Eskiden “Sen öldükten sonra hiç yaşamamış olacaksın” idi. Artık “Sen yaşarken de yoksun!”.

Dijital (ve ötesi) dünyada birey var olduğunu nasıl ispat edebilir? Şimdiye dek geçerli bir buçuk tane çözüm yolu vardı. Birincisi Cogito Ergo Sum (Descartes). Buçukluk ise Digito Ergo Sum (bendeniz). Sosyal medya sitelerinin sunduğu içeriğin “kendi kendini imha etme” özelliği “digito” buçukluğun da pabucunu dama atabilir.

Yaşı tutanlar şu ünlü repliği anımsayacaktır: “Bu bant beş saniye içinde kendini yok edecektir!”. 1970’lerde ülkemizde de gösterilen Görevimiz Tehlike isimli dizinin hemen her bölümünün başında yeni görevi açıklayan bir ses kaydı olurdu. Üst makamlardan bildirilen. Görevi yerine getirecek kahramanlar kaydı dinler dinlemez kaset kendi kendini imha ederdi. Ki böyle bir emrin verilmiş olduğu ispat edilemesin!

Dijital sosyal medyada bu olgu kabuk değiştiriyor. Sosyal medya sitesine yüklenen bir içerik, bir saat, yirmi dört saat vb. sonra kendini yok ediyor. Hatta özel mesajlar okunduğu, dinlendiği, izlendiği anda yok oluyor. Bir başka deyişle o içerik hiç var olmadı; sen hayal gördün!

Peki bunun birey ve toplum üzerindeki sonuçları? Görevimiz Tehlike gibi dizilerde bu tür kendi kendini imha eden mesaj-içerik, zaten bu konuda eğitim almış ajanlar ile üstleri arasındaki sınırlı iletişime örnekti. Günümüzdeki sosyal medyada ise bu tür “var olduğu daha sonra ispat edilemeyecek” içerik, milyonlar tarafından ve yoğun olarak kullanılıyor, kullanılacak! Post-Truth (doğru-ötesi, gerçek-ötesi) olgusunda yeni perde mi?

İnsanların objektif gerçek ile alıp vermediği nedir? Ya da kök soru(n) bu mu? Öteden beri bireyin “az enerji/emek ile çok getiri/kazanç” kurnazlığına bir çözüm bulunamadı. Her fırsatta bunun gerçekleşmesi bekleniyor. Sınava çalışmadan yüksek puan almak, sınava deliler gibi çalışıp aynı puanı almaktan daha çok taktir görüyor. Keza iş para kazanmaya gelince de değişen bir şey yok. Herkes bire alıp yüze satmak istiyor ama bir şey icat etmek için zamanını ayırmaya yanaşmıyor.

Tamam öleceğiz! Tamam bunun farkındayız! Tamam bu idrak seviyesine ulaşan “bilinen” tek canlı türüyüz! Tamam bu da bizim trajedimiz! Öleceğimizin farkında olmanın getirdiği “sınırlı zaman” sendromundan kurtulmanın vakti gelmedi mi? Yoksa daha yolun başında mıyız? Ortalama insan ömrü şöyle bir 200 seneye çıksın, o zaman mı düşünürüz?

Asgari enerji ile azami getiri kurnazlığının özünde yatan bu “sınırlılık” olgusuna son yıllarda yaşamın daha da zorlaşması eklendi. Gerek ekonomik gerekse de lojistik (çevre vs.) açılardan. Bu da bireyin giderek yukarıda anılan kurnazlığa daha çok başvurmasını kendi kendine meşrulaştırmakta.

Doğru konuşmak, doğru yaşamak, doğru insan olmak bu kadar emek istiyorsa ve bu yoldan giden bireyler ne yazık ki kurnazların nicel başarılarından dolayı toplumda saygın bir yere sahip olamıyorsa neden onca çaba? Neden doğru? Çıkara en iyi gelen neyse o! Yalan, yanlış vs. Ar damarı bu kadar derinden çatladıktan sonra da ürettiğin dijital içerik ha sonsuza dek orada kalmış ha üç zaman sonra otomatik olarak kendini imha etmiş ne fark eder? Eskiden “Sen öldükten sonra hiç yaşamamış olacaksın” idi. Artık “Sen yaşarken de yoksun!”.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 285 09.09.2021)

“Ayın karanlık yüzü diye bir şey yok; aslında ayın tamamı karanlık”

Büyük veri teknoloji dünyasında yaygınlaşmaya başladığında, bu alandaki büyük firmaları ilk rahatsız eden şey olgunun gereğinden fazla gündem olmasıydı. Korkuları kavramın içinin kısa sürede boşaltılacağıydı. Geçen on sene içinde kavramın içinin boşaltılması ne kelime dünyanın tüm okyanusları kullanılsa yine de dolmadı, taşmadı! Sosyal medya sağ olsun! Büyük veri (ve analizi) ayağa düştü!

Niyet kötüyse araç ne yapsın? Bugün büyük veri hangi tür amaçlar için kullanılıyor diye bakıldığında ortaya çıkan liste ne yazık ki lekeli. En iyi şartlarda, herhangi bir art niyet olmadığı bile varsayılsa, büyük veri analizine dayanan yapay zeka algoritmaları insanlığın içine on yıllardır, yüzyıllardır işlemiş ön yargıları ortaya çıkarıyor!

Netflix belgeseli “Kodlanmış Ön yargı”da mavi saçlı uzman olarak görüşlerini bildiren Cathy O’Neil’in bu konudaki ilginç kitabı Türkçe’ye de çevrildi. Kitabın adı şahane: Matematiksel İmha Silahları. Eskiden Kitle(sel) İmha Silahları vardı şimdi Matematik(sel) İmha Silahları var. Büyük veri analizi denilen şey matematikten başka bir şey değil. Peki matematiği imha silahı haline getiren şey nedir? O’Neil algoritmalar geliştirilirken adı konmuş ya da konmamış hedeflerin hatalı seçiminden başlayarak bir dizi tespit yapıyor.

Örneğin bizim algoritmamız ırk ayrımı gözetmez diyenlerin algoritması incelendiğinde ırkçılığın dolaylı yoldan sürecin içine şırınga edildiği anlaşılabiliyor. Nasıl mı? Mesela “coğrafya kaderdir” mottosunu baz alarak! Şehrin düşük gelirli bölgelerini seçip, diyelim ki orada daha çok polis devriyesi gezdirirseniz, göz altına alacağınız kişi profili de ister istemez sizi ırkçı yapar. Çünkü o bölgelerde yaşayanların kim olduğu bellidir.

Amerika’dan örneklerle süslediği kitabında O’Neil bunu kendi kendini besleyen bir canavar gibi tanımlıyor. Yukarıdaki örnekten devam etmek gerekirse, polisler diyelim ki Afrikan-Amerikan ya da Hispaniklerin daha çok yaşadığı bölgelerde devriye geziyor ve küçük bir ihlalde bile sert tedbirlere başvuruyor. Bu durumda zaten kötü şartlarda yaşayan bu bireyler daha yüksek bir olasılıkla sudan sebeplerle kendilerini hapishanede buluyorlar. Hapishaneler ise bir rehabilitasyon merkezi olarak çalışmak yerine adeta kişiyi daha da kötü yapmak üzere geliştirilmiş birimler görevini üstleniyor. Böylece iki sene önce sudan bir sebepten dolayı polisle başı belaya girmiş bir kişi iki sene sonra katil olabiliyor!

Kuantum mekaniğinde izleyenin izleneni değiştirdiği tespitini makro dünyada büyük veri ile çalışan algoritmalar teyit ediyor. Daha temiz bir dünya için yola çıkan bir algoritma dünyayı daha kirli hale getiriyor. Daha iyi bir dünya için yola çıkan daha kötü, daha adil bir dünya için yola çıkan ise daha adaletsiz bir dünyanın yükselmesine katkıda bulunuyor.

Bu talihsiz geri bildirim mekanizmasını ise iki kaynak besliyor: Şimdiye kadarki deneyim kümesinin içine işlemiş olan adı konmamış ön yargı(lı karar)lar ile onu işlemek üzere geliştirilen algoritmalara yüklenen hatalı hedefler! O’Neil kitabın girişinda okuru büyük verinin karanlık yüzüne davet ediyor. Dünya müzik listelerinde en uzun süre kalan albüm olan Pink Floyd’un Ayın Karanlık Yüzü (Dark Side of the Moon) ise Nick Mason’ın şu tespiti ile bitiyor: “Ayın karanlık yüzü diye bir şey yok; aslında ayın tamamı karanlık!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 276 08.07.2021)