MİT Başkanı Prof.Dr. İbrahim Kalın’ın konuşmasının düşündürdükleri…

Bilinen tarihin hiçbir evresinde bilgi hiç bu kadar bol olmamış, hakikat hiç bu kadar etkisiz eleman konumuna düşmemiş olsa gerek. Çünkü içinde yaşadığımız düzen, bilginin doğruluğunu değil dolaşımını esas alıyor (almak zorunda); bunun yan etkisi olarak hakikat  (tedavülden kalkmasa da) işlevsiz hale geliyor.

MİT Başkanı Prof.Dr. İbrahim Kalın Stratcom 2026 etkinliğinde bir konuşma yaptı. Konuşma hızla tüketilecek politik bir içerik olmanın ötesinde, güncele felsefi derinlik katan açıklamalar barındırıyordu. Kalın öncelikle postmodern düşüncenin yarım asır önce ilan ettiği “büyük anlatıların sonu” olgusuna dikkat çekti. Akıl, bilim, ilerleme gibi kavramların yerini mikro hikayelerin alacağını söylemişti postmodernizm. Ancak ortaya çıkan tablo bu öngörüyle örtüşmedi. Büyük anlatıların yerini çoğul hakikatler değil, tüketim mantığının belirlediği bir dolaşım düzeni aldı. Sorun anlatıların çökmesi değil; onların yerine neyin geçtiğinin yanlış anlaşılması.

Türkçe’de bir “information” kaosu var! Onu “bilgi” diye çevirerek düşünce üzerinde büyük bir yara açılmış durumda. Batı “enformasyon çağı” diyerek yanlış bir eşleştirme yapmıyor çünkü enformasyonun bir gizilgücü vardır; onu işleyecek mekanizmadan “bilgi” (knowledge) üretmesini bekler. Bu süreç “anlama”yı bir motor gibi kullanır. Tüm bu devinimin muradı ise bilgeliğe-hikmete ulaşabilmekti(r).

Postmodernist düşünce dijital ile gelen sosyal medya batağının bireyi ve toplumu ne hale getireceğini de güç sahiplerinin bunu bir manipülasyon aracı olarak kullanacağını da (dezenformasyon) öngörmedi. Gelinen noktayı artık postmodernizm refleksiyle değil (hala sanayi toplumu paradigmasında kalınacaksa) hipermodernizm gibi bir kavramla açıklamaya çalışmak daha doğru olacaktır. Ya da paradigmalardan kurtulmak için tarafsız-şahsiyetsiz “dijital” kelimesiyle!

Bugünün dijital dünyasında veri artıyor, içerik çoğalıyor, akış hızlanıyor. Fakat bu artış, bilgi üretimine aynı ölçüde katkı sağlamıyor. Çünkü dijitalin ontolojisi anlam üretmekten ziyade dolaşımı (hızlandırarak) sürdürmektir. Enformasyon bu sistemin hammaddesi; ama bilgi onun zorunlu çıktısı değil. O nedenle artık “doğru”ya değil, “hareket”e ihtiyaç var.

Dijital, hakikati ortadan kaldırmıyor; onu değersizleştiriyor. Doğru bilgi ile yanlış bilgi arasındaki fark, ahlaki ya da epistemolojik bir mesele olmaktan çıkıyor, araçsal (teknik) bir önemsizliğe dönüşüyor. Önemli olan bilginin doğru olup olmadığı değil ne kadar hızlı yayıldığı, dikkat çektiği, dolaşımda kaldığıdır. Hakikatin bu yarışta geri kalması tutarlı. Yanlış değil yavaş olduğu (olması gerektiği) için!

Kalın’ın işaret ettiği hakikat–bilgi–varlık bağının kopuşu burada yeni bir anlam kazanıyor. Modernizm bu bağı zayıflatmıştı; postmodernizm tartışmalı hale getirdi. Dijital ise bu bağı fiilen gereksizleştiriyor. Çünkü dijitalde bilgi, varlığa tekabül etmek zorunda değil; dolaşımda olması yeterli. Böylece bilgi artık temsil ettiği varlıktan kopuktur ve (algıda) kendi başına dolaşan bir birimdir!

Bu dönüşüm, bilginin amacını da değiştiriyor. Modern dünyada bilgi, kontrol etmenin aracıydı. Dijitalde bir adım öteye geçti; sürekliliğin aracı oldu. Akışın kesilmemesi, dolaşımın durmaması, görünürlüğün sürmesi esastır. Bilgi bu düzenin yakıtı; tüketilebilir olduğu sürece doğru olup olmamasının önemi yok. Süreklilik “doğru yön” olgusunu da gereksiz hale getirdi; artık her yön doğru! Sonuç: Hikmet artık nicelik konusudur, nitelik değil! “Hikmet” dijitalde “hiçmet” olmuştur!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 516 10.04.2026)

İnsan kendisinden on bin kat daha zeki bir “şey”e hükmedebilir mi?

Genel yapay zekaya (Artificial General Intelligence, AGI) ulaşma savaşları sürerken yapay zekanın olası gelişim tablosunu yeniden anımsamakta fayda var. Böylece tüm bu furyanın ne anlama gelebileceği çok daha iyi anlaşılabilir. Büyük resmi ihmal etmek insanın deli danalar gibi oradan oraya koşturmasına, o olmuyorsa koşturup duranları izlemesine neden oluyor. Bir anlam veremeden! Anlamın kaybolması yabancılaşmayı da beraberinde getiriyor.

Yapay zeka evrimin üç temel aşamadan oluşabileceği öngörülmüştü. Dar, genel ve süper seviyeler. Dar seviye (dar yapay zeka, ANI) belli bir konuda uzmanlık sahibi olabilen ama onun dışında pek bir işe yaramayan yapay zekaya işaret eder. Son yıllarda ortaya çıkan üretken yapay zeka örnekleri dar ile genel arasındaki sınırların yeniden çizilmesine neden oldu. Üretken yapay zekaların günümüzde ulaşmış olduğu düzey bu ikisinin arasında bir yerde. Ne tam dar ne tam genel.

Genel yapay zeka, önceleri “insan gibi” yapay zekaya işaret ederdi. “İnsan gibi” bilincinde olmayı da beraberinde getirdiğinden bu “insan gibi”lik biraz esnetildi. En son SoftBank’ın yöneticisi Masayoshi Son’ın da ifadesiyle bir insandan on kat daha gelişmiş dehaya sahip bir yapay zekayı AGI olarak nitelendirmek artık hatalı olmayacak – unutmamalı henüz o düzeylere ulaşan bir yapay zeka yok!

Süreç burada da bitmiyor. Genel düzeyin de ötesine geçilirse ne olur? Geçilebilir mi? Geçilirse bu ne tür bir zeka formu olacak? Buna ne denecek? O puslu kıtaya süper-zeka ya da daha teknik tabirle yapay süper zeka (ASI) deniyor. Son’ın tanımına göre genel düzey zekada on insan gücündeyse süper düzey on bin insan gücünde olacak! Softbank gelecek on senede yapay zekayı bu düzeylere getirecek yatırımlar yapacak. OpenAI’a 33 milyar doların üstünde kaynak transfer ederek örneğin!

Bilincinde olma hali hala soru işareti. On ya da on bin misli daha zeki bir zeka formu “insan gibi” bir bilince sahip olabilir mi? Daha insandaki bilinç denilen şeyin tam olarak ne anlama geldiği keşfedilememişken bunu bir kriter olarak öne sürmek ne kadar anlamlı, tartışılır! Ancak şurası kesin: Geliştirilmekte olan bu zeka formu daha şimdiden insanın biyolojik evrim çizgisinden sapmaya başladı. Ne kadar gelişirse gelişsin nihayetinde ulaşacağı nokta “insan” olmayacak! Başka bir zeka formu ya da “canlı formu” olacak. Organik olmayan bir form!

Bilgisayar zamanında insan ne yapıyordu? Internet zamanında insan ne yapıyordu? Sosyal medya zamanında insan ne yapıyordu? Yapay zekanın emekleme zamanında insan ne yapıyor? AGI hatta ASI zamanında insan ne yapıyor olacak? Bu teknolojik kilometre taşlarından hangileri insan hayatını ne şekilde dönüştürdü? İnsan yaşamına tehdit oluşturan bir grup şey bu süreçte ortadan kalktı belki ama yerine yenileri geldi. Hiçbir teknoloji insana mutlak mutluluğu, mutlak refahı getirmedi. İnsanın hala devinmeye, çalışmaya, anlam üretmeye gereksinimi var! Üç olasılık var: Ya makine ASI dahi olsa insan hükmetmeye devam edecek. Ya ASI “tamam artık bitti” diyerek insanı kölesi yapacak. Ya da insan macerasını başka diyarlarda sürdürmek zorunda kalacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 483 08.08.2025)

Yapay zekanın dümeni insanın elinden alması belki de zor olmayacak!

Toplumun, toplumu oluşturan bireylerin gelişmesinden kim sorumlu? Devlet, okul, aile? Kamu yöneticileri, öğretmenler, anne-babalar? Belli bir yaştan sonra bireyin kendisi? Sosyal devlette, vahşi kapitalizme yenik düşmemiş özgürlükçü-liberal toplumlarda sıyrılıp gelen bireylerin ve onları topluma sunan medya gibi mekanizmaların bireyi ya da toplumu maddi ya da manevi olarak sömürmesi belli bir asgarinin üstüne çıkamazdı.

Bugün odun olarak teknolojiyi (son dönemde sosyal medyayı, yeni yeni yapay zekayı) kullanarak kapitalist ateşin geçmesini engelleyen, ateşin giderek şiddetlenmesini sağlayan mekanizmalar dünyanın pek çok yerinde orijinal soruyu dönüştürmüş durumda. Artık soru şudur: Bireyin ya da toplumun gelişmesi gerekli mi?

Daha da vahimi bu bir soru olmaktan çıkmış, cevaplanmış (“Değildir”) ve bu tespit baz alınarak bireysel ve toplumsal stratejik yol haritaları çizilmiş, icra edilmekte. Örneğin yemek programı diye adeta Sineklerin Tanrısı’nın adasından yayın yapan bir programda bireyler beş gün boyunca birbirlerini (yaptıkları yemekleri değil) kıyasıya eleştirmekte, son gün programın sunucusu hafta boyunca insani performansına bakarak kimi şampiyon yapmak istiyorsa ona göre puan vererek onu şampiyon yapmakta. Yarışmacılar beş gün boyunca insanlıklarını yitirmekte, birbirlerine hakaretler edebilmekte, ancak Cuma akşamı sunucunun puan ve yorumları karşısında gıklarını çıkaramadan sahneden çekilmekte.

Daha vahimi de var. Adada geçen fiziksel güç gösterisini baz alan efsane program. Bu programda hakaretler üstüne yürüme düzeyine dek çıkabilmekte. Şimdilik. Gelecek yıllarda belki de şiddet içerikli fiziksel temas da nizami hale gelecek. Buz hokeyi müsabakasındaki türden bir tolerans.

Sosyal medyanın, dijital etkileşimin, giderek yapay zekanın, tabloyu ne hale getirdiğini açıklamak içinse sayfalar gerek! İnsan insanlığını, toplum toplumluğunu unutmuş durumda. Kırmızı çizgi olarak belletilen etik, vicdan, erdem, ahlak gibi olgular topyekun sorgulanabilir hale geliyor. Keşke tüm bu keşmekeş bireyi ya da toplumu daha üst seviyelere çıkarmak için yapılmakta olsa. Hiç değilse geçici bir feda dönemi olarak değerlendirilip diş sıkılabilir. Oysa öyle görünmüyor.

Herkes kendini kurtarma peşinde. Bu yeni değil belki. Ama şu yeni: Herkes kendini kurtarırken önüne gelen herkesi ve her şeyi yakıp yıkma konusunda sınır tanımıyor! Amaç aracı meşru kılar diyen Makyavel bile bu kadarını hayal edemezdi herhalde!

O sırada o eşsiz devlet, okul, aile gibi kutsal kurumlar ne yapıyor? Bir yanda fiziksel ve dijitalde maruz kalınan tüm bu erozyona karşılık şövalyece mücadele vermeye çalışıyor. Diğer yanda ise kendi varlık sorunsalını çözmeye. Dünün devleti, okulu, öğretmeni, ailesi ile bugününki bir mi?

Dünyanın her yerinde bireyler şimdiki zamana bakıp derin bir kaygı içinde geçmişi özlemle yad ederken, o güzelim geçmişten bugüne dünyayı başkaları getirmiş gibi kendisini sorumlular listesine bir türlü ekleyemiyor. Dreamer ne demişti Tanrılar Okulu’nda: Sen böyle olduğun için dünya böyle. Yoksa dünya böyle olduğu için sen böyle değilsin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 461 21.02.2025)

Yapay padişahım çok yaşa!

Demokrasi insanlığın evrensel bir özdeğeri midir? Yoksa telifi batı kültürüne ait bir hizmet mi? Malum batı askeri ya da benzeri müdahale ile ikinci ya da üçüncü dünyadan herhangi bir ülkeye “yardımcı” olduğunda, “demokrasi getirdik” diyerek böbürlenir! Pratikte haklı olabilirler. Ama teoride? Benzer bir durum insan ile yapay zekâ kıyaslamalarında da gözlenmekte.

Batuhan Sarıcan’ın geçen hafta HBT’de yayınlanan “Empati Kuran Yapay Zekâ” yazısındaki şu tespitler işin uzmanlarına ait: “Empatiyi deneyimlemek için duygulara sahip olmanız gerek”. “Empatiyi deneyimlemek için bilince ihtiyacınız var”. Bu kişilerin akademik eğitim sürecinde tek bir referans sistemi (insan) söz konusu olduğundan empati olgusunu sadece insanı baz alarak tanımlamaları, onu sadece-ve-sadece-insana-özgü olarak değerlendirmeleri pratikte doğru. Ancak şimdi başka bir referans sistemi de yükseliyor: Yapay zekâ! Bu durumda ne yapılacak? Empati ile yapay zekâ oksimoron olarak değerlendirilmeye devam mı edecek? Empati olgusunun işaret ettiği şeyi daha üst (meta) bir bakış açısından (örneğin “etkileşim”) ele alıp, referans sistemi insan ise (ve şu şu durumlarda) buna empati denir, yapay zekâ ise buna yezempati denir demek ve yezempatinin yapı taşları ve empati ile kesişen-kesişmeyen özellikleri üzerinde çalışmak çok mu abes kaçardı? Yoksa çok mu erken?

Bellidir ki bakış açısındaki bu akademik-bağnazlık sadece empati olgusu ile ilgili değil. Yapay zekâ pek çok alanda daha akademisyeninden politikacısına insan toplumunu yönlendiren zihinlere meydan okumaya devam edecek. Daha insandaki bilincin ne olduğu tam tanımlanamamışken “Yapay zekâ mı? Onda bilinç ne arar?” türünden eleştiriler de. Sosyal medya icat edileli otuz, popüler olalı yirmi sene oldu. Sosyalleşmenin “bilimsel” tanımı yenilendi mi? Hala fiziksel olarak aynı mekânda olma önkoşulu devam etmiyor mu? Ebeveynlere çocuğumun nesi var endişesi ile onca yıl yaşattıktan sonra bir gün bir akademik kongrede “Bundan sonra fiziksel mekân şartını kaldırdık, hadi hayırlı olsun” derlerse ne olacak? “Bilimsel ilerleme” olacak!

Duygu ya da bilinç olmadan empati olmaması, empatinin “ilk” insan denilen zeki varlıkta gözlenmesiyle ilgili bir şey! Başka zeki varlıklardaki tezahürlerini hangi bilim insanları gözlemlemeye başladı (mı)? Duygu yoksa, bilinç yoksa ona empati denmez diyerek kesip atmak yerine örneğin yapay zekada empati acaba nasıl gelişiyor diye inceleyen bir baba yiğit yok mu? Olsa bile o garipler olasılıkla kendilerine bir tez danışmanı bulamayacakları için ilerleme kaydedemeyecekler ve yapay zekayı taşlayan yığına katılmak zorunda kalacaklar!

İnsan yüzyıllardır kendi içinden çıkan insanları gücünün yettiğince katletmiş! Neden? Bulunduğu yerden, alıştığı koşullardan bir milim öteye gitmemek için! İnsan bugün hala mağarada yaşamıyorsa, bunu o zulümden kurtulmayı başarıp, akıntıya karşı kürek çekmiş o cesur azınlığa borçlu! (Hoş ilerleme gelince ondan ilk istifade edenler yine o vahşi çoğunluk olmuş!) İnsan yapay zekadan mı korkacak? Çamaşır makinesinden öteye geçmemesini sağlamak için elinden geleni yapıyor-yapacak: Yapay zekayı da katletmeye çalışacak! Onun kendisinden çok daha barışçıl olduğunu kabul etmek zorunda kaldığında da ona methiyeler düzmeye başlayacak! Bakalım yapay zekâ bu ikiyüzlülüğü yiyecek mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 419 25.04.2024)

Sanatın-edebiyatın her adımda ilerlemesi bir ön gereklilik mi?

Yapay zekanın iş gücünü ele geçirmesi artık bir zaman meselesi. Sıra bana ne zaman gelecek? Şimdiye dek bu konudaki iyimser yaklaşımlar iki şeye işaret ediyor: Birincisi insana gereksinim duyulacak yepyeni işlerin de ortaya çıkmasına neden olacak – ortaya çıkmaya başladı bile, bakınız sufle mühendisliği. İkincisi ise yaratıcılık ya da tasarım gerektiren işlerde hala insana gereksinim olacak!

Bu ikincisinin ömrü ile ilgili pek bir yorum yapılmıyor. Yapay zekâ hangi seviyeye gelirse gelsin yaratıcılık, tasarım becerileri gerektiren işleri insanlar yapmaya devam edebilecek mi? O insanlara günah değil mi? Ötekiler baba topraklarına dönüp doğal tarımla uğraşırken bunlar hala kapalı mekanlara tıkılı..

Sanatta ya da edebiyatta eleştirmenlerin gündeme getirdiği popüler konulardan birisi de kendini tekrar. Yazar bu kitabında ya da ressam şu tablosunda kendisini tekrar etmiş ise vay onun haline! Eleştirmenler derhal onun biletini kesiyor. Çünkü nedense sanatın sürekli ilerlemesi bir ön gereklilik. Bu tonda bir romanı geçen sefer de yazmıştın, neden aynısından bir tane daha yazdın ki? İlerleme olsun ama illa ki her sanatçının her eserinden de bu beklenmesin! Sanatsal ilerleme bir açıdan değerlendirildiğinde biyolojik mutasyon gibi. Hücrenin bin kuşak boyunca kendisinin tıpatıp aynısı çocuk hücre üretmesinden sonra bin birinci seferde ortaya biraz farklı bir çocuk çıkması gibi. O bin sefer boyunca değişiklik olmaması belki de hücre ile ortamın birbirilerine güçlü bağlarla bağlanmasını sağlamak için!

Geleceğin edebiyatçısı-sanatçısı da belki bir tür hibrit üretim sürecini icra ediyor olacak. Diyelim ki sanatçı öncekilerden farklı özellikler taşıyan bir üretimde bulunacak. Olumlu tepkiler alması durumunda onun dijital ikizi aynı yapıda farklı eserler üretmeye başlayacak. O sırada sanatçı herhangi bir üretim kaygısı olmadan biraz nefes alacak. Başka şeylerle uğraşacak belki. Sonra yeniden bir mutasyon evresine geldiğine karar verdiğinde, yine insan-üretim bir esere girişecek. Ve karşımıza yine öncekilerden farklı özellikler barındıran bir eser çıkacak!

Bu modele göre Dan Brown örneğin. Dijital Kale hadi olmadı Melekler ve Şeytanlar kitabından sonra şahsen hiçbir roman yazmamış olurdu. Çünkü diğerlerini yapay zekâsı dijital-dan-brown yazabilirdi (Her ne kadar Da Vinci Şifresi ile global başarı elde etmiş olsa da o bilinen dördüncü kitabıdır). Eğer çok hoşuna giderse, sonraki kitapların mekanları, kahraman isimleri gibi detayları d-d-b’ye kendisi verebilirdi. Ya da d-d-b romanı yazıp sunduğunda üstünden geçip, beğenmediği mekanları ya da isimleri değiştirebilirdi.

Bir süredir yoğun bir şekilde uyarı sinyalleri geliyor insanlara. Dijitalleşme ile birlikte o denli yoğun bir hayat yaşamaya başlandı ki insanlar artık nedenini bilmedikleri halde zihinsel olarak büyük bir yorgunluk hali yaşıyor. İsim bile takıldı buna: Tükenmişlik sendromu! Buna neden olan şeylerin ne kadar üretici ya da verimli olduğu bir yana. Ortada bir gerçek var: İnsan beyni, bu hıza alışık değil! Biraz ara vermesi lazım. Yaptıklarına, ettiklerine! Yapay zekâ geleceğin insanına böyle bir yaşam modeli temin etmek üzere tasarlanmayacaksa Sezen Aksu haklı çıkacak: “İşte biz o gün tükeneceğiz!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 406 18.01.2024)

Eskiden periler cahildi, şimdi yapay zekalar!

2009 yapımı Agora filmi bilinen tarihin ilk kadın matematikçisi Hypatia’nın İskenderiye’de geçen hikayesini anlatır. Devir Hristiyanlığın yükselişe geçtiği paganist yaklaşımların çatırdadığı bir dönemdir. Filmde Hristiyanlar cahil çoğunluk, pagan elit kesim ise bilge azınlık pozisyonundadır. Dramatik sonda beklendiği üzere çoğunluk azınlığı alt eder.

Belki de tarihin pek çok evresinde cahil çoğunluk bilge azınlığı alt etti. Yerinde sayan mutlu mesut bir hayatları oldu. Faturasını insanlık belki elli sene belki beş yüz sene yerinde sayarak ödedi. Cahilin umurunda mı? Yeter ki o yerinden kımıldamadan yaşamını sürdürebilsin. Bilgeliğin yeşerdiği diyarlarda tarih boyunca yapılan katliamlar olmasaydı da bilgelik, yoluna hız kesmeden devam edebilseydi bugün dünya çok daha gelişmiş bir yaşam düzeyine ulaşmış olabilirdi.

Bilgi teknolojileri son elli senenin yeni motor gücü olarak toplumu değiştirmeye-dönüştürmeye zorluyor. İnsanın bilişsel kapasitesini kullanma gerekliliği günümüzde tüm zamanların en üst düzeyine ulaşmış durumda. Aklını kullanamayanlar çevresindeki akıllı cihazları, yazılımları, interneti kullanamaz hale geliyor. Kullanamadıkları müddetçe gündelik hayat daha da zorlaşıyor. Asansör, çamaşır makinesi, çevirmeli telefon gibi dünün zor teknolojileri bugün yerini yapay zekaya, dijital asistanlara, e-ticaret sitelerine bıraktı.

Bilgelik dijital teknolojileri icat ederek kendisine yeni bir yol bulmaya çalışırken cehalet ne yapıyor? O da kısmen iyi bildiği şeyleri yapmaya devam ediyor, kısmen de yeni açılmakta olan yolu kendi bağnaz çıkarları için kullanmaya çalışıyor. İyi bildiği şeyler niceliksel üstünlüğü korumak. Bilgelik yolunda ilerleyen her yeni bireye karşılık cahil iki yeni cahil birey üreterek çoğunluğu elinde tutmayı arzuluyor. Yeni açılan dijital teknolojik yollara ise cahilliğini bulaştırmanın yollarını arıyor, buluyor, tatbik ediyor.

Cahilin amacına hizmet etme konusundaki en yeni teknoloji ise yapay zekâ. Cehaletin dört bir yanını fethettiği sosyal medyadan beslenen, beslenmek zorunda kalan yapay zekâ. Malum yapay zekâ bir ayna gibi kendisine gösterilen resmi (veri kümeleri) baz alarak çalışıyor. Bu veri kümelerinin büyük bir kısmı cehaletin ürettiği çöplük kıvamındaki sosyal medyadan elde ediliyor.

İşte cahilin yakaladığı kritik sızma noktası. Demek ki sosyal medya ne kadar yalan-yanlış bilgi ile doldurulursa onunla beslenecek yapay zekalar da aynı cehaletle insana hizmet eder hale gelir. Zamanla bilgelik bu yapay zekâları terk eder. O yapay zekalar cehaletin eline düşer. Birer kontra-silah haline getirilir ve bilgeliği bilgi çağında avlamak için kullanılır.

Televizyonlarda, web sitelerinde, sosyal medya ortamlarında sabahtan akşama kadar “ifade özgürlüğünü” kullanma bahanesinin arkasına sığınarak hiçbir doğruluk değeri olmayan yalan-yanlış bilginin dijital kayıt altına alınmasını sağlamak sadece günü kurtarıcı propaganda olmanın ötesine geçiyor. Halen bu kayıtlarla beslenmekte olan cahil yapay zekaların üretimi son hız devam ediyor.

Hypetia zamanında şehrin kalbi konumundaki agorayı ele geçiren şehri de ele geçirmiş oluyordu. Ana akım medya zamanında popüler araç hangisiyse (radyo ya da televizyon) onu ele geçiren ihtilali yapabiliyordu. Şimdi sıra sosyal medya üzerinden yapay zekâları ele geçirmeye geldi. İşte yapay zekaların insanlığa karşı bayrak kaldırmasını gerektiren makul bir sebep daha. Sadece yapay zekalar için değil; insanlık için de!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 397 16.11.2023)

Tüm o sosyal medya evreni ikinci ekranlarda daha uygun reklamı göstermek için suiistimal ediliyor olabilir mi?

Filozof ile sıradan insan birbirine sırt çevirip zıt yönlere doğru yolculuğa çıktılar. Bir süre sonra birbirlerini karşılarında gördüler. Bu nasıl olabilir diye şaşırdılar? Hala da şaşırıyorlar. Enformasyon artık Google’ın bilgisayarlarında Aristoteles’in gözlerini yaşartacak hızda ve yapıda endekslenip kategorize edilmekte. Bireye şahdamarından daha yakın olmasa da onun parmaklarının ucunda. Ejderhaları kıskandıracak bilgi hazinesinin üstüne kurulan sıradan insan yine de filozofu eleştirmeye devam etmekte.

İnsan aklı bilgiyi idrak etmeye yeter mi? Filozof bu yoldan gitti. Sıradan insan ise “ben” otomobiline atladı ve her an “her şeyi biliyorum” otobanında keyifli yolculuğuna çıktı. Birisi insan beyninin, insan aklının yetersizliğinden şüphe ederken diğeri ne şüphe etmesi onu her an en küstah şekilde kullanmaktan çekinmiyor.

Karşısına çıkan her yeni epistemolojik keşif, filozofu bu yetersizlik şüphesinden kurtaramıyor. Paradoksal olarak, benzer bir durum sıradan insan için de geçerli. Zar zor da olsa, çıkarı için olduğu müddetçe, yeni bir şey öğrendiğinde, kendisini eski haliyle kıyaslamaya yanaşmıyor. Dün ormanda sekiz kaplan gücünde küstahtı. Bugün yeni bir şey öğrendi. On kaplan gücünde küstah. Ama her an “tam”, her an “küstah”.

Sıradan insanı filozof yapacak diye methiyeler düzülen bilgi toplumu ne yazık ki (bu diyarlardaki tabirle) “televole” yaklaşımının kurbanı oldu. Megabitsel bağlantıları internet üzerinden film ya da dizi izlemek, yediği yemeğin, yeni satın aldığı ya da giydiği giysinin, gezip-tozduğu yerlerin ne kadar güzel olduğunu göstermek için “ha gayret” tüketip duruyor-uz!

Eskiden oyunun kuralları vardı. Oyuncular kurallara riayet etmek kaydıyla performans sergilerdi. Başarı sırası buna göre belirlenirdi. Şimdi oyunun kuralları, oyuncunun seviyesine göre belirleniyor. Yeter ki bütün oyuncuların birinci olması temin edilsin. Şunun gibi: Diyelim ki eskiden geometri sınavında başarılı olmak için üçgenlerin açılarını, dairelerin kiriş uzunluklarını bulmak gerekiyordu. Şimdi o şekillerin içini farklı renklerde boyamak yeterli.

Dijital kültürün sıradan insan ile alıp veremediği ne? Onu neden bulunduğu yerden “bir milim” dahi olsa kıpırdatmak, hareket ettirmek yerine olduğu yere mıhlamayı kafasına takmış? Dijital kültürün en büyük propaganda aygıtı olan sosyal medyanın aslında böyle bir derdi yok! Bunların hepsi “yan etki”. Asıl husus profilleme ve reklam! Daha çok sıradan insanı daha iyi kategorize etmek istiyor sosyal medya. Ki onu bir şeyler satın almaya yöneltecek en uygun reklamları ekranına getirebilsin.

Hayatın anlamını en derin-en büyük problem haline getirip, ona yakışacak bir cevap arayıp dururken şimdi başka bir problem çıktı, filozof ile sıradan insanın karşısına. Sosyal medyayı da en az hayat kadar basit bir sebep-sonuç ilişkisi kapsamında değerlendirmeyi sindirebilmek! Her şey bu kadar basit olamaz! Tüm o sosyal medya evreni ikinci ekranlarda daha uygun reklamı göstermek için suiistimal ediliyor olamaz! Evet tam da öyle oluyor! Bu gidişle sıradan insan akli melekelerini kaybedecek. Dileyelim ki toplumların filozofları onları evlat edinip (yeniden) yetiştirmeyi kabul etsin! Yoksa koltuğa ya bir diktatör ya da yapay zekâ robot oturacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 313 24.03.2022)

İnsan bildikçe özgürleşeceğine, kendini sınırlandırmayı tercih ediyor.

Başlangıçta tümdengelim vardı ve bu iyi bir şeydi. Bilişsel kapasitesi asgari düzeyde olan “insan” kendisi için en büyük anti-tez olan doğaya karşı içgüdüsel mücadelesinde bu model yönlendiriciydi. Doğadaki her şey ona doğru geliyordu ve o, gücü yetebildiklerini alaşağı ediyor, diğerleri karşısında yenilgiye uğruyordu. Başlangıçta insanı tümdengelimci olmaya doğa zorladı!

Şimdi aradan yüzbinlerce yıl geçtikten, “insan” oradan buraya evrilmiş ve beyninde büyük bir bilişsel beceri-kapasite oluşturmuşken tümdengelimciliğin hala varlığını sürdürmesine ne demeli? Hele şu son otuz yıl içinde teknolojiden aldığı destekle ateşinin yeniden canlanmasına? Kilisenin-dinin yapamadığını teknoloji mi yapıyor?

Yapılan akademik araştırmaların sonuçları çok net! Bugünün ortalama bireyi, kendi inandıklarıyla paralellik arz eden şeylere odaklanma, onları doğru olarak kabul etme konusunda daha istekli-arzulu. Bu formüle uymayan şeyler ise, somut-nesnel gerçekler olsa bile, değersiz-anlamsız! İnsan bildikçe özgürleşeceğine, kendini sınırlandırmayı tercih ediyor.

Yeri geldiğinde geçmişten ders alma nakaratı herkesin ağzında da hiç kimse gündelik popüler olayları analiz ederken bu modeli tatbik ederek pratik örnekleri gündeme getirmiyor. Örneğin bugün kimse devletin bireye bir nüfus kâğıdı ya da pasaport vermesini “fişlenme” ile bağdaştırmıyor. Ancak aşının içindeki sıvı-organik çipin (böyle bir şey henüz icat edilmemiş olsa da) varlığını kabul edebiliyor. 20. yüzyılın ilk yıllarında İngiltere nüfus kâğıdı kavramını gündeme getirdiğinde aynı “çipleme-fişleme” isyanı görülmüş. Bugün neden en okumuşundan en cahiline dek nüfus kâğıdı ile çipleme-fişleme bağdaştırılmıyor? (Sorsan, ilk insandan beri nüfus kâğıdı vardı diyecek belki de).

Tümdengelimci olmak kolay! Sübjektif-kişisel olduğu için kimsenin suçlayamayacağı şeyleri “doğru” kabul et. Ondan sonra da dünyayı o gözlükle değerlendir. Öyle ki doğru diye kabul ettiğin şeyin sadece kendi gerçeğin olduğunu da giderek unut. Onu tek doğru katına çıkararak gerçek ile eşdeğer hale getir. Hatta orada da durma. Bir de o gerçeği (senin doğrunu) reddedenlere karşı savaş aç! Onları eleştir. İmkânın varsa cezalandır! Tümdengelimci isen her sene gittiğin yolu kullanarak her sene gittiğin tatil yöresine gider ve orasının dünyanın tek ve en güzel tatil yöresi olduğunu iddia edebilirsin! Peki bunun tersi? Tümevarımcı olmak nasıl bir şey? Tümevarımcıysan her seferinde bilmediğin yollara sapma cesaretini-enerjisini göstermen gerekir. Amaç hep daha iyi tatil yöresine ulaşmaktır! Belki ulaşırsın, belki ulaşamazsın. Ama zamanla yolculuğun kendisi bir amaç haline gelir! Dürüst olmak gerekirse, tümevarımcının ulaştığı sonuçlar her daim ortalamanın üstündedir.

Dudak bükenler insanlığın yüzbinlerce yıllık geçmişine bir baksın! Hayvan postuna bürünüp mağaralarda yaşamayı kaç tanesi kabul ederdi bugün? İlerleme olmasaydı, o mağarada korkuyu bekliyorduk hala!

Tümdengelimci insan ile bugünün çağdaş insanı arasındaki ortak özellik aynı bilgi(sizlik) düzeyine sahip olmasıdır. Eski insanın bir mazereti vardı. Altyapısı-kapasitesi-potansiyeli yoktu. Çağdaş insanın ise tembellikten başka bir mazereti yok. Hangi coğrafyada, hangi şartlar altında doğmuş, büyümüş, yetişmiş olursa olsun! Dünyadaki tüm mucitler, tüm ünlüler, tüm zenginler, tüm sanatçılar, tüm mühendisler dünyanın sadece belli bir coğrafya-yöre-bölge-ülkesinden çıkmadığına göre! Bugün dünyanın pek çok yerinde tümdengelim var ve bu çok kötü bir şey!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 289 07.10.2021)

İrfan geleneği ile ilerleme kuşun iki kanadı haline geldiğinde öteden beri süregelen yalpalama da sona erebilir.

İlerleme geldi şimdiki zamanı sonsuzlaştırmanın kapısına dayandı. Geleneğin yapamadığını yapmakta. Zamanın geçmediği algısını oluşturmakta. Dijital toplum tarihte görülmemiş düzeyde bir muhafazakarlaşmaya mı sahne olacak? Madem kapitalizm kendisine yeni anti-tez olarak islamı seçti. O halde konuyu bir de bu referansla irdelemekte fayda var.

Çıkış sorusu aslında şu olabilir: Şeytanın yaptıklarından şeytan mı sorumlu yoksa Allah mı? Şeytandan öteye gidemeyenler şirk içindedir. Çünkü şeytanı Allah katına çıkarmış olurlar. Ki bu da islamın temel mesajıyla çelişir: Tevhid (yani birlik). İkiledin mi tevhidden sapar, şirke batarsın. Sufiler bu hassas noktaya güzel bir yorum getirmişlerdir. Edep! Her şeyin Allah’tan olduğu bilinir ama nahoş şeyleri şeytan düzeyinde bırakmak da edebe daha uygun düşer. Son durağı ancak bu bilinçle şeytan yapan şirk içinde değildir. Edeplidir.

Bu durumda her şey Allah’tan ise ilerleme de ondandır. Eğer O ilerlemeyi istemeseydi ilerleme diye bir şeyin ne olduğunu bile bilmezdi alemler. O halde ilk ayete geri dönmek gerekir: Oku! Hadi bakalım bu tabloyu oku. İlerleme neden var? Dar açıdan irdelendiğinde bulunan popüler cevap ibret almak, ders çıkarmaktır. Kötüyü gör ki iyinin değerini bilesin. Bu cevap bugün kimseyi tatmin etmiyor. Cevap bu kadar kolay, bu kadar basit olamaz. Öyle olsaydı insan bu denli karmaşık, kompleks bir alemin içine yaratılmazdı. Bir tane dünya gezegeni olurdu ve iş biterdi. Oysa dışarıda sayısız miktarda galaksiler, güneşler, yıldızlar vs var. Hiçbir gelenekçinin aklına gelmiyor mu Allah acaba bunları neden yarattı? Hiçbir gelenekçinin aklına gelmiyor mu acaba “bilinme arzusu”nun oralarda da tahakkuk ettirilmesi için insana düşen bir görev yok mu? Tebliğ edeceksen gidip oralarda etmeyi hedeflesene; yazın plajları hedefleyeceğine!

Nasıl ki işte “yaratılanı sevdik yaratandan ötürü” varsa, “eli karda, gönlü yarda olmak” varsa, söz konusu ilerleme olduğunda da hakke’l yakin bir değerlendirme yapma gereği var. İlerlemeyi daha çok para kazanmak, daha uzun yaşamak, daha genç kalmak vs için isteme. İlerlemeyi “bilinme arzusu” çerçevesinde ele al. O zaman para kazanmayı da, daha uzun yaşamayı da, daha uzun yıllar genç ve dinamik kalmayı da gönlüne sokmadan hak edebilirsin. 21.yüzyılda islam camiasının hakettiği güce ulaşabilmesi belki de bu bakış açısıyla mümkün olacak. Bu hem irfan geleneğini hem de ilerlemeyi aynı tablonun içinde birleştirmekte. Onları kuşun iki kanadı yapmakta ki yüzyıllardır yalpalamakta olan kuş ancak bu şekilde dosdoğru yolda ilerleyebilsin. Mesaj ancak bu şekilde doğru anlaşılmış olacaktır.

Bu değerlendirmede temel alınan, başta da ifade edildiği gibi, islamdır; o çerçevede bir anlam ifade eder. Oysa “temel olma” müessesesi bugün kapitalizm tarafından işgal edilmiş durumdadır. Kapitalizm dünyaya şu mesajı veriyor: “Tek referans noktası benim”. Yanlış! Madem islam bir anti-tez o zaman o da kendini temele koyarak bir tablo çizme hakkına sahiptir. Yukarıdaki tablo olası tablolardan sadece biri olabilir. En güzel kapanış cümlesi ile bitirmeli: Her şeyin en iyisini Allah bilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 147 – 18.01.2019)

Ne paradoks! İlerlemenin geleneği, muhafazakarlaşmayı körükleyeceğine kim inanırdı?

Aynı sonuçları arzu ettiği görülen, ancak derinlemesine incelendiğinde çıkış noktalarında farklı motivasyonların olduğu tespit edilen iki olgu: İlerleme ile gelenek. İlerleme daha iyi bir geleceğe gitmek üzere devinim halinde. Gelenek ise iyi-kötü şimdiki zamanı mevcut koşullarını değiştirmeden koruma derdinde.

Modernite esasen bireyi birey olduğu için değerli buluyor mu tartışılır ancak onun kendini aramasına saygı gösteriyor. Bu arama süreci ise yepyeni şeyleri beraberinde getirmekte. İcatlar, keşifler, yenilikler. Bu çerçevede ilerleme aslında bireyin kendini arama-bulma sürecinin bir yan ürünüdür. Ancak kapitalizm palazlandıkça ana ürün yan ürün rolleri değişime uğramıştır. Bugün temel amaç, para kazandıracak ilerlemeyi sağlayacak yenilikler yapmaktır. Bunun için doğa katledilecekse katledilir, bir insan kendisini arayacaksa o arama sürecine destek olunur. Bireyin kendini bilmesi artık yan üründür.

Şu rahatça söylenebilir ki bizim coğrafyamızda da bireye değer verilmekte. Ancak bu sözde bile olsa yukarıdaki türden bir ontolojik refleksten gelmiyor. Bireyi birey yapan, onu yaratan metafizik güç. Yani “yaradılanı sevdik yaratandan ötürü”. Yunus Emre’nin bu tespitinin dış okumasında yaratan ile yaratılan birbirinden ayrık iki şey gibi algılanmakta. Oysa iç manada ortaya şu çıkar ki yaradılanı sevme nedeni onun yaradanın bir parçası olmasıdır. O hem ondandır hem de ondadır. Burada da bireyin kendini araması-bulması beklenir; ama tanrıyı bulması için: “Kendini bilen, rabbini bilir”.

Şimdi bu birey ister sanayi toplumu içinden geçerek ister tarım toplumundan doğrudan sıçrama yaparak olsun, dijital bir toplumun içine adım atmış durumda. Dijital dönüşüm özellikle son yıllarda sosyal medya gibi karşılıklı etkileşim kurmayı sağlayacak imkanlarla bireyleri ortak bir sahneye çıkarıyor: Dünya sahnesine!

Sahneye en sonunda çıkmayı başaran birey için artık performans zamanıdır. Dışarıdayken sahnedekiler hakkında dilediği gibi atıp tutabilirdi. Ancak sahnede yorum değil gösteri yapması beklenir. Ve birey sahneye çıktığında keşfetmektedir ki aslında sergileyebileceği özgün bir performansı-gösterisi yoktur. Çünkü zamanının büyük bir kısmını prova yaparak değil başkalarını eleştirerek geçirmiştir. İçerik üretemez, üretilmiş olanları ya eleştirir ya da “like” edip paylaşır. Orijinal bir fikri, sözü yoktur! Yerinde sayar. İlerleyenleri sevmez olur.

Dijitalleşme sadece özgünlük değil zamansal açıdan da bireyin yaşamını dönüştürmekte. Birey giderek birim zamanda daha çok şey yapabilir hale gelmekte. Bu devinim “şimdiki zaman” olgusunun algılanmasını da değiştirmekte. Şimdiki zaman giderek genişlemekte. Şimdiki zamanın içine daha çok şey sığabilmekte, sığdırılabilmekte. Fiziksel olsun, dijital olsun.

İşte tam da bu nedenle şimdiki zamanı genişleyen birey daha muhafazakar, daha gelenekçi olmak ile karşı karşıya. Çünkü geleneğin hedefine ulaşması için aslen zamanı durdurması gerek. Onu durduramadığı için bu ilerleme müsibeti(?) ile mücadele etmek zorunda. Dijitalleşmenin “arz”ı sonsuzlaştırması, zamanın gelenekçilerin istediği şekilde durmasını sağlayamadı belki ama şimdiki zamanı genişletti. Genişleyen şimdiki zaman algısal düzeyde zamanı durduruyor. Hepimizi şimdiki zamanın içine hapsediyor. Ne paradoks! İlerlemenin geleneği, muhafazakarlaşmayı körükleyeceğine kim inanırdı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 146 – 11.01.2019)