Blokzinciri varsa ‘güven’e gerek yok!

Dünya Ekonomik Forumu’nun 54. yıllık buluşması her zamanki gibi İsviçre’nin Davos şehrinde yapıldı. Malum zirve her sene Ocak ayında gerçekleştiriliyor ve belli bir motto çerçevesinde güncel konular ele alınıyor. Bu senenin temel mottosu “güveni yeniden inşa etmek” idi. Söz konusu güven olunca durup düşünmek lazım.

Güven artık konvansiyonel paradigma ile irdelenebilecek bir konu olmaktan çıktı. Blokzinciri mimarisi dünyaya tanıtıldığından beri! Güncel teknolojik gelişmeleri yakından takip eden bir kuruluş olarak DEF’in blokzincirinin güven ile ilgili açılımını ıskalayarak ya da görmezden gelerek böyle bir konu seçmiş olmasını düşünmek, organizatörlerin amatörlüğü anlamına gelecektir ki 54 yıldır bu işi yapanları amatörlükle yaftalamak doğru olmaz!

Blokzinciri ve onun üstünde çalışan kriptopara dünyası malum güven olgusuna farklı bir paradigma ile yaklaşılmasını olanaklı kıldı. Eski paradigmaya göre “değerli şeyler” merkezi bir noktada akümüle edilir ve bu nedenle de o akümülasyon ögesi ile diğer elemanlar arasında zorunlu bir güven ilişkisi tesis edilmesi gerekirdi. Örneğin paranızı bir bankaya yatırıyorsanız, o bankaya güveniyorsunuz demektir. Ya da şu adresteki taşınmazın size ait olduğunun teyidi olan tapu bilgilerini değiştirmeden saklayacağı konusunda devletin tapu dairelerine güvenmek gerekiyor!

Blokzinciri mimarisi üzerinde hareket eden dijital şeyler ise zincire dahil olacak her bilgisayar üstüne kopyalandığından, bir akümülasyon ögesinin gerekliliği ortadan kalkıyor. Dolayısıyla “güven” olgusuna da gerek kalmıyor! (Bitcoin blokzinciri örneğinde dijital şeyden kasıt sadece kriptopara yani Bitcoin iken Ethereum gibi blokzincirlerinde dijital şeyler sadece kriptopara değil, bilgi ya da belge de olabiliyor).

Bir başka deyişle blokzinciri varsa güvene gerek yok! Güvensizlik duymaya değil, güven olgusunun kendisine! Hal böyle olunca DEF’in güveni yeniden inşa etme yolları araması bir anlamda blokzinciri ve onunla birlikte gelmekte olan kripto dünyasını marjinalleştirip, eski konvansiyonel modellerin yeniden güç kazanmasını arzu etmek şeklinde de yorumlanabilir. Güven yeniden kazanılırsa, güven duyulan üçüncü parti akümülasyon ögelerinin de işleri yoluna girer. Bankaların, global şirketlerin. Özetle kapitalist sanayi toplumunun!

Bu bağlamda, DEF zirvenin sonucunda dört temel mesaj üretti: 1) Liderler elbirliği ile çalışmalı 2) [Gelecek] Öngörüler[i] kader değildir [öyle algılanmasın] 3) İnsanların daha iyi araçları olacak [yapay zekanın yaygınlaşmasıyla] 4) Tek kurtarıcımız aciliyettir!

Bu dört mesajdan yapay zekâ ile ilgili olanı hariç diğerleri aslında birkaç yıldır idrak edilmekte olan ekonomik türbülansı bertaraf etme çabalarına birer katkı olarak değerlendirilebilir. Zor durumdayız ama bunu değiştirebiliriz. Bu durumdan kurtulmak için hızlı ama birlikte hareket etmeliyiz!

Yapay zekanın yaygınlaşmasıyla insanların daha iyi araçlara sahip olacağı tespiti zirvede konuşan OpenAI’dan Sam Altman’a ait. Tarihin her evresinde insanlık daha iyi araçlara sahip oldu. Ama bu her insanı eşit-adil ve olumlu olarak etkilemedi! Dün sosyal medya siteleri bireylerin ürettiği içeriği ücretsiz kullanıp onları reklam bombardımanı kurbanı haline getirdi. Bugün yapay zekâ aynı şeyi yaparak algoritmalarını geliştirmek istiyor. İçerik üretenlere ücret ödememe konusunda her iki kamp da “hızlı ve elbirliği ile hareket ediyor; geleceği kendileri belirliyor”!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 408 01.02.2024)

Yapay zeka sinirbilim alanındaki gelişmeleri kaç yıl geriden takip ediyor?

Netflix’te yayınlanan mini belgeselde Bill Gates’in nükleer enerji alanındaki girişiminden de bahsediliyordu. Yepyeni bir paradigma ile inşa edilecek santrallar yakıt olarak nükleer enerji atıklarını kullanmayı hedefliyordu. Ekonomik açıdan karlı olabilmesi için belli bir adette santral inşa etmek gerekiyordu ki pratikte bu yatırımı yapabilecek ve bu büyüklükte bir enerjiye gereksinim duyacak tek ülke vardı. Çin! Yıllarca süren dirsek temasının sonucunda tam Çin’i ikna etmişti ki Trump’ın imzaladığı ambargo projenin başlamadan bitmesine neden oldu.

O vesileyle ortaya çıkan bir gerçek de halen faaliyette olan (ve yeni inşa edilme sürecinde olan) nükleer enerji santrallarının 1960’larda kâğıt-kalemle yapılan hesaplamalar sonucunda üretilen bir modeli baz alıyor olmasıydı. Gates yeni bakış açısında kağıt kalem yerine bilgisayarı kullanan bir modele yatırım yapmak istiyordu. Ama ne bilgisayar? Bu işlemleri yapabilmek için bir süperbilgisayar firmasını satın almak zorunda kalmıştı bile! Kâğıt-kalemle yapılan hesaplamalara karşı ancak süperbilgisayarla yapılabilecek hesaplamalar.

Fortune websitesinde yayınlanan bir makaleye göre benzer bir durum yapay zekâ mimarisi için de geçerli. Günümüzün popüler yapay zekâ yazılımlarının baz aldığı “öğrenme” modeli sinirbilim alanında altmış-yetmiş sene öncesinin paradigmasına dayanıyor. Hala! Bir başka deyişle sinirbilim alanında 1960’lardan sonraki ilerlemeler henüz yapay zeka mimarilerine uyarlanabilmiş değil.

Ne kadar elma ile elma kıyaslaması tartışılır ama şöyle bir tespit var: Yetişkin bir insanın beyni günde bir elektrik ampülünün tükettiği elektriğin yarısını tüketirken, CharGPT Ocak 2023’te 175 bin insan beyninin tükettiği elektriği tüketmiş. Şimdilerde bu rakamın bir milyona yükseldiği söyleniyor.

Bu tablodan basitçe yapay zekâ yazılımlarının çalışma mimarisinin optimizasyona gereksinim duyduğu sonucu çıkarılabilir. Ancak bu optimizasyon daha çok veri ile daha çok algoritma eğitimi anlamına gelmiyor. Daha ziyade insan beyninin çalışma şekli konusunda sinirbilimcilerin son yarım yüzyılda katettikleri gelişmelerin yazılım dünyası tarafından öğrenilmesi ve yapay zekaya modellenmelerine tatbik edilmesi gereğini ortaya çıkarıyor. Aradaki fark büyük!

Pratikte bu dönüşüm ortaya ne çıkarır? Örneğin yapay zekanın insan iş gücünün pabucunu dama atmasını engelleyebilir mi? Tam tersi. Yeni paradigma ile geliştirilecek yapay zekâ algoritmalarının çok daha karmaşık işleri yüksek verimle yapma sürecini hızlandırabilir. Bir başka deyişle yapay zekanın kurbanı olacak iş kolları kümesi genişleyebilir, daha çok insan işsiz kalabilir.

Liberal bakış açısından irdelendiğinde kazanılacak para olduğu sürece piyasaya bir an önce en ileri özelliklere sahip araçlar sunmaya gerek yok. Satabildiğin sürece yenileme! Bu denklemi bozacak tek piyasa mutasyonu piyasaya yeni girmek isteyecek oyuncular. Bu çerçevede yeni paradigmayla modellenmiş yapay zekâ çözümlerini halen yol almış firmalardan değil de bugün adı hiç duyulmamış olanlardan beklemek daha doğru olacaktır.

Hem zaten dot.com balonundan beri teknoloji dünyasında şöyle bir etkileşim de var. Yarışta geri kalan devler farkı satın alarak kapatıyor. Bu isimsizler içinde dikkate değer başarı sağlayabilenlerin büyük çoğunluğunun hikayesi şirketin bu hantal devlerden birine satılmasıyla sonuçlanıyor. Yeni yapay zekâ şirketleri de bir istisna olmayacaktır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 385 24.08.2023)

Tek bir istisna bile çokken ortalık istisna kaynıyor!

Ülke tarihinin en büyük (ikinci) depremini yaşadık. Uzaktan bakınca acizlik içinde isyanlardayız; ağlıyoruz. Tonlarca betonun altından bakınca ise donuyoruz, ölüyoruz! Ahlaksızlığımızı, çatlamış ar damarımızı ört bas etmek üzere geliştirdiğimiz sistemler, yaptığımız kanunlar-yönetmelikler beklendiği üzere işe yaramadı.

Sorun sistemde değil insanda! İnsan da yukarıdan aşağı doğru ne gördüyse onu yapıyor; on yıllardır! Birisi örneğin anayasayı bir kere delmekle bir şey olmaz demişti. Kırk sene sonra bugün işine gelmediği için Anayasa Mahkemesi’nin kapatılmasını talep eden parti liderlerine geldi dayandı iş! Muhalefetteyken büyük depremin altından kalkamayan hükümete-devlete demediğini bırakmayanlar bugün iktidardayken son sığınak olarak kadere yaslanıyor!

Depremden sonra yaşananlara bakınca şu tespitleri yapmak yanlış olmayacaktır: Öncelikle devletin ilgili birimlerinin verimli bir şekilde olaya müdahale edebilmesi en az 24 saat sürüyor. Olması gerektiği gibi müdahale için ise 72 saat. O nedenle depremde enkaz altında kalacaksak eğer, dileyelim ki hemen oracıkta ölelim. 72 saat can çekişmekten iyidir! İkincisi yıkıntıları bir an önce kaldırıp en hızlı bir şekilde yeni beton projeler yapmak, binlerce ölü ya da enkaz altında can çekişenlerden daha önemliymiş gibi geldi bana. Bu durumda bir tür suçluluk duygusu yayılıyor içime: Enkaz altında kalarak işi zorlaştırıyorum. Hafriyat çalışmaları gecikiyor! O arada şu üç beş on lirayı da alıp susmalıyım! Tabii alabilirsem! Bakalım ülkenin farklı yerlerinde olup da o on lirayı almak için olmadık hile hurdaya kaç kişi başvuracak. Pandemi sırasında var olmayan şirketlerinde çalıştırmadığı işçiler için devlet desteği alan “işini bilen milletvekilleri” bunun için de bir yol bulacaktır.

Kamu üst yönetiminin ürettiği tek dert kurmuş oldukları merkezi yönetim sisteminin hantallığının-eksikliğinin-inisiyatifsizliğinin yarattığı yavaşlık değil. Kendilerinden daha hızlı olanları cezalandırmayı da ihmal etmiyorlar! İnsancıklar sosyal medya üzerinden organize olurken araya giren üç beş dijital vandal ile mücadele etmek yerine, interneti yavaşlatmak gibi bir tepki gösterebiliyorlar. Yükselen reaksiyona karşı bu kez sosyal medya firmalarını da suça alet edip, işi kitabına uydurmaya çalışıyorlar! Dezenformasyona karşı bu denli hassassanız, hiçbir katkıları olmayan yardım araçlarının üstüne kendi pankartlarını asan atanmış kamu yöneticilerinizi ya da partidaşlarınızı da cezalandırabilecek misiniz?

Hesap-verebilirlik sorumluluğunu ortadan kaldırmış bir kamu yönetimi ile gündelik çıkarı için buna ortak olmuş vatandaş ikilisi. Her büyük problemde yakayı ele vermemek üzere hedef şaşırtmak için ellerinden geleni yapıyorlar; belli ki yapmaya devam edecekler. Bul birkaç “İngiliz uşağı”; onlara çamur at!

Politize olmak, Antik Grek’e dayanmaktadır ve “şehirli olmak” demektir. Şehirde yaşayan anlamında değil. Şehrin yönetimi konusunda duyarlı olmak manasında. Şehir o dönemde devlet ile eş anlamlıdır. Şehirli olmaya çalışan ülkemiz 12 Eylül sağ olsun kırk senedir feodal mantalitede, apolitik bir yaşam sürdürdü; apolitik bir kuşak yetiştirdi. Bakalım nereden vuracağı belli olmayan Y ve Z kuşakları da selefleri gibi feodaliteye mi saplanıp kalmış; yoksa şehirli olabilmişler mi? Bir sonraki seçimler bunun bir göstergesi olacaktır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 359 16.02.2023)

Musk Twitter’ı blokzinciri üzerinde çalışan bir uygulama haline getirecek mi?

Elon Musk muradına erdi. Twitter’ı satın aldı. Peki bundan sonra ne olacak? Kısa vadede ne yapacağı konusunda bazı ipuçları vermişti. Örneğin personel sayısını dörtte üç oranında azaltmak gibi. Bunu derhal uygulamaya başladı. Yukarıdan aşağıya doğru. Ancak böyle kıyıma da can kurban! Milyonlarca dolarlık tazminat alarak işinden olana ne kadar mağdur denir; ayrı konu!

Tazminatını alıp güvenli bölgeye geçtikten sonra ağzı açılan bazı eski çalışanlar Twitter’ın Musk’tan önce ne kadar eski demir perde ülkeleri gibi yönetildiğini de açıklamaya başladı. Meğer Twitter içinde ciddi bir solcu-ama-despot yönetim modeli varmış. Örneğin istenmeyen bir mesaj ya da hashtag, milyonlarca kişi tarafından okunsa ya da beğenilse bile ortalara çıkarılmayabiliyormuş. Bir başka deyişle Twitter’ın algoritması bir nevi sansür işlevi görüyormuş.

Elon Musk, Twitter’da ifade özgürlüğünü geri getireceğini söylediğinde bazı global mihraklar öyle bir tablo çizdi ki Musk’ın söyleminden zaten var olan ifade özgürlüğünün bozulacağı ve ortalığın dijital bir kan gölüne döneceği izlenimi doğdu. Oysa tazminat milyonerleri ağızlarından baklayı çıkardıkça Twitter’ın ne kadar manipülatif bir araç haline getirilmiş olduğu daha kolay anlaşılır oldu.

Ancak burada “eleştirdiğimi eleştiren benimle aynı kafadadır” gibi bir çıkarımda da bulunmamak lazım. Twitter’ı her eleştiren ifade özgürlüğü eksikliğinden ya da genel anlamda sansürden şikayetçi değildi. Bazıları da firma işlerine gelmeyen kararlar aldığında eleştirmeyi tercih etti. Örneğin aleyhlerinde dezenformasyon yayını yapan troll hesapları kapatmıyor diye eleştirdiler, ancak lehlerinde benzer yayın yapanlara dokunmadığı zaman dezeformasyonun kötü bir şey olduğunu unutmayı tercih ettiler.

Elon Musk’ın en çok odaklandığı Twitter sorunlarının başında bu troll ya da (ro)bot hesaplar gelmekte. Firmayı almak üzere verdiği ilk tekliften sonra köprülerin atılmasına neden olan şey de troll hesap adedi ile ilgiliydi. Musk şirketin sahibi olarak, Twitter troll ordusunun kaç hesaptan oluştuğu konusunda artık çok daha net bilgiye sahiptir. Ya da en azından ara kademede olup da somut bilgiyi eğip bükmeye çalışan yöneticileri şirketten kovmayı başardıktan sonra o bilgiye ulaşacaktır. Böylece Twitter’ın sadece dijital değil fiziksel dünyayı da gerek politik gerekse de sosyo-ekonomik anlamda nasıl manipüle ettiğini yakında öğrenmiş olacağız.

Peki Musk bu ve bunun kaldıraç etkisiyle yükselen diğer sorunları nasıl çözecek? Twitter’ın kurucusu Jack Dorsey’in Web3+Web2 eşittir Web5 dediği formülü Twitter’da hayata geçirmek isteyebilir. Web2.0 modeliyle kurduğu mikro-blog altyapısını Dorsey bu kez de Web3 modeliyle kurmakla görevlendirilebilir. Malum Web 2.0 modelinde içerik üretimi merkezsizleşmiş (her kullanıcının tweet atabilmesi) ancak mesajların akümüle edilip saklanması merkezileştirilmişti. Web3+Web2 modelinde bu ikinci bacak da merkezsizleştirilebilir. Böylece her bir Twitter kullanıcısı ürettiği içeriği kendi cihazında ve kriptolu bir şekilde saklayabilir. Mesajlarına erişimi sınırlayabilir. Yapay zekâ algoritmalarının bu içeriklerden büyük veri analizi yapmasını engelleyebilir. Twitter blokzincirinde çalışır hale gelebilir.

Öte yandan hisse başına teklif ettiği birim ücretin 50 veya 55 gibi düz bir sayı yerine 54,2 gibi küsuratlı olması da yeni şehir efsanelerinin ortaya çıkmasına neden oluyor. Soru şu: 70li yıllarda (kendilerine daha sonra Waldo denilen) bazı Kaliforniyalı lise öğrencileri okul çıkışı saat 4.20’de buluşup ne yaparlardı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 345 10.11.2022)

NFT satın almak için, biraz kriptopara, bir cüzdan iki de borsa üyeliği gerekiyor!

NFT ile aranız nasıl? İlk soruyu cevaplamadan bunu sormak haksızlık olur. İlk soru ne mi? Şu: Herhangi bir şeyin koleksiyonunu yapıyor musunuz? Eğer cevabınız hayır ise dijital kültürde orijinal bir şeyin koleksiyonunu yapma fikri de size uzak gelecektir. NFT (non-fungible token) herhangi bir dijital ögenin orijinalliğini teyit eden dijital sertifikadır. Dünya NFT ile yatıp NFT ile kalkıyor.

Peki nasıl NFT alınır? Bugüne dek kriptopara dünyasına girmemiş bir kişinin NFT alması için yapması gereken şeyler nelerdir? Süreç birkaç adımdan oluşuyor. Başlangıçta karmaşık görünse de aslında oldukça basit.

NFT satın alabilmek için öncelikle bir miktar kriptoparanızın olması lazım. Tercihan ether (ETH) adlı, bitcoin’den sonra global kriptopazarın en büyük ikinci kriptoparasından. Türk lirası karşılığında ether alabilmeniz için bankadan TL havalesini kabul eden bir kriptoborsa web sitesine üye olmanız gerekir (ör. BinanceTR, Paribu, vb.). Bu tür web sitelerine üye olmak ücretsizdir. Üye olduktan sonra bankanızdaki hesabınızdan bu sitedeki hesabınıza TL havale yapabilirsiniz. EFT yaptıktan birkaç dakika sonra para web sitesindeki hesabınıza geçer. İkinci adımda kriptopara borsasındaki bu TL ile bir miktar ether satın alabilirsiniz.

Bir sonraki adımda NFT alım satımında kullanılacak bir sanal cüzdanınızın olması lazım. En pratik çözümlerden bir tanesi bilgisayarınızdaki Chrome tarayıcınıza ücretsiz bir ek-yazılım (add-on) iliştirmektir. Benzer şekilde bu bir mobil uygulama da olabilir ve akıllı telefonunuza indirebilirsiniz. Aynı cüzdan yazılımını hem bilgisayara iliştirip hem de akıllı telefona indirirseniz, her iki kanaldan da işlem yapabilme imkânınız olur. Örneğin Metamask cüzdanı (Metamask.io) bu amaç için kullanılabilir.

Metamask gibi bir cüzdanı çalışır hale getirdikten sonra geriye iki şey kalıyor. Birincisi daha önce satın aldığınız ether’leri buraya transfer etmek. İkincisi de NFT satılan bir web sitesi ile bu cüzdanınızı irtibatlandırmak. İlki için kripto borsa web sitesinden bir transfer talimatı vermeniz gerekir. Web sitesindeki cüzdanınızdan, Metamask cüzdanınıza. Burada işlem komisyonlarını iyi araştırmak lazım. Bazı siteler ya da transfer ağları transfer işlemi çok ucuza yapabilmekteler. Bu işlemin sonunda artık Metamask gibi bir NFT uyumlu cüzdanınızda yer alan ether’ler ile NFT satın almaya hazırsınız. Peki NFT nereden alınacak?

Bunun için de NFT borsa web sitelerine bakmak gerek. Bunlar içinde en popüler olanı OpenSea borsası (OpenSea.io). Buraya ücretsiz olarak üye olup, Metemask cüzdanınızı da tanımlayabilirsiniz. Bu aşamadan sonra OpenSea sitesinde satışta olan bir NFT’yi, Metamask cüzdanınızdaki etherleri ödeyerek dilediğiniz zaman satın alabilirsiniz. Keza Metamask cüzdanınızdaki NFT’lerden istediklerinizi OpenSea üzerinden satışa çıkarabilirsiniz.

NTF satın aldığınızda, Metamask cüzdanınızdan ilgili ether miktarı düşer, buna karşılık satın aldığınız NFT’nin token bilgisi eklenir. Keza sattığınızda da NFT token’i sizin Metamask cüzdanınızdan silinip alıcının cüzdanına aktarılırken, karşılığı olan ether Metamask cüzdanınıza eklenir.

Metamask’taki etherleri TL’ye çevirmek istediğinizde baştaki adımları geri sarmanız gerekir. Metamask’tan kripto borsa web sitesindeki cüzdanınıza ether havalesi. O borsadaki cüzdanınızdan ether satışı. Cüzdana eklenen TL’yi banka hesabınıza transfer.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 292 28.10.2021)

Zaruri olmayan hiçbir kişisel bilginizi web sitelerinde saklamayın!

Geçtiğimiz günlerde dijital dünya yeni bir Facebook skandalı ile sarsıldı. Bilgisayar korsanlarının dünya genelinde 533 milyon Facebook kullanıcısının hesap bilgilerini çalıp satışa çıkardığı anlaşıldı. Hatta bir süre sonra fikir değiştirmiş ve bazı sitelerde ücretsiz olarak servis etmişler. 106 ülke içinde Türkiye de var. Yayınlanan verilere göre 533 milyonun 19 küsur milyonu Türkiye’den Facebook kullanıcı.

Sosyal medya ya da e-ticaret sitelerine yönelik bu tür toplu veri hırsızlıklarına karşı bireylerin alabilecekleri doğrudan bir tedbir ne yazık ki yok. Çünkü bu hırsızlık olayları o sitenin sunucu bilgisayarlarına yapılan saldırılar sonucunda gerçekleştiriliyor. Ancak dolaylı yoldan yapılabilecek şeylerin başında “zaruri olmayan” kişisel verileri bu tür sitelerle paylaşmamak geliyor. Ki bu tür bir hırsızlık söz konusu olduğunda kaptırılan kişisel veri miktarı asgari olsun.

Örneğin e-ticaret siteleri, “kullanım kolaylığı” açısından kredi kartı bilgilerini saklamayı önerir. Böylece birey bir şey satın alırken girdiği kredi kartı bilgilerini sonraki olası alımlarında tekrar tekrar girmek zorunda kalmaz; onun yerine tek bir tuşla işlemini tamamlayabilir. Bu senaryonun avantaj kısmında şu iki şeyi yapmaktan kurtulmak yer almaktadır: Cüzdandan kredi kartını çıkar, kart bilgilerini (kartın üstündeki isim-soyadı, kredi kartı numarası, son kullanma tarihi, güvenlik numarası) dijital forma gir. Bu iki eylem toplansa bir iki dakikalık bir efor anlamına gelir. E-Ticaret sitelerinin “kullanım kolaylığı” dedikleri şey bireyi bu birkaç dakikalık zahmetten kurtarmaktır. Peki bunun dezavantajı nedir? Dezavantajı bireyin kredi kartı bilgilerinin saklandığı e-ticaret sitesinin sunucularına yapılacak bir siber saldırı sonucunda bu bilgilerin korsanların eline geçmesi ve kredi kartını, hamili tespit edip de kullanıma kapatana dek, kullanmasıdır. Ondan sonra ayıkla pirincin taşını! Bankaya işlemlerin korsanlar tarafından yapılmış olduğunu anlat anlatabilirsen.

O nedenle sık kullanılıyor bile olsa e-ticaret sitelerinde kredi kartı bilgilerinin saklanması “zaruri” değil ama “çok riskli” bir kişisel veridir. Bir sosyal medya ya da e-ticaret sitesinde kullanıcı adı, şifre ve cep telefon numarası dışında saklanmasına izin verilebilecek zaruri bir bilgi olmamalıdır. Cep telefonu da şifrenin unutulması ya da çaldırılması karşısında şifre değiştirme sürecinde kullanmak içindir.

Doğrudan bireyin kontrolünde olan senaryo ise kişisel cihazlara, hesaplara ya da sitelere yapılacak korsan saldırılardır. Buna karşı dikkat edilmesi gereken ilk hususu yaşı tutanlar bilir. Annelerimiz biz daha çocukken kulağımıza küpe olsun diye her gün okula giderken tembihlerdi: Tanımadığım insanlarla konuşma! Bu tembihin dijital izdüşümü tanımadığınız kişilerden gelen epostaları, mesajları cevaplamamaktır. Hatta tanıdıkmış intibaı uyandıran göndericilerin mesajlarına da şüphe ile yaklaşmakta fayda vardır. Son beş senedir hiç haberleşmediğiniz bir arkadaşınızdan, “Zor durumdayım, şu linke tıkla da bana acil beş yüz lira gönder” diye bir eposta aldığınızda aklınıza ilk gelmesi gereken şey şüphe olmalı!

Dijital dünyada da alınması gereken dijital tedbirleri var. Fiziksel dünyadaki gibi. Fark ise şurada: Dijital hırsızlar çok daha cüretkâr! 7/24 her an işbaşındalar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 264 15.04.2021)