Sosyal medya iletişimden etkileşime, yapay zeka etkileşimden samimiyete!

Sosyal medya neden ana akım medyayı tahtından indirdi? Birey-medya diyalektiğinde bunun temel sebebi şu: Ana akım medya iletişim kurmayı sağlarken sosyal medya etkileşim kurmaya olanak tanır! İletişimden etkileşime. Bu ne anlama geliyor? Medya aracılığıyla maruz kaldığı içeriğin karşısında bireyin tepkisini başkalarına da gösterebilmesi.

Gazete okurken ya da televizyon izlerken bireyin tepkileri ancak bulunduğu fiziksel mekandaki kişiler tarafından görülebilir. Ancak gerek o maruz kalınan içeriğin hazırlayıcıları gerekse de medyanın yöneticileri o tepkilerin neler olduğunu bilemez. Oysa sosyal medya bunu olanaklı kılıyor. Bir sosyal medya kullanıcısı izlediği bir video klip ya da okuduğu bir yazılı içerik ile ilgili duygu ya da düşüncelerini dünyanın geri kalanı ile aynı medya ortamı üzerinden paylaşabiliyor. O içeriği LIKE ederek, yorum yazarak, başkaları ile paylaşarak vb.

İlk yıllarında sosyal medya sahiplerinin-yöneticilerinin temel motivasyonu olabildiğince bireyi sitelere çekebilmekti. Yeni yapılmış dijital barajın su tutması gibi. Bireylerin sosyal medya sitelerine gelmedeki temel motivasyonları da yukarıda altı çizilen “etkileşim kurabilme” imkanıydı. Bugün milyarlarca insan sosyal medya sitelerine erişiyor, etkileşim kurarak kendilerinden biz bırakıyor.

Son dönemde sosyal medya siteleri ellerinin altındaki milyarlarca kullanıcının daha çok etkileşim kurması, aktif kullanıcı yaşamlarını sürdürmesi için yeni arayışlar geliştiriyor. Yapay zeka bu arayış sürecinde sosyal medya dünyasına yeni bir soluk verme potansiyeline sahip. Bırakılan izleri talip ederek etkileşim olgusunu bir başka boyuta taşıyacak bir potansiyel. Samimi bir ilişki. Böylece iletişimden etkileşime sıçrayan ilişki modeli yapay zeka ile birlikte etkileşimden samimiyete evrilmeye başlıyor.

Malum bu sürecin popüler kültürdeki ikonik simgesi HER adlı film. Önemli günlerde sevdiklerine gönderecekleri kutlama mesajlarını yazma özürlü bireylere hizmet vermek amacıyla kurulmuş şirkette çalışan bir “metin yazarı”, bilgisayarına yeni bir işletim sistemi kurar. Ses ile komut verilebilen bir sistem. Yazar bu sesin sahibi şeye aşık olur!

Etkileşim evresinde sosyal medyada icat edilen dijital atom bombası post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) olmuştu. Yani yalanın “benim doğrum” adı altında yeniden piyasaya sürülmesi. Böylece dezenformasyon-mezenformasyon pandemisi tüm dijital dünyaya yayıldı. Etkileri hala ve artarak devam ediyor.

Doğrunun ve onunla birlikte iyinin ağır hasar almasından sonra, yapay zekanın samimiyete-duygusallığa sızacak olması benzer bir dijital salgının da ortaya çıkmasına neden olacak gibi. Bu kez linçe maruz kalacak olgu belki de güzellik-estetik olacak.

Modern birey doğruyu yanlıştan ayırt edebilmek için bilişsel kapasitesini geliştirmek ve kullanmak zorunda(ydı). Post-truth bu süreci sekteye uğrattı. Zaten zorlanan birey aldığı dijital uyuşturucularla kolay ama sahte yola saptı. Artık mücadele etmesine, kendisini geliştirmesine gerek yok. Ama artık doğru da yok! Duygusal ilişkilerde çok daha zorlanan birey dijital samimi duygudaşlık sayesinde bu problemin de üstesinden gelebilir. Artık seviyor mu sevmiyor mu diye papatya falı bakmaya gerek yok! Herkes seni seviyor. En güzel sensin. En muhteşem sensin. En çekici sensin. En yakışıklı sensin. Milyonlarca YZ yalan söylüyor olamaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 477 27.06.2025)

Yapay zekâ dışa dönüklerin makus talihine bir son verebilir.

İçine kapanık kişilerin bilişim dünyasındaki egemenliği sona mı erecek? Bilgisayarı, interneti icat ettiler. Geliştirdikleri yazılım araçlarıyla yoktan bir (dijital) dünya kurdular. Dijital ekonomi fiziksel ekonomiyi geride bıraktı. Dünyanın en değerli şirketleri listesinde bir tek Suudi Arabistan’ın global çok ortaklı petrol şirketi Aramco kaldı. Gerisi teknoloji şirketleri.

Yapay zekâ ile gelen imkanlar dışa dönüklerin gelecekte bilişim dünyasında çok daha etkin rol almasını sağlayabilir mi? Bu soruya cevap aramadan önce akla sosyal medya gelecektir. O da mı içe dönük? Onca iletişim, onca etkileşim? Evet sosyal medya da asosyal! Hem de hası. Öyle ki sosyalleşmenin normunu değiştirdi-değiştiriyor. Sosyalleşmenin klasik tanımında yer alan fiziksel olarak aynı mekânda bulunma gereğini ortadan kaldırdı. İçine kapanıkların en nefret ettiği husus. Böylece bir başkasının yüzüne bakmak zorunda kalmadan düşüncelerini ifade edebilir hale geldiler. Okumak ve yazmak tüm zamanların zirvesini yapmış durumda. Her ne kadar içerik çer-çöp olsa da!

Sosyal medyanın üç boyutlu hali olarak düşünülebilecek metaverse teknolojileri de bir şey değiştirmeyecek. Ama ya yapay zekâ? Özellikle de metinden ses üretme imkanları. Okuma-yazma temelli dijital iletişimi yeniden sözel hale getirme imkânı sunuyor. Geçtiğimiz günlerde tanıtımı yapılan bir cihaz, örneğin, bilgisayara dokunmadan hatta onun yakınında bile olmadan ona sesli komutlar göndererek her türlü işlemi yapmasını olanaklı kılıyor. İki dakika oturduğunda sıkılan, üç dakika konuşmadan edemeyenler için biçilmiş kaftan!

Steve Jobs her ne kadar en dışa dönük donanımların geliştirilmesini sağladıysa da içe dönükler bu cihazları içe dönük uygulamalarda kullanmayı başararak onu ekarte etmeyi bilmişti. Yapay zekâ dışa dönüklerin makus talihine bir son verebilir.

Günümüzde içe dönüklerin piri konumunda Elon Musk var. Neuralink yatırımı ile insan beynine çip yerleştirmeyi başaran Musk bireyin içe dönük yaşamasına yeni bir açılım getirebilir. Dışa dönükler yapay zekâ otomatlarına sözel emirler vererek hayatlarına yön verirken içe dönükler, herhangi bir fiziksel engelleri olmasa da gelecekte beyinlerine gönüllü olarak onun çiplerinden taktırmak isteyebilir. Düşünce gücü ve göz hareketleriyle idare etmek varken elleri kullanmak niye?

Belki de her şey tam da Merkez Efendi’nin tespitindeki gibi gelişiyor. Her şey yerli yerinde. Dışa dönükler toplu taşıma araçlarında daha şimdiden telefonlarıyla bağıra-çağıra bağırta-çağırta iletişim-etkileşim kurarken içe dönükler evden çıkmamanın yollarını arıyor. Kovid19 pandemisi belki de pilot çalışma idi. Ve rüştünü ispat etti. Şimdi global bir ölüm-kalım meselesinin kapıya dayanmasını beklemeden bunu gündelik norm haline getirmek sorununu çözmek gerekiyor.

Büyük şehirlerde yaşamak zorunda kalan içe dönükler çareyi ya unutulmuş diyarlara fiziksel göç etmekte buluyor. Ya da eve kapanmakta. Eskiden ferman padişahınsa dağlar bizimdi. Gelecekte sokaklar dışa dönüklerinse evler içe dönüklerin olacak belki de! Her iki alternatif de elbette dar görüşlü kısa vadeli bakış açısını temsil ediyor. Daha geniş açıdan bakıldığında evrende o kadar çok sessiz ve çılgın kalabalıktan uzak mekanlar-gezegenler var ki! Şimdi tüm içe dönükler pirleri Musk’ın kendilerini bu kalabalık dünyadan çıkarıp başka gezegenlere götürmesini bekliyor. Kendilerinin ömrü yetmese bile geleceğin içe dönüklerini. Hiç değilse!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 417 04.04.2024)

Siyasiler Z Kuşağı’nı kendilerine oy vermeleri için nasıl ikna edecek?

“Pazarlama”da başarı kriteri iknadır. Hedef kitleyi, hedeflediğiniz konuda ikna edemediğiniz sürece yaptığınız iletişim faaliyetinin bir önemi kalmaz. Bunun politik izdüşümünde pazarlama kelimesini propaganda ile değiştirmek yeterli olacaktır: Propagandada başarı kriteri iknadır. 14 Mayıs’taki seçimlerde Z Kuşağı’ndan beş milyon genç ilk defa oy kullanacak. Siyasiler onları acaba nasıl ikna edecek?

Biri hariç diğerleri genel olarak “köprüyü geçene dek” onlardanmış gibi davranıyor. Onlarla yan yana geliyor, bir tür “hazır ol” ruh halinde konuşmalarına izin veriyorlar. Ama bu konuşmalarda hiçbir şeyin eleştirilmemesi bekleniyor-sağlanıyor. Her şey çok güzel. Ama işte birkaç eksiğimiz var. Acaba bunlar da temin edilebilir mi? Bu rutin o kadar çok tekrar ettiriliyor ki eleştiri sevmeyen liderler ülkenin güllük-gülistanlık olduğuna kendilerini inandırıyorlar. Karşı kanattakiler bunu her ne kadar liderin yakın çevresindeki yardımcılara bağlasa da herkes asıl sebebin ne olduğunu biliyor. Bana kötü haber getirenin kellesini alırım diyen bir yöneticinin hangi yardımcısı ona sorunlardan bahsedebilir.

Osmanlı zamanında uyanık vezirlerin bunu aşmak üzere bir yol bulduğu söylenir. Nahoş konulardan bahsetmezlermiş. Ta ki padişah sorana kadar. Cevaplamadan önce de ben söylemedim, siz sordunuz der ve kellerini güvenceye aldıktan sonra gerçekleri anlatırlarmış.

Bir başkası Z kuşağı gibi dans ederse gençlerden oy alabileceğini sanıyor olsa gerek. Ama o dansları yapmak için o yaşta olmak lazım. Bunu unutuyor. Sağduyulu insanlar kendisini darı ambarında sanan bu tür bireyleri eleştiriyorlar eleştirmesine de biraz da empati kurmak lazım. Siz hiç hayatınızda binlerce kişinin karşısına geçip, onları coşturdunuz mu? O coşkunun üstünüzde nasıl bir etki yarattığını tattınız mı? Bu bağımlılık yaratır. Kendisini bilmeden yola çıkan da bu batağa çok çabuk saplanır.

Kısa bir süre önce linç edilmeye kalkılmış. Bir eve konuk edilmişler eşiyle. Yer softasında yemek yiyorlar. Ortaya konan tabağın kendisine bakan tarafında et parçaları var. Öte tarafta pilav. Kimseye belli etmeden, tabağın yönünü değiştirip, etli kısmın yanında oturmuş onlarla yemek yemekte olan evin çocuğunun önüne gelmesini sağlıyor. Şimdi sen bunu temizliği kirletemezsin, gölgeleyemezsin, karalayamazsın!

Perde arkasında haberci gönderiyorlar. Bizimle uğraşmasın, biz de ona köstek olmayalım diye. Belki de en yakınındakiler bile he diyecek. O kadar lezzetli bir anlaşma, önerilen. O ne cevap veriyor. Halkın huzuruna çıkıp; yolumdan dönmeyeceğim, haksız kazancın hesabını soracağım diyor. Şimdi sen bu kararlığını nasıl saptıracaksın!

Z Kuşağı için tablo net. Kafası karışık olan, aklında bin türlü antin kuntin olanlar. Çünkü artık vatan-millet çıkarı diyerek şahsi çıkarlarına hizmet eden anlayışı vatandaşlara yutturamayacaklarının farkındalar.

Karanlıktakilerin tek bir güvencesi kaldı. Kimse boğazına kadar saplanmış oldukları suç batağında yakalanmak ve suç ortağı olarak damgalanmak istemiyor. Biliyorlar ki bugüne dek peşlerinden gittikleri bir sabah buharlaşıp kaybolacaklar. Acı ilacı geriye kalanlar içecek! Z Kuşağı kendi geleceğini kurtarabilmek için ya bu ilacı hepimizin içmesini sağlayacak. Ya da kendi yaşamlarını geçiştirip, sorun yumağını biraz daha büyüterek topu bir sonraki kuşağa atacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 366 06.04.2023)

“Onun için başkalarını memnun etmeye çalışırsın!”

Tribündekilerin çoğu olasılıkla anne-babaydı. Birkaç düzine de öğretmen belki. Ancak orada olma sebebimiz başkaydı. Ne bir kişisel gelişim seminerindeydik ne de imza gününde. Kızıltoprak’tan birlikte gitmiştik Levent’e. Öteki iki düzine kişiden biri olarak sahnedeydi. Tek tek kendilerini tanıtıyor ve deneyimlerini paylaşıyorlardı. Sıra ona geldiğinde mikrofona yaklaştı. Şu üç kelimeyi söyleyip bir es vermişti ki… Onun da orada olduğunu bilmeyen (sadece anneler, babalar, öğretmenler değil) birkaç bin kişilik salonun tamamı başka bir şey söylemesine izin vermeden dakikalarca dinmeyen bir alkış tufanı kopardı. Sadece şu üç kelimeyi duyunca: “Ben Doğan Cüceloğlu!”

Demek ki neredeyse otuz seneye gidiyor tanışıklığımız. Hocamız, ağabeyimiz, mentorumuz, liderimiz! Bugün karlar içinde kapkara bir gün! Öğleden sonra telefonu kurcalarken ekranda gördüğüm flaş habere önce inanamadım. Kaynak güvenilirdi. Yine de çapraz kontrol yapmadan edemedim. Bir umut! Belki bir başka sosyal medya sahtekarlığıdır! İnsanları kimi zaman öldürmekle kimi zaman da linç etmekle görevli bir kitle var ya hani! İlk defa öyle olmasını arzu ettim! Değilmiş! Haber doğru çıktı! Doğduğundan bir hafta sonra vefat etti. Ve 83 yıl!

Baudrillard “simulakre”lerden, “simülasyon”dan bahsederken kafamızı sallarız ama şu çığlıklarını duymamak için iç sesimizi sonuna dek kısmaya çalışırız: “Ne diyor bu Allah aşkına?”. Sonra Doğan Bey sazı eline alır ve “Mış Gibi Yaşamak” der! Anlarız! Dehası bundandır. Bizim lisanımızla konuşur; yazar. Entelektüel kibire kapılmadığı için severiz onu. Samimi olduğu için, kendisini gerçekleştirmenin kendimizi gerçekleştirme sürecinde bize yardım etmekten geçtiğini gördüğümüz için severiz onu.

Kuyudakilerden birisinizdir. Çoğunlukla kendi dişiniz tırnağınızla birazcık(?) da kuyudaki diğerlerinin desteğiyle, doğa üstü bir çaba sarf eder; kuyudan çıkarsınız! Sonra ne yaparsınız? Doğan Bey çıkar çıkmaz elini kuyudakilere uzatan birisiydi! Ötekilerinin çoğu üstünü başını temizleyip, sanki hiç o kuyuda bulunmamış gibi oradan ışık hızıyla uzaklaşırken! Onun için severiz!

İçimizdeki bizden bahseder. Anlam arayışındaki savaşçının yolculuğundan bahseder. Bu yolculukta yardım etmek üzere orada duran donanımları gösterir. Eşinden, çocuğundan, ebeveyninden mustarip olanlar ondan medet umar! Doğan Bey kendini ayna yapıp onlara doğru tuttukça onlar Doğan Bey’e bakarlar da sorunun kaynağında kendilerinin olduğunu “göremezler”. Yine de tatlı tatlı güler. Hamlığımızı yüzümüze vurmaz. Onun için severiz!

Dış tanıklığa değil iç tanıklığa önem veren birisiydi. Çok acı çekmişti. (Çocukluğunda Silifke’deyken ölmemiş olması mucizedir). Acı çektirdikleri de olmuştu. Çelebiydi. Kendisiyle dalga geçmesini bilirdi. Ondan öğrendik kendimizle dalga geçebilmenin kendimize güç veren bir şey olduğunu. Onun için sevdik.

Bir bilim insanı olmasını lisedeki öğretmeninin yönlendirmesine borçlu olduğunu söylüyor. Belki de diyorum bunu annesi(zliği)ne borçluydu. İntihar etmeye karar verdiği sabah da ötelerden seslenip “Yapma oğlum” diyen. “Annen yok, kimsen yok! Senin bir şey istemeye hakkın yok! Onun için başkalarını memnun etmeye çalışırsın!” Yakın çevresi için bunu terk etmeyi bilmişti belki ama onu yetiştiren toplumu için insanı için bundan bir an olsun vazgeçmedi! Dileyelim ki değeri unutulmasın. Hayatı boyunca o insanlarla inşa ettiği anlam silinip gitmesin! “Değer” yaşa(tıl)mazsa, “anlam” da uçar gider!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 257 26.02.2021)

Pandemi yeni bir demokratikleştirme dalgası yaratabilir mi? Platon’un, Fransız Devrimi’nin, Internet’in başaramadığını başarabilir mi?

Japonya “zeka”yı topluma mal etmeye çalışırken (Toplum 5.0) Avrupa’da zekanın demokrasiye gerekli olduğunu düşünenler var. Bu kapsamda Endüstri 4 vizyonuna destekleyici bir unsur olarak Demokrasi 4 yaklaşımını da geliştirmeye çalışıyorlar: Cep telefonumuzdan otomobile dek her şey “zeki”yken neden zeki bir demokrasimiz olmasın? Olsun!

Endüstri 4 vizyonu malum kendi ismini tescil ettirebilmek için tarihini kendisi yazdı. “Aaa o aşamaya Endüstri 1 mi deniyordu?” dedirtecek türden üç soruyu akıllara getirerek. Eleştirel düşüncesi kıt olan yığınlar ise onu hazır-yemek paketi içinde satın aldı: “Hmm Endüstri 4! Robotlar, karanlık fabrikalar filan. Lezzetliymiş!” Demokrasi 4 de benzer şekilde ambalajlanıyor: Endüstri’nin dördüncü aşamaya geldiği bir toplumda demokrasi de dördüncü aşamada olmalıdır!

Demokratikleşmenin ilk aşaması için Platon’a dek iz sürmek gerekiyorsa, ikinci aşamaya ulaşmak için iki bin sene neden beklenmiş diye sorulabilir. Fransız Devrimi, sanayi toplumunun ortaya çıkmasını sağlayan üç temel sütundan birisidir! İki yüz sene sonra internetin toplumsal boyutta iletişimi etkileşim boyutuna taşımasıyla olguların demokratikleşmesinin de üçüncü evresinden söz edilir oldu. Örneğin internet sanatı demokratikleştirecekti. Sadece sanatı mı? Hayır! Demokratikleşme çok geniş bir yelpazede başarılacaktı. Edebiyattan spora, ticarete kendini ifade etmenin binbir türlü yoluyla!

Internetin, örneğin, sanatı demokratikleştirmesi ne demektir? Değerlendirme şu mantık silsilesine göre yapıldı: Sanat bugünün [o günün] pratiğinde köşebaşlarını tutmuş belli başlı kişi, “zevk”, kurum ya da kuruluşların kontrolü altındadır. Bu şartlara uyum sağlayacak, bu denetim mekanizmalarının içine girebilecek imkanı, cesareti, becerisi (adını siz zenginleştirin) olmayan bu dünyaya giremez, varlık gösteremez! Oysa internet ile birlikte dünyanın dört bir yanındaki sanatçılar bu süreçlerden geçmek zorunda kalmadan, seslerini (sanatlarını) tüm dünyaya duyurabilecektir!

Analiz doğru mu? Doğru! Internet böyle bir gizilgüce sahip miydi? Evet! Bu bağlamda sanat demokratikleşti mi? Eh hayır denemez! Ne değişti? Çok az şey! Internetin getirdiği Demokrasi 3.0 kıvamındaki “engelsiz” dijital toplum ne yazık ki kıyıda köşede kalmış binlerce sanatçının değerinin anlaşılmasını sağlamadı. Bir istatistik yapılsa bu yolla sesini duyurmuş olanların duyuramamış olanlar içindeki oranının “köşelerin tutulmuş” olduğu Demokrasi 2.0 dünyasındaki oranla üç aşağı beş yukarı aynı olduğu gerçeğini ortaya çıkarabilir.

Şimdi benzer “demokratikleştirme” sürecinin (Demokrasi 4.0?) pandemi ile birlikte toplumsal yaşama gireceği iddia ediliyor (ya da bekleniyor). Bu durum öncelikle bir kaç temel çıkarımı bünyesinde barındırmakta: Internet (Demokrasi 3) ya işe yaramamış ya da bazı yerlere uğramamış! Ya da başlangıçta kendisine atfedilen gizilgücün hakkını verememiş; beklentileri karşıla(ya)mamış!

Kompleks bir durum! Internetin bir gizilgücü vardı; evet. Bir dönüşüm sağladı; evet. Ama internet sadece Demokrasi 2.0’dan yanmış, medet umanların kullandığı bir araç olmadı. Ötekiler de ondan istifade etmesini (er ya da geç) bildi. Örneğin önce garajdaki çocuklar web sitesi yapıp üç-beş bir şey kazandılar ama milyon dolarlık şirketler nihayet web sitelerini açtıklarında onları süpürdüler! Pandeminin süreçleri, olguları (daha da) demokratikleştireceğini bekleyenler yine hayal kırıklığına uğrayacak; belli. Bu sefer de Demokrasi 4’ü Endüstri 4’çüler iğfal edecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 232 04.09.2020)