Tornado Cash olayı! Üzümü yiyeni, bağcıyı bir kenara bırak “bağ”ı cezalandır!

Blokzinciri dünyasında geçtiğimiz ay yaşanan Tornado Cash olayı üzerinde çok boyutlu düşünmeyi gerektiriyor. Bir yanda Satoshi’nin açmış olduğu “kripto pandemi”nin nereye kadar uzanacağı diğer yanda ise “suç ehliyeti” normunun yeniden tanımlanmasının gerekip gerekmeyeceği.

Tornado Cash teknik tabiriyle bir akıllı kontrat. Ethereum blokzinciri üzerinde çalışıyor. Temel işlevi ise kriptopara gönderme işlemini “iyice” anonimleştirmek. Nasıl? Bir cüzdandaki kriptopara bir başka cüzdana “doğrudan” değil de Tornado Cash “dijital havuzu” üzerinden gönderilirse, gönderen cüzdanın kimliği anonimleşmiş oluyor. Gündelik hayattan verilebilecek örnek şu olurdu: Para göndermek isteyeceğiniz kişiye banka hesabınızdan direkt para göndermek yerine, parayı bir kuruma bağışlıyorsunuz. O kurum da parayı asıl ulaştırmak istediğiniz kişiye “yardım” olarak veriyor. Tornado Cash işte aradaki o iyiliksever kurum!

Son dönemde Kuzey Kore merkezli bir hacker kurumunun Tornado Cash modelini kullanarak, kripto paraları arkada dijital cüzdan izi bile bırakmadan oradan oraya transfer ettiğini tespit eden ABD, Tornado Cash uygulamasına yaptırım kararı aldı. Kripto dünyasına bu uygulamayı kullanırsanız sizin için kötü olur gibisinden bir mesaj verildi. Kripto dünyası da bu durumda ikiye bölündü. Bir kısmı ABD resmi makamlarıyla arasını bozmamak için yaptırıma riayet ederken bir kısmı bunun kripto dünyasının ruhuna aykırı olduğunu anımsatmakta ve ayak diretmekte.

Bu tür olaylar şu gerçeği yeniden anımsatıyor. Kripto dünyasının merkeziyetsiz yapısı ile modern dünyanın kontrolcü yapısı aslında birbiri ile tezat oluşturmakta. Şimdiye dek bu tezat görmezden gelinerek iki cambaz bir ipte oynamaya çalışıyordu. Ancak özellikle DeFi ve DAO yapılarının ortaya çıkmasıyla cambazlar birbirine değmeden ipin üstünde hareketlerini sürdüremeyecekler. İp bir yerde kopacak!

Öte yandan bu olay “suç ehliyeti” olgusunun da yeniden değerlendirmeyi gerektirecek bir boyuta doğru gidiyor. Bugün dünyada hiç kimse, silah kullanarak birisi öldürüldüğünde, o silahı üreten firmayı suçlamıyor. Kullanan suçlu bulunuyor. Tornado Cash örneğinde ise, bu akıllı kontratı kullanan hesapların ötesinde direkt uygulamaya yaptırım uygulanıyor. Yani silah üreticisine! Oysa Tornado Cash kötü amaçlar için kullanılmak üzere geliştirilmiş korsan bir uygulama değil. Örneğin Ukrayna-Rusya savaşında Ukrayna’ya kriptopara ile bağış yapmak isteyen, ancak Rusya’nın radarına girmekten de çekinen (diyelim ki Rusya topraklarında yaşayan birisi) Tornado Cash’i kullanarak sadece kimliğini değil, dijital cüzdanını da anonim hale getirebiliyordu. Artık yapamayacak!

Robotlar ve yapay zekâ bildik dijital dünyada “suç ehliyeti” olgusunu zorlarken (örneğin sürücüsüz otomobil kaza yaparsa kim suçlanacak?) Tornado Cash gibi akıllı kontratlar da sorunu kripto dünyasına taşıyor? Ortada üç tane olası “suçlu” var: Akıllı kontratı geliştiren yazılımcılar, onu kullananlar ya da akıllı kontratın kendisi! Her ne kadar bu süreçte Hollanda devleti bir kişiyi Tornado Cash’in geliştiricisi diye tutukladıysa da bir akıllı kontrat yazılımcısını tespit etmek kolay değil. Çünkü bunlar açık kaynak kodu mantığıyla geliştiriliyor. Yani ardında pek çok anonim yazılımcı var. Kullanıcı kötü niyetliyse suçlu duruma düşebilir. Peki akıllı kontratın kendisi? Eh adı üstünde denilebilir: Akıllı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 336 08.09.2022)

“Yaşamakta kaybettiğimiz hayat nerede/Bilgide kaybettiğimiz bilgelik/Enformasyonda kaybettiğimiz bilgi nerede”.

Geçtiğimiz günlerde bir bakan konuşmasında şu kavramlara değindi. Veri, enformasyon, bilgi, bilgelik, yapay zeka, büyük veri, blockchain! Nişantaşı’nda bir anket yapılsa belki de en popüler cevap, bu kişinin Kanada hükümetinden bir bakan olduğu yönünde çıkardı. Oysa bu bakan yeni kurulan TC Hükümeti’nin Milli Eğitim Bakanı; Prof.Dr. Ziya Selçuk!

Öncelikle bir kaç cümlede veri-enformasyon ve bilgi arasındaki farklı çok net özetledi ve tüm bu süreçte amacın aslında kişinin ve toplumun bilgeliğini artırmak olduğunun altını çizdi. Tabii konuya yakın olanlar T.S.Eliot’un şu ünlü dizelerini hemen anımsamışlardır: “Yaşamakta kaybettiğimiz hayat nerede/Bilgide kaybettiğimiz bilgelik/Enformasyonda kaybettiğimiz bilgi nerede”.

Rekabetçi bilgi toplumunda ıskalanan-ıskalatılan olguların başında veri-enformasyon ve bilginin tablodaki yeri gelmekte. Arzu edilen şey veri değil enformasyondur. Arzu edilen şey enformasyon değil bilgidir. Arzu edilen şey bilgi değil bilgeliktir. Oysa bilgeliğe ulaşmak için bilgiyi üretebilmek gerekir. Bilgi için enformasyon, enformasyon içinse veri gerekir. Veri ve enformasyon “nesnel”dir. Onu eğip bükmek belki günlük başarılar elde etmeye veya bireyin-toplumun gerçeği görmesini geciktirerek işbilmezlerin zaman kazanmasına neden olabilir. Ancak onları eğip bükmeyen, onlardan bilgi üretenler arayı açtıkça bu alandaki verimsizlik de başarısızlık da ortaya çıkmakta gecikmez.

Mesela bugün pek çok batılı devletin bizi kıskandığı konusunda toplumun geniş bir kesiminde ortak bir mutabakat söz konusu. Ancak bu bilginin temelinde yatan objektif veri ya da enformasyonun ne olduğunu kimse bilmiyor; sorgulamıyor. Almanya, ABD, Hollanda vd. Türkiye’yi neden kıskanıyor? İşin ilginci Türkiye, K.Kore gibi dünyaya kapalı bir ülke de değil. Yani nereye bakacağını bilenler o “kıskandığı söylenen ülkeler”in durumunun ne olduğunu araştırıp, kolayca tespit-kıyas yapabilir. Almanya’da enflasyon, hayat pahalılığı nedir? Aynı işi yapan Hollandalı bir işçi ile Türk bir işçinin aylık kazançları ve bu kazançla kurabildikleri yaşam standardları nelerdir? Aynı marka-model bir cep telefonu ABD’de kaça satılmaktadır, Türkiye’de kaça? Dileyen dilediği kritere göre bu ülkeleri Türkiye ile kıyaslayabilir.

Üstünde durulması gereken husus artık ne veri toplamak ne de bu veriyi işleyerek enformasyon üretmekle ilgili. Bu süreçlerin pek çoğu bugün otomatize, standardize edilmiş durumda. Ama asıl soru şu: Bu veriyi, bu enformasyonu ne amaçla üreteceğiz? Aşırı-yorum gibi gelebilir ama İslam peygamberine ilk gelen vahiy de bununla ilgilidir: (Şu gözlerinle gördüğün dünyayı) “Oku”. İçinde yaşadığımız hayatı doğru okuyabiliyor muyuz? Yanlışlarımızın, eksiklerimizin ne olduğunu tespit edebiliyor muyuz? Bunları nasıl düzeltebileceğimiz konusunda ne tür becerilere ve imkanlara sahip olmamız gerekiyor? Bu beceri ve imkanları sunma konusunda bir eksik, engel var mı? Varsa neden? Bu engeller nasıl aşılabilir (mi)?

Şu bir gerçek ki araçları doğru kullanmadığımız sürece, aynı vizyona sahip olmadığımız sürece dertlerimizin çözümünde ne büyük veri, ne yapay zeka ne de blockchain gibi (ileri teknolojik) araçlar bize bir fayda sağlayacaktır. Umulur ki vizyoner Milli Eğitim Bakanımız “görebildiklerini” gerçekleştirebilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 123 – 03.08.2018)