikTok 14 saat, Twitter 7,8 saat, Youtube 18,8 saat ve Netflix 8,3 saat!

Türkiye’de e-ticaret istatistikleri açısından yıllık ciro hacimleri de şöyle gerçeklemiş durumda: Seyahat-konaklama 5 milyar 790 milyon dolar. Moda-güzellik 4 milyar 720 milyon dolar. Elektronik 2 milyar 430 milyon dolar. Yiyecek-kişisel bakım 825,5 milyon dolar. Mobilya-beyaz eşya bir milyar 260 milyon dolar. Oyuncak-hobi 2 milyar 70 milyon dolar. Dijital müzik 119 milyon 700 bin dolar. Video oyunları 569 milyon 600 bin dolar. Türkiye’de kişi başına yıllık bin dolar düzeyinde dijital ödeme yapılırken, yaklaşık 50 dolarlık yemek siparişi veriliyor.

Dünya genelinde ise internet nüfusu 4 milyar 660 milyona, mobil kullanıcı sayısı ise 4 milyar 200 milyona ulaşmış durumda. Erişim açısından dijital uçurum dünyada %40 düzeyindeyken Türkiye’de %23! Günlük internet süresi dünyada 6 saat 54 dakika. Bunun 2 saat 25 dakikası sosyal medyada geçiyor. Dünyada internetin başında en çok zaman geçiren ülke Filipinler iken (10 saat 56 dakika) listenin sonunda Japonya var: 4 saat 25 dakika!

Dünyada internet kullanıcılarının %56,4’ü dezenformasyondan şikayetçiyken bu oran Türkiye’de %61,6! Daha mustarip ülkeler de var: Brezilya (%84,6), ABD (%67,5). Hollanda’da ise bu oran %32,3 düzeyinde!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 258 05.03.2021)