Makinelerin kontrolü ele geçireceği (kaçınılmaz) beklentisi…

İngiltere’de ilginç şeyler oluyor! Bir yanda yapay zekaya telif hakları açısından yasal düzenleme getirme çabaları boşa çıkarken diğer yanda PauseAI gibi platformlar yapay zekanın denetimine daha çok önem verilmesi konusunda farkındalık yaratmaya çalışıyor. Sloganları basit ama düşündürücü: “Tahmin etme, test et!” (“test, don’t guess”).

Çin’de devlet yönetimine yönelik sorulara cevap veren yapay zekalar filtreden geçirilirken eleştirilen süreç, batıda başka bir ekstremde ilerliyor: Bırakın (yapay zekayı) dilediğimiz gibi yapalım! İnsanların bu yeni teknolojiye temkinli yaklaşmalarının temelinde yatan şey ise birkaç yıldır allanıp-pullanarak yapılan değerlendirmeler: Yapay zeka yakın gelecekte pek çok iş kolunda insanı gereksiz hale getirecek!

Teknolojinin yıkıcılığı daha ziyade ona adapte olamayacak kadar yaşlıları ilgilendiren bir konu. Yapay zeka özelinde bu “yaşlılık” sınırı, genel “yaşlılık tanımı” ile ters orantılı. Yapay zekanın işsiz bırakacağı insan yaşı ortalama otuzlara kadar gerilemiş durumda. Kişisel bilgisayarlardan beri hiçbir teknoloji otuzlu yaşlarındaki bireyleri işsiz bırakmamıştı. Herkesin tam puan aldığı sınavların bir anlam ya da değer ifade etmemesi gibi gelecek on sene içinde otuzlu yaşlarını idrak edecek bireylerin bugün yüksek okul eğitimi alarak bir meslek sahibi olmaları da giderek anlamsızlaşıyor! Profesyonel spor ya da şov dünyasının öteden beri harlandırdığı ateş şimdi de yapay zeka teknolojileri sayesinde tüm dünyayı kaplayacak gibi görünüyor: Herkesin bilmesine (dolayısıyla da eğitim almasına) gerek yok! Oysa dünyayı ileri götürenlerin pek çoğu “olağan şüpheliler” grubunun dışından gelme değil mi?

Verimlilik kisvesi altında çalışma şartlarının ağırlaştırıldığı, ücretlerin daraltıldığı bir dünyada hizmet kalitesi giderek düşüyor. Hal böyle olunca insanlar kaliteli hizmet taleplerini karşılasın diye makineyi daha çok talep eder hale geliyor! Makinenin insanın yerini alması ise başka bir global toplumsal sorunu gündeme getiriyor: Bu kadar insan ne yapacak? Bir yanda günde bir dolar bile kazanamayan milyonlarca insan. Diğer yanda kişisel serveti milyar dolara yaklaşmakta olan bir avuç insan! (Ve onların trilyon dolar değerindeki şirketleri). Teknoloji ilerledikçe gelir dağılımındaki uçurum da derinleşiyor.

Oysa suçu teknolojiye atmak ne kadar sağlıklı, tartışılır! Teknolojinin ilerlemesi aslında paylaşılacak maddi pastanın büyümesine neden oluyor. Pasta  büyüdükçe ondan hak edenlerden çok hak etmeyenlerin de pay talep etmesi artıyor. Gelir dağılımındaki uçurumun sebebi asıl bu olsa gerek! Vahşi kapitalist iş insanları kendileri ile dans edecek çürümüş kamu yönetimleriyle eşleştikçe uçurumun kapanması zorlaşıyor!

Öteden beri popüler kültürün üstüne düşen vazifeyi son dönemde sosyal medya üstlendi: Bireyi şimdiki zamanın içine hapsetmek! Şimdizm problematiği, farkında olmadan, insanı hem muhafazakarlaştırıyor hem de hayvani dünyaya daha da yaklaştırıyor. Nasıl ki karnını doyuran hayvan ertesi gün ne yiyeceğini düşünmeden yaşıyorsa, bugünü atlatma derdindeki insan da yarınını düşünmeden ilerliyor. Artık geleceği düşünmek yok. Onun yerine “deneyim yaşamak” ya da “anı biriktirmek” var! Belki de insanın kovulduğu mekan cennet değildi! O zaman Alan Turing’in şu beklentisi üzerinde tefekkür etmek daha da önem kazanıyor: “Makinelerin kontrolü ele geçireceğini beklemeliyiz”.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 485 22.08.2025)

Vatandaşın devletine güvenmesi neden bu kadar şaşırtıcı?

Bu işi insanların başına Fransızlar açmış. Fransız Devrimi sonrasında “dostumuzu-düşmanımızı bilelim” bakış açısıyla nüfus kağıdı uygulamasını başlatmışlar. 1792’den beri aralıksız devam ediyor. Öte yandan İngiltere’de mesela nüfus kağıdı sahibi olmak bir zorunluluk değil. Onun yerine pasaport, ehliyet hatta doğum belgesi gündelik yaşamı idame ettirmek için (örneğin okula gitmek, işe girmek vb.) yeterli. AB ülkelerinde ise belli bir yaştan sonra kimlik kartı taşımak şart. 12 ile 16 arasında değişiyor o yaş! İrlanda ise İngiltere kafasında. Zorunluluk yok!

İngiltere’de I. Dünya Savaşı ile başlayan süreç birkaç kez sekteye uğramış. En son 2010’da yeniden zorunlu olmaktan çıkarılmış. Tabloyu daha iyi anlamak için zorunlu olduğu dönemleri listelemek daha doğru olacak: 1915-1919 arası, 1939-1952 arası ve 2006-2010 arası. Yani hepi topu 21 sene! İngilizlerin bu konudaki hassasiyetinin temelinde ise devlete güvenmemek yatıyor!

Hal böyle olunca Çin’in dijital kimlik uygulamasına geçiyor olması (Temmuz 2025) bazılarına şaşırtıcı geliyor. Bir vatandaş devletine bu kadar güvenebilir-güvenmeli mi? Çinliler internette herhangi bir web sitesine kullanıcı bilgisi ile giriş yapmaları gerektiğinde bu dijital kimliklerini kullanacak. Her site için ayrı ayrı kullanıcı adı ve şifre belirlemek zorunda kalmayacak. Devlet de vatandaşına bir güzellik yapacak. Vatandaşın kimlik detaylarını o sitelerle paylaşmayacak!

İşte bam teli burası! Yapay zeka çağında, yüzyılın petrolü denen veriye bu kadar aç bir altyapıda (internet) kişisel verilerin neredeyse tamamı devlete gidecek. Şirketler avuçlarını yalayacak! Global medyanın Çin’i bu konuda eleştirmesinin temelinde yatan şey bu olsa gerek. Yoksa Çinlilerin kişisel verileri veya dijital yaşam mahremiyeti kimin umurunda!

Çin’de güvenlik kameraları yaygınlaştırılırken de batı medyası benzer bir reaksiyon göstermişti. Oysa sokaktaki Çinlilerle yapılan röportajlarda insanların bu uygulamanın getireceği güvenlikli ortamı talep ettikleri, böylece kendilerini daha güvende hissedecekleri ortaya çıkmıştı. Görünen o ki bir Çinlinin devleti ile arasındaki bağ batının anlayabileceği derinlikte değil. Ya da şöyle mi söylemeli: Öyle bir derinlik uygun bulunmuyor! Güya Çinlileri kendi devletinin olası nahoş aksiyonlarına karşı uyarıyorlar ama belki de asıl sorun kendi kamu yönetimlerinin ne kadar sığ veya güvenilmez olduğunun anlaşılacak olması!

Peki global dijital çağda dijital veya değil, bir kimlik kartına sahip olmak, 1792 bakış açısıyla devam etmeli mi? Yoksa buna yeni açılımlar getirmenin zamanı gelmedi mi? Örneğin ülkeler arasında dolaşım. Doğrusu pasaport söz konusu olduğunda her ülke benzer hassasiyeti gösteriyor. Uluslararası seyahat için pasaportu şart koşuyor. Ama vize uygulaması bu sürece politik dinamiklerin karışmasına neden oluyor. Örnek bir modeli eski Devlet Bakanı Tınaz Titiz web sitesinden önermişti: Zarar Vermeyen Dünya Vatandaşı uygulaması. Bir kişi çeşitli kriterlere göre (örneğin negatif karbon izi, üretime net değer katma, şiddet suçu işlememe vb.) “zararlı” değilse dünyanın her ülkesine gidip orada yaşama-çalışma hakkına sahip olabilmeli. Çok mu zor? Değil. Belki de gelecek on yıllarda yetişecek genç kuşaklar bunu talep eder hale gelecek! Kovid ile gelen uzaktan çalışma deneyimi bu konudaki ilk pratik adım değil mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 484 15.08.2025)

Orhan Bursalı ile yılın kelimelerini konuştuk. B.ktanlaştırma mı, beyin çürümesi mi? Sosyal medya nasıl oldu da yapay zeka cümbüşünün arasından sıyrılıp yılın kelimelerini yönlendiren dijital kaynak oldu? Gerçek-ötesi’nin ötesinde neler var? Neden Türk rapçiler Pisagor Teorisi ile ilgili bir parça bestelemeli? Metaverse imkanını bekleyen büyük tuzak ne? Sorular.. Sorular.. Ve tabii dilimiz döndüğünce cevaplar!

Videonun tamamı burada: B.ktanlaştırma

Özgürleştiren şeyin cahil bırakmaması gerek.

Yapay zekâ mektup savaşları devam ediyor. Bu kez İngiltere merkezli bir mektup yayınlandı ve imzalayan uzmanlar yapay zekanın insanlığı yok etmeyeceğini savundu. Daha önce Mart ayında yayınlanan bir mektupta gidişatın kötü olduğu ifade edilmişti. Bu yeni mektup tersini savunuyor. Tabii yapay zekanın sorumluca kullanılması şartı anımsatılarak.

Görünen o ki asıl sorun yapay zekada değil. İnsanın hırsında. Paradigmasal sıçrama yapma potansiyeli olan her yeni aracın keşfinde benzer bir reaksiyon gösteriliyor: Ya sorumsuz ellere geçerse! Sahi geçebilir mi? Bugüne dek hangi teknolojiler sorumsuz ellere geçti de insanlığa zarar verdi? Atom bombası mı? Bilişim kapasitesi mi? Internet mi?

Yapay zekanın kötü çocuk olma potansiyelinin geniş kitlelerin bilinçdışına yerleştirilmesinin gerisinde ne yatıyor? Gerçekten de insanlığı yok etme korkusu mu? Ondan önce belki de düşünülmesi gereken daha pratik iki korku var: Birincisi batılı şirketlerin yapay zekâ imkanlarını kullanacak (yeni) rakipleri tarafından yok olma-edilmesi. Diğeri ise Çin’in yapay zekayı etkin kullanarak batıyı önünde diz çöktürmesi.

Birinci korkuda rekabet ortamı daha belirgin. Kimin ne yaptığı ya da yapamadığı az çok biliniyor. Kim geride kalıyor, kim öne geçmeye çalışıyor gözlemek olası. Tipik liberal ekonomi itiş-kakışı. Ancak Çin’in ne yaptığı konusunda elde detaylı bilgi yok. Kimileri Çin’in gerek yatırım gerekse de kullanım ve kazanım açısından ABD’yi çoktan geçmiş olduğunu savunuyor. Avrupa zaten bunların gerisinde.

Bilişim camiasının dünyaya tanıttığı bir kavram var: Açık kaynak kullanımı. Yani geliştirilen bir yazılımın sadece kullanımının değil, değiştirilip geliştirilmesinin de tüm dünyaya ücretsiz olarak açık olması. Yapay zekâ örneğinde de kaynak kodlar açık. Ancak ne yazık ki bu yeterli değil. Çünkü bir yazılımın yapay zekâ mimarisinde olması için a priori “bilgiye” asgari düzeyde sahip olması, bilgiyi gerçekleşmiş verileri kullanarak üretmesi gerek. Bu üretim sürecinde kullanılmak üzere “laboratuvarda” veri üretmek ise ne yazık ki artık imkân sınırlarını aştı. O nedenle internet, sosyal medya “sebil veri” kaynağı olarak kullanılmakta ve yapay zekâ algoritmaları bu veri kümeleri kullanılarak “eğitilmekte”.

Yapay zekâ yazılımları üreten firmalar çok bariz hatalar barındıran bu sebil veri kümelerini eliyor ki algoritmalar göz göre göre yanlış bilgi üretmesin. Dünya düzdür demesin örneğin! Çünkü anımsa(t)makta fayda var: Dünya düz değildir; küre şeklindedir (günün birinde yalnız gezen bir yapay zekâ botu bu yazıya da bir şekilde erişirse yanlış bilgi vermiş olmayalım).

İnsan cahilleştikçe mi teknoloji akıllanıyor? Teknoloji “akıllandıkça” mı insan cahilleşiyor? Yoksa bu ikisi arasında bir korelasyon yok mu? Yeni çıkan teknolojiyi kullandıkça insanın bazı şeyleri bilmesine gerek kalmıyor denilebilir. Ancak teknoloji kullanan insan kümesi ile bilgi yoksunu kalan küme kıyaslandığında ikincisinin giderek daha büyüdüğü de bir gerçek. Buna eskiden dijital uçurum deniyordu şimdilerde kapsayıcılık! Teknoloji herkesi kapsamıyor. Ama cahillik öyle değil. Hatta cahil kalmak, “ne biliyorsam o” demek özgürlüğün yeni(?) tanımı haline geldi. Oysa seni özgürleştiren şeyin seni cahil bırakmaması gerek. İnsan özgürleşip özgürleş(tiril)mediğini buradan da anlayabilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 384 17.08.2023)

“Her şeyi cezalandırabilir değil, hiçbir şeyi cezalandıramaz bir suç tipi”

Avrupa Hukuk Yoluyla Demokrasi Komisyonu (daha popüler adıyla Venedik Komisyonu) 7 Ekim 2022’de bir rapor yayınladı. Raporun konusu bugün 7418 numaralı yasa olarak adlandırılan, muhaliflerin “sansür yasası”, iktidar kanadının “dezenformasyon yasası” dediği yasa hakkında. Özetle 29. Maddede yer alan ve TCK’ya 217/A maddesi olarak eklenmesi önerilen ceza maddesinin yasaya dahil edilmemesini öneriyor. Bilindiği üzere Türkiye bu öneriye uymadı ve maddeyi yasalaştırdı.

Venedik Komisyonu’nun raporunda ayrıca çeşitli Avrupa ülkelerinde benzer bir yasanın-cezanın olup olmadığı hususuna da açıklık getirilmiş. Yasayı destekleyen bazı politikacılar, Avrupa ülkelerinde de benzer yasaların ve yaptırımların olduğunun altını çizmişti. Bunun kısmen doğru bir enformasyon olduğu anlaşıldı. Evet benzer yasalar var. Hayır “hapis cezası” yok! Rapordan bazı alıntılar (Türkiye Barolar Birliği’nin çevirisinden alınmıştır):

Madde 15 (Almanya): “(…) [ilgili yasa] yanlış ve yanıltıcı bilgi yayan kişilerin cezai kovuşturmaya tabi tutulmasına ilişkin herhangi bir hüküm içermemektedir”. Madde 16 (Fransa): “Fransa örneğinde de  “yanlış veya yanıltıcı bilgi” yayan kişilerin cezai kovuşturmasına ilişkin herhangi bir hüküm bulunmamaktadır”. Madde 19 (Birleşik Krallık): “Yasa “yanlış veya yanıltıcı bilgi” yayan kişilerin cezai kovuşturmaya tabi tutulmasına ilişkin herhangi bir hüküm içermemektedir”. Madde 23 (Avrupa Birliği): “Dijital Hizmetler Yasası, yasadışı içerik tanımına “yanlış veya yanıltıcı bilgileri” dahil etmemektedir”. Madde 25 (İsveç): “… yalnızca hukuka aykırı baskı veya hukuka aykırı tehdit (her ikisi de başlı başına suçtur) eşliğinde yapılan dezenformasyon suç teşkil edecektir”. Madde 31: “Sonuç olarak, yukarıdaki analizden de anlaşılacağı üzere, “yanlış veya yanıltıcı bilgiyi” suç haline getirme konusunda ilham kaynağı olarak gösterilen Avrupa ülkeleri aslında bunu yapmamış, bunun yerine internet platformlarına yasadışı içerikle ilgili yükümlülükler getirmiştir.” Rapor başka hususlara da değiniyor. Bunların başında da muğlak ifadeler geliyor (örneğin “halkı yanıltıcı bilgi” ve “gerçeğe aykırı bilgi” ifadelerinin yasal tanımlarının bu veya başka bir yasada yapılmamış olması).

T24 haber sitesinden Engin Turhan da 25 Ekim 2022 tarihli yazısında 29. Maddeyi derinlemesine analiz etmiş. Nihai tespiti oldukça çarpıcı: “Her şeyi cezalandırabilir değil, hiçbir şeyi cezalandıramaz bir suç tipi ile karşı karşıyayız”. Turhan’ın analizine göre yasa maddesindeki tümcede yer alan kelime ve ifadeler hukuki açıdan gerçekleşmesi imkânsız bir suçu tanımlıyor. İki basit örnek: “Sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak saikiyle” ifadesinde yer alan “saik” kelimesi böyle bir eylemi imkansızlaştırıyor (çünkü kişi “halk arasında endişe, korku veya panik yaratma saiki” değil “amacı” güdebilir). “saiki” yerine “amacı” denseydi de bu kez imkânsız olmasa da gerçekleştirilmesi zor bir eylem olurdu. Çünkü kişi aynı amaçla başka eylemler de yaparak, “sırf” kelimesi ile çizilen sınırdan kendisini kurtarabilir.

Bu özensizlik şunu düşündürüyor: Elimizin altında bir yasa olsun da uygulamak isteyeceğimiz durumlarda verilmesini istediğimiz cezaları meşru gösterebilelim. Öte yandan 29. Madde ile diğer maddelerin birbiri ile organik bir bağı olmadığı da şuradan anlaşılıyor: Öteki maddeler haber sitesi niteliğindeki web sitelerine odaklıyken, 29. Madde sadece bu tür web sitelerinde içerik üretenleri değil, herkesi kapsıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 344 03.11.2022)

Metaverse “ful-otomatik” sanal yaşama geçişte köprü mü?

Metaverse teknolojisine “yüklenmeye çalışılan” misyon fiziksel yaşamdan sanal yaşama geçişte köprü vazifesi görmek mi? Dünya Ekonomik Forumu’nun web sitesinde yayınlanan ve İngiltere’de yapılan akademik bir araştırmaya göre metaverse beş farklı alanda verimli sonuçlar üretmek üzere kullanılabilir. Bunlar sosyal yaşam, eğitim, iş, eğlence ve sağlık.

Her alandaki olası metaverse uygulamalarının ortak bazı özellikleri var. Örneğin engelli bireylerin maruz kaldığı fiziksel sorunların ortadan kaldırılması gibi, coğrafik bölge ya da yaş gruplarına bağlı hizmet ulaştıramama problemlerinin çözülmesi gibi. Temel varsayım ise doğal olarak şu: Bireyin fiziksel hareketliliğinin gereksiz hale getirilmesi. Onun yerine sanal hareketliliğinin artması. Zaten metaverse modelinin özünde yatan şey de bu değil mi? Evden çıkmadan üç boyutlu (sanal) bir hayat sürmek!

Bu temel üzerine inşa edilecek “sanal mobilite”nin pratik uygulamalarına bakıldığında ortaya nasıl bir tablo çıkacak? Örneğin sağlık. Hasta bir kişi evden dışarı çıkmadan, sanal gerçeklik gözlüğünü takarak metaverse’teki hastaneye erişecek ve orada etkileşim kuracağı hemşire ve doktorlar aracılığıyla derdine deva arayacak. Daha doğru bir ifadeyle hemşire ve doktorların yönetimindeki avatar-hemşireler ya da avatar-doktorlar aracılığıyla.

Bir süre sonra birey için etkileşim kurduğu o avatar zamazingosunun ardında onu yönetenin-yönlendirenin bir insan mı yoksa (örneğin) bir yapay zekâ mı olduğu farkı ortadan kalkacak. Bu da sağlık sisteminde insan-doktorların yerini diji-doktorların alma sürecinde olası toplumsal muhalefeti asgariye indirecek. Hatta toplumun bu avatar-doktorların bir kısmının ya da tamamının yapay zekâ tarafından yönetilir hale gelip gelmediğini bilme imkânı bile ortadan kalkacak.

Bugün bir firmanın çağrı merkezi arandığında olasılıkla “şu an tüm temsilcilerimiz diğer müşterilerinize hizmet vermektedir; lütfen bekleyiniz” gibisinden bir uyarı mesajı çıkmakta ve aranan neredeyse-sonsuz beklemeye alınmakta. Ama o “tüm temsilcilerimiz” ifadesinin kaç kişiye tekabül ettiği söylenmemekte. Belki de sadece üç kişi! Benzer şekilde hastaneler yüzlerce yapay zekâ destekli diji-doktoru görevlendirebilir. Her uzmanlık alanı için de örneğin bir insan doktoru, ihtiyaten bordrosunda tutmaya devam edebilir. Metaverse’teki hastaneye “gidip” insan-doktor tarafından muayene edilmeyi talep edecek eski-kafa hastalar için! Yoksa diji-doktorlara amirlik yapsın diye değil!

Benzer durum diğer alanlar için de düşünülebilir. Önce metaverse’te hizmet veren ve insan-öğretmenler tarafından yönlendirilen avatar-öğretmenler. Bir sonraki aşamada diji-öğretmenler. Önce metaverse’te hizmet veren devlet dairesinde insan-memurlar tarafından yönetilen avatar-memurlar. Bir sonraki aşamada diji-memurlar! Bir başka “sarı öküzü vermeyecektik” hikayesi yani!

Tabii “bunun nesi kötü?” diye de sorulabilir. Belki de kötü bir yanı yoktur. Belki de milyon tane hasta teşhisi ile eğitilmiş diji-doktor insan-doktordan, hiç sinirlenmeden sabırla öğretmeye devam eden diji-öğretmenler insan-öğretmenlerden daha iyi gelecektir insanlığa. Yeter ki bu süreçler vahşi kapitalist paradigmaya kurban edilmesin. Tüm bunları yapma nedeni hasta insanlara en iyi teşhisi koyup tedavi uygulayan, cahil insanı sabırla eğiten doktorlara-öğretmenlere sahip olmak olsun!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 337 15.09.2022)

İnsan bildikçe özgürleşeceğine, kendini sınırlandırmayı tercih ediyor.

Başlangıçta tümdengelim vardı ve bu iyi bir şeydi. Bilişsel kapasitesi asgari düzeyde olan “insan” kendisi için en büyük anti-tez olan doğaya karşı içgüdüsel mücadelesinde bu model yönlendiriciydi. Doğadaki her şey ona doğru geliyordu ve o, gücü yetebildiklerini alaşağı ediyor, diğerleri karşısında yenilgiye uğruyordu. Başlangıçta insanı tümdengelimci olmaya doğa zorladı!

Şimdi aradan yüzbinlerce yıl geçtikten, “insan” oradan buraya evrilmiş ve beyninde büyük bir bilişsel beceri-kapasite oluşturmuşken tümdengelimciliğin hala varlığını sürdürmesine ne demeli? Hele şu son otuz yıl içinde teknolojiden aldığı destekle ateşinin yeniden canlanmasına? Kilisenin-dinin yapamadığını teknoloji mi yapıyor?

Yapılan akademik araştırmaların sonuçları çok net! Bugünün ortalama bireyi, kendi inandıklarıyla paralellik arz eden şeylere odaklanma, onları doğru olarak kabul etme konusunda daha istekli-arzulu. Bu formüle uymayan şeyler ise, somut-nesnel gerçekler olsa bile, değersiz-anlamsız! İnsan bildikçe özgürleşeceğine, kendini sınırlandırmayı tercih ediyor.

Yeri geldiğinde geçmişten ders alma nakaratı herkesin ağzında da hiç kimse gündelik popüler olayları analiz ederken bu modeli tatbik ederek pratik örnekleri gündeme getirmiyor. Örneğin bugün kimse devletin bireye bir nüfus kâğıdı ya da pasaport vermesini “fişlenme” ile bağdaştırmıyor. Ancak aşının içindeki sıvı-organik çipin (böyle bir şey henüz icat edilmemiş olsa da) varlığını kabul edebiliyor. 20. yüzyılın ilk yıllarında İngiltere nüfus kâğıdı kavramını gündeme getirdiğinde aynı “çipleme-fişleme” isyanı görülmüş. Bugün neden en okumuşundan en cahiline dek nüfus kâğıdı ile çipleme-fişleme bağdaştırılmıyor? (Sorsan, ilk insandan beri nüfus kâğıdı vardı diyecek belki de).

Tümdengelimci olmak kolay! Sübjektif-kişisel olduğu için kimsenin suçlayamayacağı şeyleri “doğru” kabul et. Ondan sonra da dünyayı o gözlükle değerlendir. Öyle ki doğru diye kabul ettiğin şeyin sadece kendi gerçeğin olduğunu da giderek unut. Onu tek doğru katına çıkararak gerçek ile eşdeğer hale getir. Hatta orada da durma. Bir de o gerçeği (senin doğrunu) reddedenlere karşı savaş aç! Onları eleştir. İmkânın varsa cezalandır! Tümdengelimci isen her sene gittiğin yolu kullanarak her sene gittiğin tatil yöresine gider ve orasının dünyanın tek ve en güzel tatil yöresi olduğunu iddia edebilirsin! Peki bunun tersi? Tümevarımcı olmak nasıl bir şey? Tümevarımcıysan her seferinde bilmediğin yollara sapma cesaretini-enerjisini göstermen gerekir. Amaç hep daha iyi tatil yöresine ulaşmaktır! Belki ulaşırsın, belki ulaşamazsın. Ama zamanla yolculuğun kendisi bir amaç haline gelir! Dürüst olmak gerekirse, tümevarımcının ulaştığı sonuçlar her daim ortalamanın üstündedir.

Dudak bükenler insanlığın yüzbinlerce yıllık geçmişine bir baksın! Hayvan postuna bürünüp mağaralarda yaşamayı kaç tanesi kabul ederdi bugün? İlerleme olmasaydı, o mağarada korkuyu bekliyorduk hala!

Tümdengelimci insan ile bugünün çağdaş insanı arasındaki ortak özellik aynı bilgi(sizlik) düzeyine sahip olmasıdır. Eski insanın bir mazereti vardı. Altyapısı-kapasitesi-potansiyeli yoktu. Çağdaş insanın ise tembellikten başka bir mazereti yok. Hangi coğrafyada, hangi şartlar altında doğmuş, büyümüş, yetişmiş olursa olsun! Dünyadaki tüm mucitler, tüm ünlüler, tüm zenginler, tüm sanatçılar, tüm mühendisler dünyanın sadece belli bir coğrafya-yöre-bölge-ülkesinden çıkmadığına göre! Bugün dünyanın pek çok yerinde tümdengelim var ve bu çok kötü bir şey!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 289 07.10.2021)

Matbaa içeri girecek bir baca bulamamıştı ama Wikipedia bulabiliyor mesela!

Tek kanallı televizyon döneminde sıkıcı bir programla karşılaşıldığında yapılan şey neydi? Mecburen izlemeye devam etmek. Çünkü görsel-işitsel medyanın başka bir alternatifi yoktu. Bir sonraki kuşağa geçelim. Çok kanallı televizyon döneminde aynı durumla karşılaşıldığında başvurulan kurtarıcı uzaktan kumanda aletiydi. Yani “zaplama”. O kanal iyi değilse bir başka kanala geç. O da iyi gelmediyse bir başkasına. Tüm kanallar bitince ne yapılırdı? En başa dönülür ve zaplama işlemi tekrarlanırdı. Belki yeni (ve ilgi çekici) bir program başlamıştır.

Teknoloji algısı yüksek günümüz gençlerinin oluşturduğu kuşaklara gelelim. Bir sosyal medya sitesinde can sıkıcı bir içerikle karşılaşıldığında ne yapıyorlar? İngiltere’deki bir üniversitenin araştırmasına göre başka bir içeriğe geçiliyor. Ve buna da sosyal medya stresi deniyor. Sosyal medya sitesinin kendisi (bir içerik aracılığıyla) birey üzerinde stres yaratıyorsa bireyin tepkisi site içinde “zaplamaya” devam etmek. Bu durum bazılarına şaşırtıcı geliyor.

Televizyonun o hakim döneminde, sıkıcı bir programla karşılaşınca televizyonu kapatmak yerine zaplamak kimseyi rahatsız etmiyorken, sosyal medyadaki muadili neden şaşırtıcı olsun ki? Televizyon versiyonunda sıkıcı olan nasıl ki televizyon yayını olgusunun kendisi değil de sıkıcı gelen o programsa sosyal medyada da kullanıcıya sıkıntı veren, onu strese sokan şey de sosyal medya (sitesi) değil, içerik!

Genç, taze anne-babaların kamusal alanda küçük çocuklarının meşgul etmenin yolu ne? Önlerine bir tablet ya da akıllı telefon koyup, sevdiği bir oyunu veya video klibi açmak. Yaşı büyük olanlar bunu yadırgıyor. Küçücük beyinler bu dijital zamazingolarla uyuşturuluyor diye eleştiriyor. Oysa onlar da kendi çocuklarını televizyon veya video kasedi ile uyuşturmamış mıydı? Hatta bu yeni modelde biraz daha meydan okuyucu bir durum söz konusu. Televizyon karşısında hipnotize edilen çocuklar, program bittiğinde onu yeniden oynatmayı becerecek kadar televizyon-video oynatıcı kullanma becerisine sahip değildi – çünkü o cihazları çalıştırmak dertli bir işti. Oysa bugünün çocukları tablet ya da akıllı telefon ekranı üzerinde o malum parmak hareketlerini yaparak oyunu-video klibi yeniden başlatabiliyor ya da bir sonrakine geçebiliyor.

Küçüklüğünden itibaren çocuğu sanatsal veya sportif faaliyetler için yetiştirmek nasıl ki önemliyse, dijital cihazları kullanma açısından da benzer bir durum söz konusu. Yetişen her yeni kuşağın bilişsel becerileri daha hızlı gelişiyor. Sorun bu değil. Bu becerilerin ne tür amaçlar için kullanılıyor olduğu önemli.

Bu kavşakta yine o eski, webin ilk çıktığı zamanlardaki, ünlü tabela göze çarpıyor: İçerik kraldır! Yeni nesiller ne tür içerik ile yetiştiriliyor? Çocukların yetiştirilmesinden sorumlu kamusal ve toplumsal kurumlar (aile, okul, devlet vb) bu hassasiyet ile kendi çocuklarının kullanımı için içerikler oluşturuyor mu? Oluşturulmasına ön ayak oluyor mu? Bu tür konular boşluğa yer vermiyor. Kim ne amaçla hangi içeriği oluşturmuşsa, çocuklar bunlarla besleniyor. Piyasada sağlıklı besin yoksa, yarın sorun yaratacak besinleri üretti diye kimseyi suçlamamak lazım. Oysa doğu kültüründe şu yöntem çok yaygın değil mi? Ben yapamıyorsam, yapanları da engelleyeyim. Elimden geldiği kadar! Matbaa içeri girecek bir baca bulamamıştı ama Wikipedia bulabiliyor mesela!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 181– 13.09.2019)

Julian Assange ve Wikileaks macerasında yeni bir döneme mi giriliyor? Assange İsveç’e oradan da ABD’ye gönderilecek mi? Yeni medya haber siteleri “basın organı” mıdır?

Neredeyse yedi yıldır Londra’daki bir büyükelçilikte sığınmacı olarak yaşayan Julian Assange geçtiğimiz günlerde “yaka paça” gözaltına alındı. Dünya Assange ve Wikileaks adlarını eşzamanlı olarak duymuş; o sızıntılar sayesinde Wikileaks yeni medyanın en popüler global temsilcisi olmuştu.

En başta ABD, pek çok ülkenin Assange’a sinir olmasının nedeni, ana-akım medya döneminde söz konusu bile olmayacak bir şeyi yapmış olması. Önce ABD’nin sonra da pek çok ülkenin gizli bilgilerini dünya kamuoyuna sızdırması. ABD ordusunda sözleşmeli olarak çalışan bir er, bilgisayar erişim yetkilerini kullanarak Irak savaşı ile ilgili tonlarca gizli belgeyi Assange’a aktardı. Assange da kurucusu olduğu Wikileaks sitesi üzerinden bunları tüm dünya ile paylaştı. Adı Bradley Manning olan bu (erkek) asker, ABD hapishanelerinde yıllarca gözaltında tutuldu. Hakkında bir dava açılmadı. Sonra serbest bırakıldı. Cinsiyetini ve adını değiştirdi; Chelsea Manning oldu.

Wikileaks sızıntılarından kısa bir süre sonra, detaylara bakınca “zorlama” gibi görülen bir nedenden dolayı, vatandaşı olduğu İsveç’te Assange hakkında mahkeme kararı çıkarıldı. Sebep? Bir keresinde birlikte olduğu iki kadın, talep etmelerine rağmen cinsel birleşme sırasında Assange’ın koruyucu kullanmamış olması. Sızıntılardan çok önce gerçekleşmiş bir olay. Kadınlar mahkemeye gitmek için Assange’in ünlü olmasını beklemiş olsa gerek.

Bu nedenle Assange İngiltere’de göz altına alındı. Bir süre sonra kefeletle serbest bırakıldı. Ancak daha sonra yeniden gözaltına alınacağı ve İsveç’e iade edileceği korkusuyla, nedense, bir Orta Amerika ülkesi olan Ekvador’un Londra’daki bir apartman dairesinde yer alan büyükelçiliğine sığındı. İsveç’e iade edilmekten korkma nedeni, oradaki sudan dava değil. İsveç’in hazır ele geçirmişken, baskıya dayanamayıp onu ABD’ye teslim edeceği olasılığı.

Peki ABD Manning’i yıllarca gözaltında tuttuğu halde neden mahkemeye çıkarıp yargılamadı? Belki de bu durum Assange için hafifletici bir neden olacaktı. Bir gün ABD’de yargılanırsa. ABD tüm faturayı Assange’a kesmeye niyetli olsa gerek. Geçen yedi senede İsveç’teki mahkeme düşmüş, Manning ABD’de serbest bırakılmış olsa bile Assange’ın önce İsveç oradan da ABD’ye postalanacağı korkusu belki de bu nedenle bugüne dek geçmek bilmedi.

Tam da o sırada Ekvador’da devlet başkanı değişince rüzgar Assange için yön değiştirmeye başladı. İlk adı Lenin olan yeni başkan her fırsatta Assange’ı istemediğini dile getirmeye, uygulamalarıyla belli etmeye başladı. Örneğin Assange’ın kedisi dert oldu. Yok efendim kedinin pisliklerini elçilikte kim temizleyecekmiş? Nihayet Ekvador, sığınma hakkını askıya aldı ve İngiltere polisine elçiliğe girebileceğini bildirdi. Wikileaks ise bu durumu bir hafta öncesinden tüm dünyaya çoktan duyurmuştu.

Bakalım olaylar zaman içinde nasıl gelişecek? ABD gerçekten tüm acısını Assange’dan çıkaracak mı? Wikileaks’in bir medya kuruluşu, yaptıklarının da yeni medya gazeteciliği olmadığı görüşü kabul görecek mi? Demek ki gerçek-ötesi dünyada gazetecilik denen şeyin artık yapılan eylemle değil, elinde gücü olan birilerini yeterince rahatsız edip etmemesiyle ilgisi var. Ne? Bu hep mi böyleydi? O zaman “nihil novum sub sole!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 160 – 19.04.2019)

Sosyo-ekonomik toplumsal koşullar dünyanın her yerinde bireyi hayata tutunabilmek için daha tutucu olmaya zorluyor. Peki ötekiler ne yapıyor? Tek sorumlulukları eleştirmek (ve ötekileştirmek) mi?

Doğru olduğuna inandığınız bir şeyin yanlışlığı somut gerçeklerle ispat edilirse tepkiniz ne olurdu? İnandığınız şeyden vaz mı geçerdiniz, yoksa tam tersine onu daha da güçlü şekilde savunmaya devam mı ederdiniz?

İngiltere’de yapılan akademik bir araştırmaya göre insanlar ikinci yolu tercih ediyor. İnandıkları şeyi terk etmiyor; tersine ona sıkı sıkıya sarılıyor. Bu tür olguları teorik olarak değerlendirirken “doğru” olan çözümü tespit etmek ve o yönde tercih bildirmek kolay; ancak başa geldiğinde aynı kolaylıkta tepki vermek zor. Öyle olsaydı geçen senenin en popüler ifadesi post-truth (gerçek-ötesi ya da doğru-ötesi) olmazdı.

Bu anlayıştaki insanların neden böyle yaptığını derinlemesine araştırmak gerek. Kişinin yaşam şartlarından izole edilerek yapılacak bir değerlendirme tam sağlıklı olmayacaktır. İnsan neden bir şeye körü körüne inanmayı tercih ediyor? Bu soruyu metafizik olgularla ilgili tercihleri konu dışında tutarak ele almakta fayda var ki gereksiz yere polemik oluşmasın. Metafizik boyutta dileyen dilediği şeye inanır. Ancak fizik boyutta. Örneğin nasıl oluyor da bugün milyonlarca insan dünyanın düz olduğuna inanabiliyor?

Bir liste yapılsa, eğitim bu tür dışavurumların nedenini oluşturmada başı çekerdi herhalde. İster okul vs marifetiyle sistematik olsun, ister yetişilen çevre bünyesinde rastgele. Buna Maslow’un istekler hiyerarşisindeki işgüdüsel gereksinimler ve sosyo-ekonomik boyut da eklendi mi liste tamamlanıyor gibi. Birey en temel gereksinimlerini karşılama konusunda kendini güvende hissetmiyorsa (yaşadığı toplum ona böyle bir teminatı sağlayamıyorsa), becerilerini ortaya çıkaracak imkanlara erişemiyorsa (kendisini tanıyamıyor, bilemiyorsa) sarıldığı yılanlardan birisi de kendini güçlü yapacak, güçlü hissettirecek yollara sapmak. Her ne kadar yöneldiği o yollar yanlış ya da başkalarına zarar verecek olsa da.

Önce ana akım medya (gazete, radyo, tv) şimdi de yeni medya (internet, sosyal medya) bireyin bu zaafından doğrudan ya da dolaylı olarak istifade etti-ediyor. Sanayi toplumu refleksiyle kullanıldığında, bu araçların (kamu ya da özel) sahiplerinin tek motivasyonu ise daha çok (para) kazanmaktır. O sırada topluma, bireye ne oluyorsa olsun!

Bitti mi hayır! Kendisini bu tür tuzakların pençesinden (güya) kurtarmış bireyin, kurtaramamış olduğunu düşündüğü diğerlerini bu sebepten dolayı eleştirmesi, onu küçük görmesi, ötekileştirmesi de var. Bir tür yangına körükle gitmek! Yukarıda anılan araştırma, eleştirel düşünme becerilerine sahip bireyler için bir gösterge olabilmeli. Karşısındaki kişinin bu tür bir formasyonda olduğunun “bilinciyle” ona yaklaşabilmeli. “Ne yapalım canım, o da benim gibi kendisini geliştirsin, karşıma öyle gelsin” diye kenara çekilmemeli.

Bu açmaz bana yıllar önce İngiltere’de gördüğüm bir duvar yazısını anımsattı. “Göçmenler defolun!” grafitisinin altına bir başkası şöyle yazmıştı: “Elinde olsa, gidecek”. Sorunun özünde yatan şey zaten bu. Birey kendisini o formasyondan kurtarabilse pek çok toplumsal sorun da çözüme kavuşmuş olacak. Hem ülkemizde hem de dünyanın pek çok yerinde!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 111 – 11.05.2018)