Güvensiz olan blokzinciri değil, onun üzerinde çalıştığı dijital ağlar.

Internetin de kuruluşuna öncülük eden ABD Savunma Bakanlığı’na (Pentagon) bağlı DARPA kurumunun blokzinciri konusunda yaptırmış olduğu bir araştırma kısaca şu mesajı veriyor: Blokzinciri güvenli ama onun üzerinde çalıştığı dijital ağlar güvensiz.

Trail of Bits kurumunun araştırmasında öncelikle merkezileşmenin boyutları tanımlanıyor. Buna göre altı farklı merkezileşme söz konusu: Yetkili Merkezileşme, Fikir Birliği Merkezileşmesi, Motivasyonel Merkezileşme, Topolojik Merkezileşme, Ağ Merkezileşmesi ve Yazılım Merkezileşmesi.

Yetkili merkezileşme, kısaca sistemi yıkmak için gerekli olan asgari düğüm-uç (node) adedine işaret ediyor. Buna Nakamoto Katsayısı da deniyor. Fikir birliği (consensus) merkezileşmesinde ise odak PoW gibi konsensüs modelinde. Bir grup madenci (örneğin bir çiftlik) tüm blokzincirini kontrol edecek büyüklüğe ulaşabilir mi? Motivasyonel merkezileşmede katılımcıların kötü niyetli davranışlarda bulunmaktan nasıl caydırılacağı konusu önem kazanıyor. Yani bir katılımcının hatalı ya da yanlış veri yayınlayarak sisteme zarar vermesi nasıl önlenebilir? Bu caydırma modelleri merkezileştirilebilir mi? Bu tür kötü niyetli katılımcıların hakları iptal edilebilir mi? Bunu hangi otorite, nasıl yapabilir?

Topolojik merkezileşmede odak konsensüs ağının bozulmaya ne kadar dayanıklı olduğudur. Bir blonzinciri ağında hayatı köprü vazifesi gören bir düğüm kümesi var mı? Öyle ki o kısım işlevsizleştiğinde tüm blokzincirinin çalışmaya devam etmesi için çatallanmaktan başka bir çıkış yolu olamasın. Ağ merkezileşmesinde ise temel nokta blokzinciri ağını oluşturan düğüm ya da uçların (node) dengeli bir coğrafik dağılıma sahip olup olmadığıdır. Keza art niyetli bir internet servis sağlayıcısı (ISS) veya devlet tüm blokzinciri trafiğini engellemeye veya filtrelemeye karar verirse ne olur? Blokzinciri çalışmaya devam edebilir mi? Yoksa işlemler aksar mı? Yazılım merkezleşmesi ise kaynak koda odaklı. Blokzincirinin güvenliği, üzerinde çalıştığı yazılımın güvenliğine ne ölçüde bağlı? Yazılımdaki herhangi bir hata (istemeden veya kasıtlı olarak), blokzincirinin değişmezlerini geçersiz kılabilir mi?

Bu kapsamda raporun bazı temel çıktıları şöyle sıralanıyor:

• • Blokzinciri kullanmak onu geliştiren yazılım ekibine güvenmeyi gerektiriyor. Aksi durumda blokzinciri altyapısının merkezi yazılım altyapıları düzeyinde bir güven(sizlik) özelliğine sahip olduğunu kabul etmek gerekiyor.
  • Her blokzincirinde, onu dolayısıyla da geçmiş işlemleri değiştirme yetkisine sahip bir grup yetkili vardır.
  • Bir blokzincirini yıkacak düzeyde kapasiteye ulaşmak için gerekli olan düğüm-uç (node) sayısı oldukça azdır. Bitcoin için dört, Ethereum için üç düğüm yeterlidir.
  • Bitcoin blokzincirini oluşturan düğümlerin büyük bir kısmı madencilik sürecine dahil olmamaktadır. Ayrıca düğüm sahiplerinin etik dışı davranışlarda bulunduğunda karşılaşacakları bir cezai yaptırım yoktur.
  • Popüler blokzincirlerini oluşturan düğümlerin coğrafik olarak dengeli dağılmasını sağlayan pratik bir çözüm henüz üretilememiştir.
  • Bitcoin blokzincirini oluşturan düğümler arasındaki veri iletimi şifreli değildir. Bu da herhangi bir aracının (ISP ya da devlet kurumu) trafiği kesintiye uğratmasına imkân verebilir (örneğin belli bir noktadan başlatılan Bitcoin transfer işlemleri asla gerçekleşmeyebilir).
  • Bitcoin blonzinciri trafiğinin yüzde 60’ı üç ISP üzerinden gerçekleşmektedir. En çok işlem yapan IP adresleri Almanya, Fransa ve ABD merkezlidir. Bitcoin düğümlerinin üçte biri ABD’de, dörtte biri Almanya’da ve onda biri Fransa’dadır.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 332 11.08.2022)

“Öldüğünde ölmüş olduğunu bilmezsin. Bu durum geride kalanlara acı verir. Aynı şey aptal olduğunda da geçerlidir”.

Sosyal medyadaki referanslar doğru ise bir süredir dolaşımda olan şu “tespit” Belçikalı komedyen Philippe Geluck’a ait: “Öldüğünde ölmüş olduğunu bilmezsin. Bu durum geride kalanlara acı verir. Aynı şey aptal olduğunda da geçerlidir”. Aptal olup olmadığımı nasıl anlayabilirim? Bir kişinin aptal olup olmadığı belki de uzun zamandır tıbbın alanına giren bir konuydu. Ancak medya (hadi politikayı da buna dahil edelim) aptal olmayan bireyi bile aptal yerine koymaya kalkarsa bu durumda konumumu nasıl netleştirebilirim? Aptal mıyım, değil miyim? Son günlerde yaşanan iki güncel örnekle ele alalım:

Birinci örnek hepimizi endişelendiren, indikten sonra duramayarak üç kişinin ölümüyle sonuçlanan uçak kazası. Kazanın olduğu akşam ana-akım medya kanallarının verdiği içerik nasıldı? Önce bazı ses kayıtları ortaya çıktı ve kulenin uyarıcı mesajlarını dinledik. Sonra pistin son bölümünde fren yapan ama duramayan bir uçak gördük. Videoya bakınca akla ilk gelen şey uçağın pistin son bölümüne konmuş ve o kısacık alanda durmaya çalışmış olduğu imajı veriyordu.

Medya konuyu tüketti, sonra rafa kaldırdı. Ardından detaylar ortaya çıkmaya başladı. Örneğin kulenin standard prosedüre uyarak İngilizce anons yapmadığı anlaşıldı. Kaza yapan uçaktan önce iki kere pas geçen uçak bilgilerine karşılık, arada bir uçağın kalkış yaptığı bilgisi o gece verilmedi. Ayrıca uçağın pistin başındaki tekerlek koyma alanına iniş yaptığı ancak yerle temas edip pistte ilerlerken beklenmedik bir rüzgarın arkadan geldiğini de sonradan öğrendik. Ayrıca bir şey daha öğrendik. Olay gecesi gösterilen videodaki bölüm, pist bir süredir bakıma alınması gerektiği halde alınmadığı için pek kullanılmayan ve önceki uçuşlardan kalan tekerlek kalıntılarından dolayı yağışlı havalarda fren tutmaz bir hale gelmiş.

İkinci örnek futboldan. Pek çoğumuz Ankaragücü-Fenerbahçe maçının son dakikasında F.Bahçe’nin lehine verilmeyen penaltı pozisyonunda orta hakemin VAR sistemine neden gitmediğini bir türlü anlayamadık ve hakemi suçladık. Sonradan öğrendik ki VAR’daki hakemler orta hakemi davet etmediği sürece orta hakemin VAR’a gideceğim deme imkanı yok. Orta hakemin o sırada beni VAR’a çağırın dediğini ancak VAR’daki hakemlerin çağıracak bir durum olmadığını ifade ettiklerini öğrendik.

Akıl sağlığım yerinde olduğu halde, sorgulayıcı akılla konulara baktığım halde bu iki örnekte benim dışımdaki yetkililer, nedendir bilinmez, öyle kararlar aldılar ki kendimi aptal yerine konmuş hissettim. İki olasılık var: Bunlar ya özellikle yapılıyor? Ya da toplum olarak topluca bir tükenmişlik sendromu yaşıyoruz. Birileri de bundan istifade ediyor. Kule neden İngilizce anons yapmadı ya da VAR hakemleri neden orta hakemi pozisyonu incelemeye davet etmedi? Detayları bilmiyoruz. Ancak güvensizlik öyle bir safhaya gelmiş durumda ki yapılacak her türlü masum (ve makul) sebep hiçbirimizi tatmin etmeyecek.

Eğer ortada bir tükenmişlik sendromu varsa bunun hangi noktalardan gelen ne tür baskıların dolaylı sonucu olduğunu bilemeyeceğiz. Bunlar belki bizi aptallaştırmayacak ama içimizde de derin yaralar açacak. Giderek daha vicdansız olacağız belki de. İnsan olduğumuzu unutacağız. Sonra da yapay zekanın insanlığı alaşağı edeceğinden mi endişe edeceğiz? Davet eden biziz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 205 28.02.2020)

Blockchain (blok-zinciri) modeli bir yandan açıklık diğer yandan kapalılık özelliği ile bir değere sahip her şeyi dijitalleştirebilir.

Blockchain (blok-zinciri) modeli söz konusu olduğunda en güzel nitelendirmeyi Don Tapscott yapmış: “Güven Protokolü”. Hiçbir şeye güvenin kalmadığı şu dünyada “güven protokolü” nasıl oluşturulabilir? Cevap soruda gizli. Hiçbir şeye bel bağlamayacak bir model oluşturarak. Blockchain yapısında bu model iki temel unsuru dikkate almaktan geçiyor: Birincisi açıklık ikincisi ise kapalılık!

Her bir işlemin orijinal kaydı ağa üye herkeste olursa işlemin gerçekleşmesi için ortada bir yeddiemine gerek kalmaz (açıklık). İşlem bilgileri şifreli olarak ağda hareket ederse, hırsızlardan korunmuş olur (kapalılık).

Çelişkili gibi görünmesine rağmen bu sayede değer taşıyan her şey bir blockchain ağı üzerine taşınabilir. Örneğin gıda maddelerinin üretildiği kaynaktan son kullanıcıya ulaşana dek geçirdiği her aşama artık “bir değer taşımaya” başladı. Çünkü bir yanda bireyler bilinçlenmeye başladı, diğer yanda ise gıda sahtekarlığı zirve yaptı.

Değerli madenlerin fiziksel manada ortalıkta dolaşmasına da giderek gerek kalmayacak. Tıpkı “para”da olduğu gibi (altın veya benzeri değerli maden yerine ikame edilen (“gayme”) banknotlar var nicedir). Şimdi altın kadar bi-örnek özellik taşımayan elmas gibi değerli madenler de block-chain ağı üzerinde dijitalleştirilebilmekte. Diyelim ki elmaslar “bir yerde” (ama bulutta değil, fiziksel bir kasada) duracak. Onu temsil eden dijital muadili (“token”) takas edilir hale gelecek. Bu amaca hizmet etmek üzere kurulan bir blockchain ağı üzerinden.

Kıymetli kağıtların, bilgilerin, arşivlerin başına da benzer bir şey geleceğe benziyor. Örneğin gayrımenkul sahipliğini tescil eden “tapu”. Tapuyu değerli kılan, tıpkı banknotta olduğu gibi, o belgenin işaret ettiği semantik anlamdır (“Şu şu kayıtlı taşınmaz, şu kişiye aittir! Bunu herkes böyle bilsin”).

Eldeki tapu kağıdı belki değerli görünüyor ama aslen devletin ilgili kamu kurumundaki kayıtlara itibar edilir malum. Ve bu kayıtlar her türlü suistimale açık olarak kağıt ya da bilgisayar ortamında bir yerlerde saklı tutuluyor. Hatta bir ülkedeki kamu yönetiminin kendisi bu kayıtlarda bir değişikliğe gitse vatandaşın itiraz edebileceği hiçbir merci yok! (Şaka gibi gelebilir; ancak Honduras’ta böyle bir şey oldu!).

Gayrımenkul alım-satımı da aynı şekilde bir blockchain uygulaması üzerinden sağlanabilir. Bu uygulama sadece bir gayrimenkulün kime ait olduğunu göstermekle kalmaz. Geriye dönük olarak el değiştirme süreçlerine ait bilgileri de bünyesinde barındırabilir. Hangi gelişmemiş ülke gayrımenkül spekülasyonu yapma hakkını kaybetmek ister; o ayrı!

Anında telif ödemesine ne dersiniz? Internet üzerinde bir müzik parçası dinlenirken mesela. Telif, tapu, marketteki gıdanın künyesi, değerli maden derken belki de o zaman dünya üzerinde geniş kitleler “dijitalleşme” ne demek, anlamaya başlayabilir. Tüm bunlar yine de karbon temelli bir yaşam modelinin mevcut paradigması çerçevesinde gerçekleştirilecek evrimsel adımlar.

Peki ya robotlar, androidler (diyelim ki yüz sene sonra) ortaya çıktığında. Ya kendi kendilerine üreyebilir hale gelirlerse? Son insan yaşama veda ederken ne düşünüyor olacak? “Hiç değilse vuruşarak çekildik” mi “kendim ettim, kendim buldum” mu?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 104 – 23.03.2018)