Rastgelelik ve Postmodern Borsa

Tanol Turkoglu — Thu, 09 May 2024 11:43:51 +0000

Rastgelelik ve Postmodern Borsa

09.05.2024

HBT #421

4 Dakikalık Okuma

Herkes mükemmel sebep-sonuç analizleri yaparken rastgelelik kaosu oyunu değiştirebilir.

Geçen hafta HBT’nin iki ayrı sayfasında yer alan iki ödül haberi aynı konuya işaret ediyordu: Rastgelelik, rastlantısallık. Pre-Sokratik dönem doğa filozoflarının beslendiği kaynağı yeniden gündeme getiren Heiddegger gibi, determinist Aydınlanmacı zihniyet öncesinin kaynakları da yeniden mi irdelenecek? Belki de eldeki gelişmiş araçlar, eski defterlerden yeni güçler üretmeyi sağlar!

İlk haber bu yıl Abel Ödülü’nü kazanan Michel Talagrand ile ilgiliydi. Norveç kökenli Abel Ödülü Talagrand’a rastlantısallık üzerine yaptığı çalışmalar nedeniyle verilmiş. Aynı ödülü üç sene önce onurlandırmış olan Avi Widgerson ise bu yıl Turing Ödülü’ne layık görülmüş. Onun çalışmalarının odağında ise hesaplamalarda rastgeleliğin rolü-önemi var!

Teorik matematik açısından bakıldığında bunlar hoş buluşlar olarak değerlendirilebilir. Ancak pratik uygulama alanları düşünüldüğünde bünyelerinde müthiş bir potansiyel taşıyorlar. Bunun için güncel ve geleceğe dair iki önemli olguyu anımsatmak gerek. Birincisi global borsalarda gerçekleşmekte olan alım-satım emirlerinin çoğunluğunun artık insan müdahalesi olmadan, algoritmalar-yazılımlar marifetiyle gerçekleştiriliyor olması. İkincisi de hesaplama hızına geometrik artış getirme gizilgücüne sahip kuantum tabanlı cihazların geleceğin kişisel bilgisayarı olma imkânı.

Borsalardaki, para piyasalarındaki işlemlerin çoğunun algoritmik-deterministik düşünen yazılım-botları tarafından gerçekleştirilmesi daha verimli ama yeni bir paradigmaya göre inşa edilmiş olası modelleri daha çekici hale getirmekte. Rastgeleliği, kaosu belli bir düzene göre formüle etme ve bunu pratik süreçlere koşturma bu açıdan çok önemli! Zaten Antik Yunan’dan beri düzen kaosun dönüşmesi sonucu ortaya çıkmıyor mu? Öyle bir döngü ki her düzen katmanı geride bıraktığı kaosun paradigmasına göre “düzen” iken, bir sonraki düzen katmanı açısından bir kaos! Böylece kaos-düzen-kaos döngüsü sonsuza dek devinmekte. Bu devinim de hareketi, eylemeyi, ilerlemeyi, aydınlanmayı sağlamakta. Kaostaki düzen, düzendeki kaos. Yin-Yang!

Avam kamarasının bir kısım üyesi ellerinde cep telefonları borsadan, halka arzlardan üç-beş lot hisse alarak bir üst seviyeye terfi ederken, yıllardır teknik analizler yaparak al-sat yapanlar kendi algoritmalarını geliştirip onların performansını seyrederken, lordlar kamarasının seçkinleri ne yapacak? Zaten piramidin tepesindeler! Bir kısmı mevcut paradigma ile mevcut konumlarını korumaya çalışacak. Yenilikçi bir kısmı ise yeni paradigmaların peşine düşecek!

Örneğin rastlantısallık “kaos”u “hesaplama düzeni”ne dönüştürülebilir mi? Kuantum fiziğindeki kararsızlığın kontrol altına alınıp bilişim gücü olarak kullanılabilmesi gibi! Buna para piyasalarının, borsaların post-modernleşmesi denilebilir mi? Her şey tam da öngörüldüğü gibi devinirken, beklenmedik bir hareket, global bir dalgalanma, inanılmaz iniş-çıkışlar. Gün sonunda birilerinin ortada hiçbir rasyonel sebep yokken müthiş paralar kazanması, başka birilerinin ise daha ne olduğunu anlamadan tüm birikimini kaybetmesi. Kimi zaman tek bir zar atışıyla!

Bellidir ki global para piyasaları “stabil” olduğu için bu denli yüksek hacme sahip. Aşırı kırılgan piyasayı kimse sevmez! İşte son örneği kripto-paralar! Sabit getirili enstrümanlar yılda yüzde üç-beş kazandırırken bir günde on misli, yüz misli kazanmayı kim istemez? Önemli olan bunu kitleleri ürkütmeden yapmak! Bu durumda matematikçilerin yukarıdaki türden paradigmatik sıçrayışlarına benzer buluşların sosyal bilimlerde de yapılması gerek. Ki birey de toplum da her şeyini kaybettikten sonra bile isyan etmesin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 421 09.05.2024)

Üç Derdimiz Var

Tanol Turkoglu — Thu, 07 Sep 2023 05:33:35 +0000

Üç Derdimiz Var

07.09.2023

HBT #387

4 Dakikalık Okuma

Bir cahillik, bir özgürlük yanılgısı, bir hadsizlik!

Eskiden Karacaoğlan derdi ki: “Üç derdim var, birbirinden seçilmez: Bir ayrılık, bir yoksulluk, bir ölüm”. (Yaşı tutanlar bunu Ersen ve Dadaşlar’ın şarkısı olarak da bilir). Şimdi üç yeni derdimiz daha var birbirinden seçilmeyen: Bir cahillik, bir özgürlük yanılgısı, bir hadsizlik.

Özgürlük yanılgısı kapitalist batıdan devşirme. Diğer ikisi ise daha ziyade İslam öncesi putperest dönemdeki Orta Doğulu müşriklerin günümüze gelmiş torunlarından. Özgürlük yanılgısını modernizm ile eş tutmak moda oldu. Bir insanın özgür olabilmesi için önce kendisini bilmesi gerekiyor. Her köşeye sıkıştıklarında “ama bu benim bireysel özgürlüğüm” diyenlerin kaç tanesi “kendini bil”iyor?

Özgürlük yanılgısı virüsünü yaymada sosyal medya mecburen suç ortağı oldu. Çünkü daha etkili bir başka mecra yok şu an dünyada. Ona güzel bir isim de bulundu: “Deneyim”lemek! Böylece amaç, sonuç, kıssadan hisse gibi akıl yürütmeyi gerektiren parça bertaraf edildi. Artık sürecin kendisi amaç: “Bugün Beşiktaş sahilinde kaşarlı simit yeme deneyimi yaşamak istiyorum!” Deneyimleme “işinin” gerisinde yatan şeyler büyük! Öncelikle müthiş bir tüketim. Sonra genç kuşakların boşlukta sallanma hissinin ortadan kaldırılması..

Kendini bilen İslam alimleri dinin beş değil yedi şartı olduğunu bile gündeme getirmiş. Altıncısı “haddini bilmek”. Yedincisi ise “haddini bilmeyene, haddini bildirmek”. Bu sonuncusu bu profildeki bir kişinin yapmayacağı türden bir davranış olarak değerlendirilip, çelişkili bulunabilir. Pek değil! Öğrenme yolundaki bireye haddini bildirmek yolun bir parçasıdır. Yolu katetmiş olanlar ise zaten haddini bilmeden bunu başaramayacaklarından hadsizlik etmez; kendilerine had bildiren de olmaz!

Peki her şeyi özgürlük yanılgısına havale edip, cahil kalmayı, hadsizce davranmayı ısrarla sürdürenlere ne olacak? Kara çarşafı ile daha önce gidemediği sahillere gidip, o giysilerle denize giren böylece daha özgürleşmiş mi oluyor? Yoksa ne kadar cahil (kültür yoksunu), ne kadar hadsiz olduğunu beyan mı etmiş oluyor? Halka açık mekanlarda sanki evindeymiş ve kendisinden başka kimse yokmuş gibi davrananları (bağıra bağıra konuşma, cep telefonun hoparlörünü açıp video izleme vb.) kim eğitecek? Onlara kim halka açık mekân kültürünü öğretecek?

Görünen o ki bu diyarlarda ne diyarına sahip çıkan bireyler var ne de kamu kurumları. Her gelen eyleyebildiği ölçüde kendi yöresinden bildiği-öğrendiği kurallarını tatbik etmek istiyor. Sanki en iyisini kendisi biliyormuş gibi. Hadi dün yaygın iletişim araçları yoktu. Bugün? Her şey var. Ama bu kez de sorumlularda motivasyon yok! (Demek ki Sophialar sadece özel sektörü değil kamu yönetimini de ele geçirecek!)

Bazı hususlar din kisvesi, bazıları ise devletin bekası bahane edilerek bireylere dayatılıyor. İnsancıklar Allah böyle istedi diye, aman devletimiz zayıflamasın diye, bu kişisel çıkar ve ikbal peşinde olanların ekmeğine yağ sürüyor. Kabahat çarşafla denize girende ya da müziği yüksek sesle dinleyende değil. Onları öylece kültür yoksunu, cahil, hadsiz sokağa yollayıp hadi özgürlüğünü deneyimle diye güdüleyenlerde! Doğrudan ya da dolaylı yollarla.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 387 07.09.2023)

Halka – Tanol Türkoğlu

Rastgelelik ve Postmodern Borsa