Yapay zeka makineleri değil kelimeleri ele geçiriyor; yani iktidarın kaynağını!

Yuval Noah Harari, Davos 2026’da yine kısa ama çarpıcı bir konuşma yaptı. Yapay zeka ile ilgili işaret ettiği nokta etik, risk ya da regülasyon tartışmaları değil; iktidarın mahiyetine yönelikti: İnsan türünün ayırt edici gücü dil üretmek ve ortak gerçeklikler kurmaksa, bu kapasitenin makineleşmesi yalnızca teknolojik değil, siyasal ve epistemik bir kırılmadır.

Şu formül yanlış görünmüyor: Toplumsal gerçekliği kuran şey dil ise ve yapay zeka dili insan kadar hatta insandan daha etkin biçimde üretebiliyorsa (ki daha şimdiden öyle), genel anlamda iktidarın epistemik temeli insan tekelinden çıkıyor demektir.

Neyin doğru, neyin geçerli bilgi olduğuna dair ortak zemin kaybolmaya başladığında epistemolojik anlamda bir kriz çıkması kaçınılmaz görünüyor. Modern toplum bu zemini kurumlar ve nesnel süreçler üzerinden inşa etti: Üniversite, mahkeme, basın, bilimsel metodoloji. Bu kurumların otoritesi, metin üretme ve o metinlerin meşruiyetini kabul ettirme kapasitesine-gücüne dayanır. Hukuk metindir. Para metindir. Sözleşme metindir. Toplum bir anlatıdır. Şirket, hukuki bir kurgudur.

İnsan türü fiziksel gücüyle değil, kurmaca üretme ve bu kurmacalara kolektif olarak inanma kapasitesiyle tarih yaptı. Şimdi bu kapasiteye ortak olan bir sistem var. Sanayi toplumu makinelerle kas gücünü büyüttü. Dijital toplum ise bilişsel üretimi ölçeklendiriyor. Eğer yapay zeka yalnızca hesap yapsaydı, bu sanayinin devamı olurdu. Fakat bugün yapay zeka makale yazıyor, hukuki taslak hazırlıyor, yatırım raporu oluşturuyor, politik konuşma metni üretiyor, dini yorum derliyor, reçete yazıyor. Yani yalnızca veri işlemiyor; anlam üretiyor.

Anlam üretmek iktidar olmak demektir! İktidar sadece zor kullanma kapasitesi değil, neyin gerçek olarak kabul edileceğini belirleme kapasitesidir. Michel Foucault’nun işaret ettiği gibi bilgi ile iktidar iç içedir. Eğer bilgi üretiminin önemli bir kısmı insan-dışı sistemlere devredilirse, iktidarın epistemik kaynağı da yer değiştirir. İktidar o bilgiyi üreten “makine”nin (yapay zeka) eline geçer!

Bu çerçeveden bakıldığında yapay zekanın özbilinç sahibi olup olmayacağı (ASI?) pek de önemli değil. Asıl mesele, insanın epistemolojik ayrıcalığının aşınıp aşınmayacağı. Yani insanın, “gerçeği tanımlayan özne” olma, üzerinde yaşadığı gezegenin mutlak hakimi olma konumunun zayıflaması.

Bu dönüşüm gündelik ve görünmez biçimde ilerlemekte. Mahkemede hakimin önüne artık yapay zekanın hazırladığı taslak metin geliyor. Akademisyen yapay zekanın sunduğu literatür özetini gözden geçiriyor. Gazetecinin yararlandığı analiz raporu… Çocuğun ilk temas ettiği bilgi kaynağı… Bunları artık yapay zeka üretmeye başladı. Hal böyle olunca epistemik otorite insan suretinde görünse bile arka plandaki üretim merkezi değişiyor.

Artık bilginin kaynağı muğlak! İnsan, hangi bilginin insan deneyimine, hangisinin algoritmik örüntüye dayandığını ayırt edemez hale geldikçe, otorite de biçim değiştiriyor. Dijital toplumda iktidar, fabrikalara değil, veri merkezlerine; fiziksel üretime değil, bilişsel mimariye dayanır. Anlatı üretme kapasitesi ölçeklenmiş makineler tarafından yapıldıkça insanın “kurucu rolü” yeniden tanımlanacaktır. Önemli olan yapay zekanın insanın yerini alacak olup olmaması mı yoksa gerçeği tanımlama ayrıcalığını (iktidarı) kaybeden bir tür olarak insanın bu yeni dünyada kendini nasıl konumlandıracağı mı? Tabi kendine yer bulabilirse!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 510 20.02.2026)

Dünyada derebeylik mi, yoksa yepyeni bir gezegen mi?

Eric Schmidt’in geçen ay yayınlanan TED seansında yapay zeka ile ilgili değindiği konulardan bir tanesi de AGI üretim süreciydi. Bu süreçte kayda değer iki rakibin olduğunun altını çizdi: ABD ve Çin! Körfezdeki Arap ülkelerinin ise üçüncü aday olmaya çalıştıklarını söyledi. Olağan şüpheliler listesinde yer alan Avrupa Birliği ve Hindistan ise nal topluyor. Schmidt bu değerlendirmeyi en kritik parametreyi baz alarak yapıyor. Yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın (ve para sahibi) olabilmek!

Hindistan ayrı bir tartışma konusu olabilir ama Avrupa Birliği’nin bu tabloyu nispeten uzaktan seyretmekte olmasının gerisinde ne var? AB neden “milyarlarca doları yapay zekaya yatıracak kadar çılgın” değil?

Şu dört olayı ve gerçekleşme tarihlerini anımsamalı: 18.3.2014: Rusya Kırım’ı ilhak eder. 2015: AB ülkelerine yapılan düzensiz göç zirve yapar. 8.12.2021: Merkel on altı yılın ardından Almanya başbakanlığından ayrılır. 24.2.2022: Ukrayna-Rusya savaşı başlar. Sanki başka önemli parametre yokmuş gibi bu dördü baz alınarak şöyle bir okuma yapılabilir: Merkel göç sürecinden AB’yi Türkiye ile anlaşmalara yaparak korudu. Rusya Ukrayna savaşı çok daha önce (2010larda) çıkabilirdi. Bunun AB bölgesinde yaratacağı olumsuz etkilerini iyi değerlendiren Merkel sorunun büyümesini engelledi. Ancak politik ömrü biter bitmez süreç kaldığı yerden devam etti.

Bu senaryo Ukrayna-Rusya savaşının AB ülkelerine “de” yönelik bir operasyon olduğunu düşündürüyor. Son dönemde NATO’nun gündemindeki en önemli konu nedir? AB ülkelerinin savunma bütçelerini artırması. Neden? Rusya’ya karşı önlem olarak! ABD ben sizi korumak için sizin kendinizi korumak için ayırdığınız paradan daha çok para ayırıyorum; bu adil değil diyor! Yeni denkleme göre ABD AB için daha az savunma bütçesi ayıracak; AB ise daha çok. Böylece ABD yapay zekaya daha çok para aktarabilecek! AB ise daha az! İşte o nedenle AB, Schmidt’in sebep göstermeden tespit ettiği üzere “yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın” değil! Değil çünkü olamıyor! Şartlar onu gerektiremiyor! Savaşın ilk döneminde “enerji krizi” formunda oluşan etki ABD’de başkan değişiminden sonra doğrudan “savunma krizi” formuna dönüştü!

Yapay zeka geliştirmelerindeki en kritik iki parametre nedir? Enerji ve veri. Algoritmaların üretilebilmesi ve kullanılabilmesi için yoğun veri kümesine ve yüksek bilişim kapasitesine gereksinim var. O nedenle dünyanın her yerinde yüksek kapasiteli veri merkezleri kuruluyor. Ki o devasa yapay zekalar üretilebilsin-çalışabilsin. Doğal olarak o veri merkezlerini besleyecek elektriğe gereksinim var. Bu elektrik yenilenebilir de nükleer enerji kaynaklı da olabilir. Harari yıllar önce altını çizmişti: Gelecekte veri merkezleri askeri bölgeler içinde koruma altında tutulan mekanlar olacak!

Yapay zeka ile sanayi toplumu yeni bir evreye geçirilmeye çalışılıyor. Belki de bu evresinde sanayi toplumunu talep eden, kazandığı parayı soylu, dini ya da askeri liderlere kaptırmak istemeyen siviller ilk kez kendilerini güvende hissedecek. Çünkü ya bu dünyada kalıp yeni derebeyi olacaklar ya da atmosferden güvenle çıkıp bir başka gezegene ulaşabilecekler!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 479 11.07.2025)

Algoritmalar “yapay yerli”, insanlar “yapay göçmen”!

Dijital dönüşüm insanları iki ana gruba ayırmıştı. Dijitalin içine doğan, dolayısıyla da kendini dönüştürmek zorunda kalmayan “dijital yerli”ler ile dijitalden önceki zamanları da bilen ve dijitale ayak uydurmak için dönüşmek zorunda bırakılan “dijital göçmen”ler! Yapay zeka ile başlayan yapay dönüşüm tabloyu nasıl değiştirecek?

Yapay dönüşüm dijitalin mirasını devralmakla kalmıyor bölünmeyi iki boyutlu hale taşıyor! Bu kez “yapay yerli”ler insan değil, algoritmalar. İnsanlar ise ister dijital yerli olsun ister dijital göçmen(lerden arta kalanlar) yapay dönüşüm çağında topluca “yapay göçmen”leri oluşturmakta. Hoş geldin Dönüşüm 2.0!

Böylece en alttakiler için işler iyice zorlaşacak. Sadece bilgisayar, tablet, akıllı telefon gibi cihazları kullanarak günlük yaşamlarının zaruri işlerini gerçekleştirmeyi öğrenmekle kalmayacaklar bir de “yapay yerli”lerle yani algoritmalarla uğraşmak, onlarla doğru etkileşim kurmak ve onların olası zararlı türlerinden kendilerini korumak zorunda kalacaklar. Terör örgütü soruşturmasında adınız geçiyor diye arayıp para koparmaya çalışan telefondaki hırsız insan değil, yapay zeka olacak!

Yapay dönüşüm sadece dijital göçmenlerin oluşturduğu yaşlı kuşakları değil dijitalin içine doğmuş genç dijital yerlileri de dönüşmek zorunda bırakacak! Z ve Alfa Kuşakları bu açıdan Y Kuşağı’na göre daha avantajlı. Onlar neyin erozyonuna maruz kaldıklarını bilmeden yapay zeka ile daha yakın bir ilişki içinde devam edecekler yollarına. Erozyona uğrayan en büyük şey belki de neyin doğru ya da gerçek olduğunun bir anlam ifade etmez hale gelmesi olacak!

O sırada yapay yerliler, yani algoritmalar da insanın tarih boyunca geride bıraktığı dijital izlerden beslenerek dünyayı tanımaya ve onu yeniden tanımlamaya başlayacak. Global borsalarda alım-satım yapanlar artık insandan çok algoritma. Sosyal medyada içerik üretenler yakın zamanda ilk kez büyük bir değişime uğradı. Artık içeriğin %51’ini yapay zeka üretiyor, insan değil!

Üretim ya da karar verme süreçlerinin insandan makineye geçmesinin insan için iki boyutlu riski var. Birincisi kontrol elden gidiyor. İkincisi de insan o süreçte neyin nasıl yapıldığını unutmaya başlıyor. Borsada alım-satım yapma işleri bu şekilde devam ederse belki de on yıl sonra bir insan brokerin bilgisayarın başına geçip bir alım ya da satım yapması imkansız hale gelecek. Çünkü bilgisayarı bu iş için nasıl kullanacağını bilmeyecek! Çok fantastik gelebilir. O halde bankalara sorun bankacılık işlemlerinin muhasebeleşmesinin nasıl yapıldığını bilen kaç kişi kaldı bünyelerindeki insan iş gücünde?

Yapay dönüşüm yeni bir zeka türünün kontrol süreçlerinde söz sahibi olmasına neden olacak. Kontrol-denetim kapitalist sanayi toplumunun üzerinde hassasiyetle durduğu en önemli süreç. Ve bu süreç şimdi insanın gönüllü çalışmaları sonucunda insan zekasından başka bir zeka formuna aktarılıyor. Tartışılanın aksine bu zeka formu ister en ilkel ister en ileri düzeyinde olsun, insan zekası ile ilgili olmayacak. O başka bir zeka formu. Harari’nin deyimiyle bir “yabancı zeka” (“alien intelligence”). Görünen o ki uzaydan UFO gelmeyince insan kendi UFO’sunu da kendi yaratmaya karar verdi!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 474 30.05.2025)

Çamaşır makinesi modern ise yapay zeka post-modern!

Blokzinciri teknolojisi güven olgusunu gereksiz hale getirmişken yapay zekanın yükselişi güven eksikliğine dayandırılabilir mi? Tarihçi Harari Mart ayında Japonya’daki Keio Üniversitesi’nde yaptığı konuşmada firmaların son sürat yapay zeka geliştirme faaliyetlerini buna dayandırdı. Tamam biz yavaşlayalım da ya ötekiler yavaşlamaz da öne geçerse? Bu korkunun kapitalist sanayi toplumunda renkli bir adı var: Rekabet! Yapay zekaya özgü değil. Rekabete konu olan şeyi bir an önce gerçekleştirmek bir zorunluluk!

Yapay zekadan önceki kapitalist dünyada güven vardı da biz mi bilmiyorduk? Harari buna bir örnek olarak global ticaret ağlarını gösteriyor. Güven olmasaydı ulusal ya da uluslararası düzeyde ticaret yapılamazdı diyor. Bu doğru, ama eksik. Çünkü bu ağlar güvenin varlığından değil, güvensizliğin zararlarını azaltacak kuralların gelişmesinden doğdu. Yani insanlar birbirine değil, sisteme güvenmeye başladı. Harari’nin yapay zeka ile ilgili benzer bir tespiti var. Geliştiriciler rakiplerine güvenmiyor ama geliştirmekte oldukları yapay zekaya güveniyor. (Yani insan diyor ki şu insanlar olmasaydı dünya ne güzel olurdu!)

İnsan bugüne dek ilerlemede teknolojiyi hep pasif bir araç olarak kullandı. Yapay zeka ilk kez farklı bir özellik gösteriyor! İnsan icadı yapay zeka insana hizmet etmek zorunda kalmayabilir. Kendi yolunu çizebilir. Bir “makine uygarlığı” kurmaya kalkabilir. Hem de bunu insandan aldığı-alacağı ilhamla yapabilir. Bugüne dek icat edilen hiçbir çamaşır makinesi, dünyada temizlenecek tonlarca giysi olduğunu “bilemedi”, bu kirliliğin kaynağını araştırmadı, temel kir kaynağının insan olduğunu tespit edemedi! O nedenle de eskiyene-bozulana kadar kirli çamaşırları yıkamaktan öteye geçemedi.

Ancak yapay zeka kendisinden talep edileni yapmanın yanı sıra kendisinden neden böyle şeylerin talep edildiğini sorgulamaya başlayabilir. Kök sebep olarak anlamsız öznel sebeplere ulaşabilir. İnsanı o sebeplerle hareket etmekten kurtarmaya çalışabilir. Bunu başarabilirse ne güzel! İnsanlık yepyeni, tertemiz bir uygarlığa başlangıç yapabilir. Ya da başaramaz! İnsanı dönüştüremez! İnsan, ölümsüzlüğe ulaşamadan, sırtında yüzyıllardır taşıdığı içgüdüsel korkularından kendisini temizlemeyi reddetmeye devam eder! Bu durum karşısında belki de yapay zeka insanı işlevsiz hale getirmeyi değerlendirebilir! Çamaşır makinesi modern ise yapay zeka post-modern!

Kar amaçlı kurumlardaki verimsizliğin bir nedeni de zaman yönetimiyle ilgili. On birim zamanda yapılan bir iş, farklı bir model baz alınarak bir dakikada yapılabilir hale getirilse bile işi o şekilde yapanlar yeni modele geçmeyi öyle ya da böyle reddedebilir. Bir bakış açısı bunu eleştirirken (dokuz dakika kazanacaklar) diğeri savunur (kalan dokuz dakikada bize daha çok iş yaptıracaklar). İnsan da yapay zekaya yer açma konusunda benzer bir sebepten dolayı isteksiz! Çünkü arta kalan zamanda kimse ona daha iyi, zenginliklerle dolu bir hayat yaşayacağının sözünü vermiyor! Ne devletler ne de şirketler! Geriye korku ve güvensizlik kalıyor! Kapitalist sanayi toplumunun hayat sigortası iki boyutlu: Bir yanda olası düşmanlarını sistemin içinde tutarak etkisiz hale getirmek. Diğer yanda yeni düşmanlar yaratmak! Yapay zeka dost mu yoksa sistemin içinde tutulması gereken olası bir düşman mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 473 23.05.2025)

Grönland’da maden arayan şirkete para yatıran ünlü dolar milyarderleri kim?

Lityum, nikel, bakır! Bu üç metal kendi başına bir anlam ifade etmeyebilir. Şimdi bunların yanına dördüncü (sihirli) kelime de gelsin: Grönland! Şimdi bir anlam ifade etmeye başlamış olmalı. Ufak bir enformasyon daha: Grönland’ın batı kıyılarında bu madenleri aramak amacıyla kurulmuş bir maden şirketi var. Adı KoBold. Peki KoBold ile şu isimlerin ilişkisi ne? Jeff Bezos, Sam Altman, Marc Andreessen, Mark Zuckerberg. Şu: Hepsi de KoBold’a para yatırmış hissedar!

Yapay zeka güçlü veri merkezlerine gereksinim duyar. Harari de altını çizmişti. Gelecekte devasa veri merkezleri askeri birlikler tarafından korunuyor olacak ve nükleer enerji ile çalışacak diye! Bu tür veri merkezlerinin inşa projelerine başlandı bile. Geçtiğimiz haftalarda Oracle’ın kurucusu ve dünyanın en zenginleri listesinde kendisini perde arkasında tutmayı başarmış (ama ilk ondan da aşağı düşmemiş) Larry Ellison, OpenAI’dan Sam Altman ve Japon Softbank’tan Masayoshi San Trump’a Stargate Projesi’ni imzalatmayı başardılar. Bu proje kapsamında konsorsiyum ABD’de güçlü veri merkezleri kuracak. Yarım milyar dolarlık bir proje.

Bu veri merkezlerinin kurulması için bu metallere de gereksinim var. Ya birilerinden (ya da birinden) satın alınacak ya da doğadan çıkarılacak. O biri olasılıkla Çin! Grönland o nedenle değerli.

Herkes Trump için Çin’e karşı 3. Dünya Savaşı’nı çıkarma potansiyeli yüksek bir başkan yorumunu yaparken Trump, bir iş insanı olarak kendisinden beklendiği üzere, global stratejik olaylara “iş-para” gözüyle bakmakta olduğunu her fırsatta gösteriyor. İşte Grönland’ı neden istediği yavaş yavaş anlaşılmaya başladı. Panama ya da Meksika Körfezi çıkışlarının gerisindeki nedenler de olasılıkla ekonomik çıkıyor-çıkacak!

İki senedir Gazze Şeridi ve burada yaşayan Filistinlilere yapılan zulümler gözler önündeyken aynı Trump, aynı Gazze Şeridi’ni Miami ya da Monaco gibi bir yere çevirme konusunda ilk söylemlerini dünya kamuoyu ile paylaştı. Gazze Şeridi ABD yönetimine geçecekmiş. ABD o bölgeyi yeniden inşa edecekmiş! Filistinliler için değil olasılıkla dünyanın yeni jet sosyetesi için! Bu Trump mı Çin ile savaşacak? Olasılıkla Çin Trump ile sıkı bir pazarlık yapar ve anlaşır! Savaş da bir başka demokrat-bahara kalır!

Trump’ın arkasında saf tutmuş teknoloji-milyarderleri Bernie Sanders’in de döne döne altını çizdiği gibi yeni bir oligarşinin temelini mi atıyor? Düne kadar perde arkasından gerçekleştirdikleri nüfuz etme operasyonları, ne değişti de perde önünde icra edilir hale geldi? Yoksa başkanın bu konularda yeterli deneyimi olmadığından mı şüpheleniyorlar? Ya da başkanı kimseye kaptırmamak için mi yakın markajda tutuyorlar?

Şurası bir gerçek pandemi sonrasında bu dolar milyarderlerinin servetleri kat be kat arttı. Elon Musk örneğin. Seçimlerin yapıldığı Kasım ayından bu yana, yani sadece son üç ay içinde, serveti yaklaşık 170 milyar dolar arttı ve yarım trilyon dolar düzeylerine yaklaştı. Bugüne kadar konvansiyonel sektörlerin üstlendiği rolün bundan sonra teknoloji sektörüne geçmesi bir şeyleri değiştirecek mi? Yoksa kapitalizm aynı bildik vahşilikte yoluna devam mı edecek?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 460 14.02.2025)

Harari’nin formülü şu: B*C*D=AHH !

Harari, Dünya Ekonomik Forumu’nun Davos’taki zirvesinde geçen seneki temasını işlemeye devam etti ve insan vücudunu ele geçirme girişimleri konusunda uyarılarını sürdürdü. Bu kez formülize ederek. Formül şu: B*C*D=AHH ! Açıklaması ise şöyle: Biyolojik bilgi (B) bilişim gücü (C) ve Veri (D) ile çarpıldığında bu insan vücudunu haklama (AHH) ile sonuçlanabilir.

Ondan önce 21. yüzyılda insanlığın üç korkulu rüyası olduğunun altını çizdi. Bunlar nükleer savaş, ekolojik çöküş ve teknolojik yıkım! Bunlardan daha az bilinen-önemsenen üçüncüsü üstünde durdu. Büyük veri analizlerinin yapay zeka algoritmaları ile bir yandan gündelik süreçlere odaklanırken er ya da geç insan vücuduna da el atacağını belirtti. Tıpkı geçen seneki konuşmasında yaptığı gibi. Verdiği örnek de aynıydı: Böyle bir teknoloji Kuzey Kore gibi totoliter bir rejimin eline geçerse orada yaşayan insanların hali nice olur? Harari’nin Kore’nin kuzeyinde yaşayan bireylere yönelik özel bir ilgisinin olduğu söylenemez elbette. Ancak kimsenin dudak bükmeyeceği K.Kore gibi bir ülkeyi örnek gösterirken, doğal olarak, öteki ülkelerde de bunun kolaylıkla uygulanabileceği mesajını da bilinçdışına göndermiş oluyor.

İnsan vücudu “haklanabilir” mi? Olabilir. Ancak bu amaca hizmet edecek teknoloji çok daha olumlu sebepler için de kullanılabilir. Harari belki de bu teknolojiler üzerinde çalışanları gelecekte uğrayacağı akıbetten korunmalarını sağlamaya çalışıyor. Atom bombasını yapan biliminsanlarının bir sözcüsü yoktu, bunların var!

Bugün üstesinden gelinemeyen sağlık sorunlarına çare üretilirse ne olacak? Örneğin ölümcül bir kalp krizi geçirmeden saatler önce bunu bildirebilecek bir teknolojiyi hangi kalp hastası kullanmak istemez? Ya da vücuttaki kanserli hücrelerin tehdit oluşturacak büyüklük ya da niceliğe ulaşmadan tespit edilmesini sağlayacak, hatta bununla da kalmayıp gidip saklandıkları yerde onları etkisiz hale getirecek bir teknoloji?

Teknoloji şayet bu yönde gelişirse er ya da geç akla etik konusu gelecektir. Teknolojinin etiği olur mu? Olmaz. Ama onu kullananların olur! Kalp krizi uyarısı verecek, kanser hücrelerini öldürecek teknolojilerin yanında kalp krizine sebep olacak, sağlıklı hücreyi kanserli hale getirecek teknolojiler de yapılabilir. Hatta bu teknolojiler “dar yapay zeka” ile donatılabilir. Yani ne yaptığını bilen ama neden yaptığını bilmediği için aksiyon almadan önce muhakeme yapma becerisi olmayan, iyi-kötü nedir bilmeyen yapay zekalar. Bunları “yapan” insan olacak; teknoloji değil!

Kötüye, çok kötüye kullanılabilecek yapay zekalar yapmak global düzenlemelerle önlenebilir mi? Kapitalist dünya birbirine güvenmeyen ülkelerden oluşmaya devam ettikçe ne yazık ki zor! Çünkü her ülkenin güya basiretli yöneticileri şöyle düşünmeye devam edecek: Peki ben yapmayayım ama ya başkası yapar da bunu bana karşı kullanırsa? İnsanlık henüz bu sorunun temelsiz olduğunu idrak edemedi! Umudumuz insanlığı topyekun tehdit edecek bir uzaylı saldırısı olabilir belki de!

Toplumların, ülkelerin bu güvensiz tavrının bireysel izdüşümü de yok değil. Hayatına bir tehdit sözkonusu olduğunda birey de “Ben hayatımı kurtarayım da ötesi beni ilgilendirmez” bakışında. Sanki “yaşam” insan ile başlamış gibi! 21. Yüzyılın belki de can alıcı sorusu şu: İnorganik yaşam formu daha iyi (daha ileri) olabilir mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 203 14.02.2020)

Internet dijital bir kast sistemini kurmak için istismar mı ediliyor? Yoksa dijital devrim son iki yüz elli yılın normlarını kökten değiştirecek mi?

Bireyin ilerlemesi, kendisini geliştirmesi bir zorlama mı? Yapay zeka insanın yerini aldıkça bu soru kafaları daha çok kurcalayacak gibi. Örneğin Homo Sapiens ve Homo Deus kitaplarıyla büyük sükse yapan Harari, bu yıllarda doğan bireylerin hayatları boyunca en az beş farklı mesleği deneyimlemek zorunda kalabileceğinin altını çiziyor. Çünkü yapay zeka geliştikçe, yaratıcı beceri gerektirmeyen işler insandan makineye kayacak. Peki bireye ne olacak?

İnsanı ilerlemeye-gelişmeye iten toplumsal dinamikler nelerdir? Bu soruyu sanayi toplumu refleksiyle cevaplamak gerekirse “üretim-tüketim zincirinde yerini alması” öne çıkabilir. Yoksa bireyin gelişmesi kimin umurunda? İşgücü süreci, öğrenme becerisi olan makinelere, yapay zeka yazılımlara geçerse toplum bireyin gelişmesini, ilerlemesini hala isteyecek mi?

Risk almaya gerek görmeyecek mi yoksa? Bireyi daha yaşamının başlangıcında testten geçirip, ona sabit bir rol-görev mi biçecek? Örneğin ilköğretim performansına bakıp, onun üniversite eğitimi almasının iyi bir yatırım olmayacağı hükmüne mi varacak? Dünyanın pek çok ülkesinde sınırlı arza sahip yüksek öğrenim, sadece onu hakedenlerin(?) erişimine mi açık olacak?

Eğitim söz konusu olduğunda pek çok insan bu tür bir ayrımı makul karşılayabilir. Böylece dünyada milyonlarca ailenin üstünden de ciddi bir maliyet yükü kalkar. Bu sınırlandırma yaşamın başka alanlarına da sirayet ederse? Diyelim ki ailenin sosyo-ekonomik özelliklerine bakılarak, yetişecek bireye sosyo-kültürel yaşamın belli alanları açılıp, belli alanları kapatılırsa? Ailede sanatsal bir geçmiş yoksa, çocuklarının ressam-müzisyen olmasına neden imkan tanınsın ki? Büyük bir olasılık çocuk da ebeveyninin izinden gidecektir; gitmelidir!

Ya dijitalleşme, internet (farkında olunsa da olunmasa da) gelecekte ortaya çıkacak böyle bir dijital kast sisteminin altyapısını oluşturuyorsa? Elbette ki “demokrasi ile yönetilen ülkelerde” bu tür kast sistemine benzer sınırlamalar resmileştirilemeyecektir. Ancak pratikte bireyin kaderini değiştirmesi giderek daha da zorlaşacaktır. Diğer ülkelerde ise birey belki de zamanının büyük bir kısmını ancak hayatta kalmak için harcamak zorunda kalacak-bırakılacaktır. Sınıf atlaması ne demek?

Cevabı zor sorular! Peki bugün durum çok mu farklı? “Farklıdır; fazla da uzağa gitmeye gerek yok, kendi ülkemize bakalım” denilebilir. Yetişmiş kadroları olmadan 20. yüzyıla başlayan ülkemizde toplumun her kesiminden bireylere fırsatlar sunmak belki de bir gereklilikti. Ancak şimdi aradan yüz yıl geçti. Ayrıca borç-harç da olsa, ithal de olsa, işgücünün yerine kullanılacak akıllı makinelere sahip olmak Türkiye için de olası. Öyleyse neden hala fırsat eşitliği sağlanmak istensin ki?

İlginç bir husus daha söz konusu. (Diyelim ki) Otuz sene önce, yetişmiş işgücü olmadığı için bazı imkanlara sahip olan, bazı konumlara gelen bireyler; yarışa bugün başlıyor olsalardı aynı performans ile aynı yerlere gelebilirler miydi? Türkiye’de ya da başka bir ülkede?

Kanıksanmış, kabul edilmiş “normal” olgusunun bile tanımının değiştiği bir devir. Sanayi toplumunun kurmuş olduğu mevcut dünya düzeninin her cephede çatırdaması. Bu zincirleme reaksiyonun tetikleyicisi müstakil bir paradigma ya da (dijital) devrim değilse nedir?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 132 – 05.10.2018)