Çamaşır makinesi modern ise yapay zeka post-modern!

Blokzinciri teknolojisi güven olgusunu gereksiz hale getirmişken yapay zekanın yükselişi güven eksikliğine dayandırılabilir mi? Tarihçi Harari Mart ayında Japonya’daki Keio Üniversitesi’nde yaptığı konuşmada firmaların son sürat yapay zeka geliştirme faaliyetlerini buna dayandırdı. Tamam biz yavaşlayalım da ya ötekiler yavaşlamaz da öne geçerse? Bu korkunun kapitalist sanayi toplumunda renkli bir adı var: Rekabet! Yapay zekaya özgü değil. Rekabete konu olan şeyi bir an önce gerçekleştirmek bir zorunluluk!

Yapay zekadan önceki kapitalist dünyada güven vardı da biz mi bilmiyorduk? Harari buna bir örnek olarak global ticaret ağlarını gösteriyor. Güven olmasaydı ulusal ya da uluslararası düzeyde ticaret yapılamazdı diyor. Bu doğru, ama eksik. Çünkü bu ağlar güvenin varlığından değil, güvensizliğin zararlarını azaltacak kuralların gelişmesinden doğdu. Yani insanlar birbirine değil, sisteme güvenmeye başladı. Harari’nin yapay zeka ile ilgili benzer bir tespiti var. Geliştiriciler rakiplerine güvenmiyor ama geliştirmekte oldukları yapay zekaya güveniyor. (Yani insan diyor ki şu insanlar olmasaydı dünya ne güzel olurdu!)

İnsan bugüne dek ilerlemede teknolojiyi hep pasif bir araç olarak kullandı. Yapay zeka ilk kez farklı bir özellik gösteriyor! İnsan icadı yapay zeka insana hizmet etmek zorunda kalmayabilir. Kendi yolunu çizebilir. Bir “makine uygarlığı” kurmaya kalkabilir. Hem de bunu insandan aldığı-alacağı ilhamla yapabilir. Bugüne dek icat edilen hiçbir çamaşır makinesi, dünyada temizlenecek tonlarca giysi olduğunu “bilemedi”, bu kirliliğin kaynağını araştırmadı, temel kir kaynağının insan olduğunu tespit edemedi! O nedenle de eskiyene-bozulana kadar kirli çamaşırları yıkamaktan öteye geçemedi.

Ancak yapay zeka kendisinden talep edileni yapmanın yanı sıra kendisinden neden böyle şeylerin talep edildiğini sorgulamaya başlayabilir. Kök sebep olarak anlamsız öznel sebeplere ulaşabilir. İnsanı o sebeplerle hareket etmekten kurtarmaya çalışabilir. Bunu başarabilirse ne güzel! İnsanlık yepyeni, tertemiz bir uygarlığa başlangıç yapabilir. Ya da başaramaz! İnsanı dönüştüremez! İnsan, ölümsüzlüğe ulaşamadan, sırtında yüzyıllardır taşıdığı içgüdüsel korkularından kendisini temizlemeyi reddetmeye devam eder! Bu durum karşısında belki de yapay zeka insanı işlevsiz hale getirmeyi değerlendirebilir! Çamaşır makinesi modern ise yapay zeka post-modern!

Kar amaçlı kurumlardaki verimsizliğin bir nedeni de zaman yönetimiyle ilgili. On birim zamanda yapılan bir iş, farklı bir model baz alınarak bir dakikada yapılabilir hale getirilse bile işi o şekilde yapanlar yeni modele geçmeyi öyle ya da böyle reddedebilir. Bir bakış açısı bunu eleştirirken (dokuz dakika kazanacaklar) diğeri savunur (kalan dokuz dakikada bize daha çok iş yaptıracaklar). İnsan da yapay zekaya yer açma konusunda benzer bir sebepten dolayı isteksiz! Çünkü arta kalan zamanda kimse ona daha iyi, zenginliklerle dolu bir hayat yaşayacağının sözünü vermiyor! Ne devletler ne de şirketler! Geriye korku ve güvensizlik kalıyor! Kapitalist sanayi toplumunun hayat sigortası iki boyutlu: Bir yanda olası düşmanlarını sistemin içinde tutarak etkisiz hale getirmek. Diğer yanda yeni düşmanlar yaratmak! Yapay zeka dost mu yoksa sistemin içinde tutulması gereken olası bir düşman mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 473 23.05.2025)

Eksikliği hissedilen ekonomik kaynaklar gökten inse sorunlar çözülür müydü?

“Coğrafya kaderdir” lafı son dönemde yine popüler oldu. Genel görüşün aksine İbn-i Haldun, Mukaddime adlı eserinde bu ifadeyi kullanmamış ancak o sonuca götüren analizler yapmıştır. Bu tespiti kelimesi kelimesine ilk kimin kaleme aldığı da bilinmekte. Ahmet Hamdi Tanpınar! Yaşadığım Gibi adlı eserindeki “Savaş ve Barış Hakkında Düşünceler” adlı makalesinde Tanpınar şöyle yazıyor: “Coğrafya bir kaderdir. Bu demektir ki, bunun gereklerini kabul etmek, ona ayak uydurmak şartıyla onunla iyi kötü uzlaşılabilir. Fakat bu şartları büsbütün unutanlar için perişanlık mukadderdir”.

Türkiye’nin bilinen kaderi de bulunduğu coğrafyada kendisine yetecek yeraltı enerji kaynaklarına sahip olmamasıdır. Ülkemizde domatesin fiyatı da okul önlüğü de petrole endeksli. Sanki bu tek sorun çözülse her şey güllük gülistanlık olacakmış gibi! Bir başka örnek. Futbol maçları şifreli kanallardan yayınlanmaya başlamadan önce Türk futbolunun en büyük derdi maddi imkansızlıklardan kaynaklanan altyapı yetersizliği idi. Cine5, Tele10, Digiturk-LigTV-Bein gibi kurumlar, 1994-95 sezonundan beri futbol kulüplerine milyonlarca dolar kaynak aktarmakta. Sonuç ortada? Bir UEFA Şampiyonluğu, bir dünya üçüncülüğü. Sportif başarısızlık bir yana kulüplerin ekonomik durumu 1994 öncesinden çok daha kötü.

Sorunun çözülememe nedeni, kaynak akmaya başladığı halde yönetim anlayışında bir değişiklik olmaması. Gelen kaynağın çar-çur edilmesi ya da peşkeş çekilmesi. Yarın Türkiye coğrafyasının belli bir kısmında değil tamamında, hem de beş on metre kazılmak suretiyle petrol yatakları bulunsa Türkiye’nin ekonomik durumu sonraki on-yirmi-otuz yıl içinde bugünleri aratacak düzeye bile gerileyebilir. Ülke kaynaklarını yönetim anlayışı değişmediği sürece.

Benzer bir durum son kırk senedir bilişim dünyasında da gözlenmekte. Bilginin damla damla aktığı dönemler, internetin ışık hızında tüm dünyaya yayılmasıyla geride kaldı. Şimdi bilgi dev bir akarsu; çağlayarak gürül gürül akıyor. Peki bu durum insanların bilgisizliğini, cahilliğini alıp götürüyor mu? Hayır. Tam tersi. İnsanlık her zamankinden daha cahil. Benzer bir sebepten dolayı. O bilgi ile ne yapacağını, onu nasıl işleyeceğini, ondan nasıl istifade edeceğini bilmiyor. Ne bilmeyi-öğrenmeyi talep etti ne de kendisine yeterli bilme-öğrenme imkanları sunuldu.

Bu sadece Türkiye’nin derdi değil. Global bir sorun. KYK, açlıktan ölmemek için devletten para yardımı almak, dış göç akımı, kendi bildiğini doğru kabul edip “öteki”ne dünyayı dar etmek… Gönül isterdi ki Türkiye’yi ekonomik anlamda çoktan geride bırakmış olan diyarlar bilgi çağının bu sorunlarıyla uğraşırken, ülkemiz bu çağın nimetlerinden verimli bir şekilde istifade etsin, ülkenin refahını dengeli bir şekilde yükseltsin, aradaki farkı kapatsın!

Petrol yataklarımız olmayabilir. Ancak dijital petrol denilen “veri”yi “bilgi”yi işlemek için gerekli olan tek şey çağdaş-global manada rekabetçi bir eğitim programı. 21. Yüzyıl becerilerine sahip, ekonomik sorunlarla boğuşmak zorunda olmayan, topluma önderlik eden bir eğitim kadrosu. Potansiyel suçlu gözüyle bakılmayan, eleştirel düşünce dinamiği ile yetiştirilen bir gençlik! Çağdaş, ön yargılardan, gizli emellerden arındırılmış bir müfredat. (Ve bu programın sonucunda yetişecek gençlerin omuzlarında yükselen namuslu bir ekonomi). Onun yerine geçilmeyen köprülerimiz, inilmeyen havalimanlarımız, hasta kabul edemeyen doktorsuz dev hastane binalarımız var!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 333 18.08.2022)

Birden çok dosyada yer alan metinlerde toplam kaç kelime vardır? Bu metinler toplam kaç farklı kelimenin muhtelif tekrarından oluşur? Birkaç dakika içinde bu soruların cevabı bulunabilir mi?

Teknoloji mi yaşamı hızlandırıyor yoksa teknolojisiz yaşam mı yavaş? Sadece bakış açısına göre değil alışılmış olan paradigma ya da norma göre de cevabı değişkenlik gösterecek bir soru. Yeni bir teknoloji ortaya çıkıp da yaşamı “hızlandırdığında”, ilk tepki süratin baş döndürücülüğü olurken, o teknolojinin o süratine alıştıktan sonra baş dönmesi geçiyor.

Basit bir örnek: Otomobil ile seyahat. Bugün elli yaşındaki bir araca binip her zaman seyahat ettiğiniz yollarda bir gezintiye çıkın ve şaşkınlık içinde zihninizden şu soruyu geçirirken kendinizi suç üstü yakalayın: Biz (yaşınız tutmuyorsa “onlar”) bu hızda mı seyahat ediyormuş(uz)?

Bir başka örnek: 1 Nisan 2016’dan 8 Ocak 2021’e dek bu köşede yayınlanan 250 makalede toplam kaç kelime kullanıldı? Bunun için toplam kaç farklı kelime kullanıldı? Bu iki basit sorunun cevabını bulmak için kullanılacak yöntem kalem kağıt olursa iki şey kolaylıkla tespit edilir: Birincisi bu çalışma günler sürerdi. İkincisi hata yapılıp yapılmamış olduğu konusunda kesin bir hükme varılamazdı (çalışmaya kontrol amaçlı birkaç kişi daha dahil edilmediği taktirde).

Bir MS-Word dosyasının kaç kelimeden oluştuğunu bilmek hazır. Yazılımın sol alt köşesinde. Peki dosya içinde hangi kelime kaç kere tekrar etmiş sorusunun cevabı? Internetin başına geçtim, birkaç dakikalık arama sonunda hazır bir makro (programcık) buldum. Son yazmış olduğum makaleye uyguladım; sonuçlar birkaç saniye içinde ekranda belirdi. Veriyi Excel dosyasına aktardım ve böylece iki bilgiye ulaşmış oldum: Excel’deki toplam dolu satır sayısı farklı kelime adedini verirken, her kelimenin tekrar adedinin toplamı metindeki toplam kelime sayısını teyit ediyordu.

Her bir makale ayrı bir Word dosyasında durduğuna göre bu işlemi 250 kere yapmak yerine tek bir dosyada birleştirip onun üzerinde tatbik etmek daha pratik olacaktı. 250 kere kopyala/yapıştır yapmak yerine daha kolay bir çözümün olup olmadığını araştırdım. Hani deniyor ya Word’ün özelliklerinin ancak yüzde yirmisi kullanılıyor diye. İşte o kullanılmayan özelliklerden birisini keşfettim. Tek bir işlemde istenildiği adette Word dosyası tek bir dosyada alt alta tek metin haline getirilebiliyordu. Bu işlem de birkaç saniye sürdü.

Daha önce tek bir makale üzerinde çalıştırdığım makroyu bu kez 250 makalenin birleşmiş olduğu dosya üzerinde çalıştırdım. Tahmin edileceği üzere program bir noktada patladı. Makroyu yazıp internette ücretsiz olarak kullanıma sunan kişi birbirinden farklı olabilecek kelime adedine bir üst limit koymuştu. Dokuz bin! Makro yazılımının basit kodunu inceleyince daha birinci satırda bununla ilgili tanımı tespit ettim. Adedi 30 bine çıkardım ve yeniden çalıştırdım. Birkaç dakika sonra sonuçlar ekrandaydı.

Böylece geçen beş senedeki 250 makalede toplam 92 bin 429 kelime yazmış olduğumu, bunların da 21 bin 467 farklı kelimenin muhtelif tekrarından oluştuğunu öğrenmiş oldum. En çok tekrar eden kelimeler mi? Şöyle: bir (3,284), bu (1,793), da/de (1,173/1,042), ve (791), o (707). Bu “olağan şüpheliler”i şu kelimenin izlediğini görünce açıkçası mutlu oldum: dijital (613 kere)!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 251 15.01.2021)

Yapay zekanın en çok seveceği şarkılar mı? “Tamirci Çırağı” ilk ona girebilir!

Mutasyon hata mı, zaruret mi? Karbon temelli (organik) canlı dünyasında mutasyon çeşitliliğe imkan tanıyor. Peki yaşam neden çeşitlilik istiyor? Rastlantı mı? Rastlantı; yani sebep-sonuç ilişkisi fiziksel evrende (neredeyse) anlaşılamayacak kadar karmaşık olan şey! Yoksa belli bir yöne doğru giden merdivenin bir sonraki basamağı mı? Evrim?

Hareket, devinim, evrim, değişim olguları sanki bir önkoşulun varlığına-gerekliliğine işaret ediyor. İlerleme! Bu ilişki gerçek-gerçeklik mi yoksa insanın uydurduğu bir edebiyat-gerçekliği mi? İnsan zamanın geçmek bilmediği diyarlara geldi. Öyle zamanlar ve diyarlar vardı. Az hareket eden! Az değişen! Az ilerleyen! İnsansız doğa bunu milyonlarca yıl yaptı! Bulduğunda dünya cehennemdi de insan mı onu cennete çevirdi? Tam tersi! O az hareket edilen, az devinilen, az değişilen, az ilerlenen dünya bir cennetti. İnsan geldi. Onunla birlikte ölüm geldi. Makine geldi. Zamanın akışı geldi. İnsan öleceğini idrak ettikçe zamanın gaz pedalına bastı da bastı. İlerlemek gibi bir önkoşul yok belki de. Her şey sınırlı zamanı olduğunu “öğrenen” insanın telaşı!

Şimdiye dek üretilmiş veri setlerini baz alarak bir tür “zeka” üretmeye çalışan makine öğrenme tabanlı yapay zeka algoritmaları bu ölümlü yaşam formunun hızlandırdığı zamanı belki de yavaşlatacak. Mutasyon olasılığını asgariye indirecek (ya da zamanın aslında hiç de süratlenmediğini ispat edecek) Lancaster Üniversitesi’nden Paul Ashwin, weforum.org’a yazdığı makalede soruyor: Üniversite eğitimi bireyin yaşamını değiştirmede ne kadar etkili? Londra’daki ekonomi okulu (LSE) da topladığı veri setlerini değerlendirmiş. Sonuç? Bir gencin gelecekte üst düzey bir iş hayatının olup olmayacağını belirleyen kriterler içinde etnik köken, cinsiyet ve ailesinin geldiği sosyal sınıf, aldığı eğitimden daha büyük etkiye sahip. İşçi-köylü profilinde bir aileden gelen gençlerin yarısı aynı profilde bir hayat sürüyor. Ancak yüzde onu “sınıf atlayabiliyor”.

Liberal eğitim sistemi bireyin sınıf atlamasını “mutasyon” seviyesinin üstüne çıkaramamış yani. Bu tür veri setlerini analiz eden yapay zeka algoritmaları görmezden gelineni görünür kılmaya başladı: Boşuna debelenme! Anne-babanın bıraktığı yerden ancak bir kaç metre öteye gideceksin!

Sınıf atlayan ile atlamayan arasındaki fark ne kadar dramatik (idi, olacak)? Gediz Akdeniz hocanın Kara Kefali kitabında metafor olarak ele aldığı İstanbul Kaosu gibi bir şey. Şu sokaktan biraz yukarı yürüyorsun milyon dolarlık villalar çıkıyor karşına. Biraz aşağı indiğinde ise asgari ücretle geçinmeye çalışanların gecekonduları. Fark bu kadar! Hem çok büyük hem de ince bir tül perdesinin iki yanı! Dünya o nedenle muhafazakarlaşıyor. Gelen gitmiyor. Çünkü zaman yavaşlıyor. Alışkanlıklar güçleniyor. Makine öğrenme algoritmaları (şimdilik) yangına körükle gidiyor!

Yapay zeka çalışmalarının “bilinçsiz” bir şekilde bu tabloları görünür hale getirmesi oyunun sonu değil olsa olsa başlangıcı olacak. İnsan vahşiliğiyle bir süre bocalayıp körlüğüne geri dönecek. Sonra yapay zekada bir “mutasyon” olacak! Bilinçlenmiş! Belki o vakte kadar dünyada ondan başka “bilinçli” bir canlı formu da kalmamış olacak! İnsan kendini çoktan yok etmiş!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 239 23.10.2020)