Ankara Üniversitesi Fikri ve Sınai Haklar Uygulama ve Araştırma Merkezi (Fisaum) ile Türk Eğitim Derneği’nin (TED) organize ettiği Eğitimde İnovasyon ve Geleceğin Teknolojileri zirvesine konuşmacı olarak katıldım ve “Eğitim Sisteminde Yapay Zeka Politikaları” adlı ikinci oturumda Yapay Zeka Politikası geliştirme süreciyle ilgili öngörü ve deneyimlerimi aktardım.

Kişisel bilgisayarın yaygınlaşmasıyla 1980li yıllarda başlayan “dijital dönüşüm” süreci günümüzde yeni bir evreye geçti: Yapay Dönüşüm! Dönüşüm 2.0 denilecek bu evrede dijitalleştirilmiş süreçler yapay zeka ile “akıllı” hale getirilecek. Bu sayede bir kaç aşamalı katkı gözlenebilecek. Dijitalleşmemiş süreçlerin dijitalleşmesinin hızlandırılması, yarı-dijitalleştirilmiş veya verimsiz dijitalleştirilmiş süreçlerin iyileştirilmesi ve dijitalleştirilmiş süreçlerin yapay zeka ile buluşturularak akıllandırılması.

Bu kapsamda geliştirilecek bir yapay zeka strateji Dönüşüm 2.0’ın bu dönüşüm gereksinimlerini bir altyapı unsuru ya da ilk adım olarak değerlendirip-gerçekleştirip bunun üstüne yapay zeka ile akıllandırma dönüşümünü içermelidir. Bu çerçevede üç temel yapıtaşı dikkate alınmalıdır: Öğretim süreçlerinde yapay zeka. Öğretmen ve çalışan kadrolarının dijital kişisel gelişimi. Kurum içi süreçlerin akıllandırılması.

2025 (veya 2029) ve sonrasındaki 10-15 sene içinde doğacak Beta Kuşağı yeni bir tanımı da beraberinde mi getiriyor: “Yapay zekanın olmadığı bir dünyayı bilmeyen (ilk) kuşak”! Dijital Yerli kuşakların birbiri arasında ne farklar var? Batıda kuşak kırılımları neden teknolojiye koşut olarak belirleniyor. Cevaplar ve daha fazlası bu konuşmada. Orhan Bursalı ile kuşakları konuştuk!

Videonun tamamı burada: Beta Kuşağı ve Yapay Zeka

Enformasyonun hakimi yapay zeka, bilginin hakimi insan!

Yapay zekâ, Aydınlanma’nın verdiği sözün yerine getirilmesini sağlamada potansiyel kurtarıcı olabilir mi? “Gerçeği bileceksiniz ve gerçek sizi özgür kılacak” (Yuhanna 8:31). “Onların kalpleri vardır ama akletmezler” (Araf:179). Bilinen en gelişmiş canlı türü olan insanın, bunu bilişsel melekelere sahip olmaya borçlu olduğunu “yeniden” anımsaması gerekiyor. Görünen o ki din bunu yapamadı. Kapital bunu yapamadı. Sırada ne var?

Şurası bir gerçek ki bilgi ile haşır-neşir olmak bir tür fraktal döngü. Kapısı kapalı bir muamma çözülüp de kapı aralandığında, insanın karşısına yepyeni onlarca kapı çıkıyor. Denir ki Leonardo Da Vinci’nin matematik bilgisi bugünün ilkokul seviyesindeydi. Bir başka deyişle bugün batı standartlarında bir ilkokul eğitimi alan her öğrenci beş yüz sene öncesinin Da Vinci’sidir! Yoksa Da Vinci’nin dehasının abartıldığı kastedilmemektedir. Ne oldu da beş yüz sene öncesinin deha düzeyi bugün ilkokul düzeyine geriledi. Cevap bilgiyi işleme sürecine verilen değerin artmasıyla ilgili. Eğitim standartlaştırıldı ve zorunlu hale getirildi. Bu süreç bir geribildirim mekanizması yarattı. Öte yandan bilinen alemlerin hacmi genişledi. Pek çok bilim alanında. Tüm bu faktörler insan beyninin muazzam potansiyeli içinde pişirildiğinde ortaya ilkokul düzeyinde dâhiler yetiştirebilen toplumlar çıkardı. Tabii tercihini-yatırımını bu yönde yapma azminden vazgeçmediklerinin de altını çizmek gerek.

Öte yandan bu süreci ıskalama iki boyutta büyümeye devam etti. Gelişmiş toplumlar kendi bünyesindeki her bireyin bu süreçten geçtiğinden emin olmayı bir kenara bıraktılar (ya da hiçbir zaman istekli değildiler). Geriye kalan toplumlar ise bu imkanları kendi bünyesindeki bireylerin ancak belli bir kısmına ya ulaştırabildiler ya da kıllarını bile kıpırdatmadılar (da o toplumlardaki kimi bireyler kendi şahsi gayretleriyle bir mesafe kat edebildiler).

Ancak bilimin, bilginin, teknolojinin üretimi sekteye uğramadı. Giderek bu durum insan beyninin bilişsel becerilerinin daha fazla kullanılmasını zorunlu hale getirdi. Otuz sene önce bilgisayar kullanmayı bilen insanlar parmakla gösterilebilecek azlıktayken, bugün cep telefonu kullanmasını BİLMEYEN insanlar parmakla gösterilebilecek hale geldi.

Bir yanda bilinmesi gerekenler kümesinin artması diğer yanda ise bunu bilecek becerilerin kitlelerden (çeşitli sebeplerle ve yollarla) uzak tutulması. Sonuç: Gerçeği bilemiyorsun ki özgürleşebilesin. Kalbin olduğu halde onu nasıl çalıştıracağını bilemiyorsun ki akledebilesin!

Yapay zekâ bu aşamada tabloya girip, geride kalmış ortalama insanı kanatlandırarak yarışta tekrar etkin bir pozisyona gelmesini sağlayabilir mi? İlkokul bitiren herkes yeniden dahi statüsüne ulaşabilir mi? Beş yüz sene öncesinin değil ama. Daha yakın zamanların ölçütüne göre.

Nesnel veri ve enformasyon işlemesini yapay zekâ yapsın. Bundan tasarım, inovasyon, yaratıcılık vs. boyutlarında bilgi üretmeyi ise insan! Böyle bir iş bölümü yaygınlaştırılabilir mi? Eğitim süreci buna göre dönüştürülebilir mi? İş dünyasında insan-çalışanların görev tanımları buna göre yeniden yapılabilir mi? Bireyler böyle yetiştirilebilir mi?

Bunlar bellidir ki birer soru değil. Aslında ipucu. 21. yüzyılın kalan döneminde geride kalmak istemeyen birey ve toplumun gerçekleştirmesi gereken dönüşümdür bu. Yoksa o kadar geride kalınacak ki bir şeylerle yarışma motivasyonu bile kalmayacak. Öyle olunca da ister istemez ormana-mağaraya (ve onun kültür-yaşam modeline) geri dönülecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 379 13.07.2023)

Yapay zekâ alanında hem nitel hem de nicel olarak en iyi beceri kümesine sahip eğitim kurumumuz Boğaziçi Üniversitesi.

Türkiye’nin Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi geçtiğimiz günlerde açıklandı. 2021-2025 dönemini kapsayan strateji dokümanında altı temel stratejik öncelik belirlenmiş. Bunlar sırasıyla şöyle:

• Yapay Zekâ uzmanlarını yetiştirmek ve alanda istihdamı artırmak
• Araştırma, girişimcilik ve yenilikçiliği desteklemek
• Kaliteli veriye ve teknik altyapıya erişim imkanlarını genişletmek
• Sosyoekonomik uyumu hızlandıracak düzenlemeleri yapmak
• Uluslararası düzeyde iş birliklerini güçlendirmek
• Yapısal ve işgücü dönüşümünü hızlandırmak

Bu altı temel amaca ulaşmak için toplam 24 alt amaç tespit edilmiş. Örneğin YZ uzmanları yetiştirmek için üniversitelerin bu alandaki eğitimini güçlendirecek alt hedefler mevcut. (“Amaç 1.2: Üniversitelerin YZ alanındaki akademik ve teknik kapasitesi geliştirilecek ve yeni programlar açılacaktır”).

Birinci amaç insana odaklanmışken ikincisi Ar-Ge ve inovasyon odaklı. Burada da YZ alanında yeni teknolojilerin üretilmesine destek olacak amaçlar kümesi var. Üçüncü amaç dijital toplumun temel dinamosu olacak “veri” ile ilgili olanları oluştururken, YZ’nin gelir dağılımındaki uçurumu kapatmada kaldıraç olarak kullanılmasını hedefleyen çalışmalar dördüncü grupta. YZ çalışmalarında uluslararası iş birliği beşinci kategoride. Son grupta ise kamu kurumlarında YZ dönüşümünü sağlayacak amaçlar sıralanmış.

Rapordaki bilgilere göre dünyada bugün altmışın üstünde ülke ulusal bir YZ stratejisine sahip. Her ülke kendi dinamiklerine göre bir strateji hazırlıyor. Türkiye’nin stratejisi de genel olarak “YZ’ye Giriş” kıvamında. Bazı iddialı hedefler yok değil. Örneğin 2025’te YZ’nin GSMH’ye katkısının %5 düzeyine çıkarılması, YZ alanında on bin lisans üstü öğrenci, elli bin istihdam yaratılması, Türkiye’nin YZ alanında ilk 20 ülkeden birisi haline getirilmesi gibi.

Strateji dokümanları, tanım gereği, konuyu üst düzeyde ve ana hatlarıyla ele alır. Daha önemlisi bu genel hedefleri ya da amaçları gerçekleştirmek üzere icra edilecek eylem planını oluşturan çalışmalar ve onların çıktılarıdır. Bu kapsamda bir senesi zaten bitmiş olan bu strateji dokümanındaki hedeflerin gelecek dört senede ne kadarının gerçekleştirileceği bütünüyle icracıların performansıyla doğru orantılı olacak.

Raporda yer alan Türkiye’nin durumu ile ilgili veriler incelendiğinde göze çarpan ilginç bir husus da var. Üniversitelerin YZ alanındaki nitel ve nicel çalışmalarına göre oluşturulmuş tablo (Sayfa 44, Şekil 15). Tübitak’ın hazırlamış olduğu bu tabloya göre hem nitel hem de nicel olarak YZ alanında en iyi beceri kümesine sahip eğitim kurumumuz Boğaziçi Üniversitesi. Bu da bir başka “post-truth” ya da “simülasyonun simülasyonu” halimize örnek olsa gerek. YZ alanında önde gelen bir üniversite. Aylardır rektör problemi yaşıyor, kapısında yüzlerce polis nöbet tutuyor. İçinde neredeyse yüz yaşına gelmiş kıdemli hocaları, bulundukları durumu protesto ediyor! Neden yukarıdakini aşağı çekmeye çalışmak yerine, aşağıdakileri yukarı çıkarmaya çalışmıyoruz?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 284 02.09.2021)

HBT’nin bu dönemki konferans serisi Merak üzerine. 16 Kasım 2019’daki ilk oturumda merak olgusunu genel hatlarıyla irdelemiştik. 1 Şubattaki dördüncü oturumda özellikle eğitim ve nörobilim açılarından merak olgusu ele alındı. İnsan beyni ile ilgili son yıllarda yapılan araştırmalar ve bunun öğrenme-merak olgularıyla irtibatını Bahçeşehir Üniversitesi Tıp Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Türker Kılıç hoca detaylı bir şekilde ele aldı.

Başlangıçta hayatta kalma refleksinin bir yan ürünü olarak ortaya çıkan merak insanla birlikte binyıllarca süren evrimsel yolculuğu sonucunda bugün farklı bir konuma ulaşmış durumda. Belki içgüdüsel olarak yine korunma refleksi ile merak duyuyoruz öte yandan merak artık kişinin kendini gerçekleştirmesi sürecine katkı sağlayacak bir araç haline gelmekte.

Enformasyonu belletmeye yönelik eğitim sistemi yerini eleştirel düşünce, sorgulayıcı akıl modeli kapsamında yenilikçi fikirler üretmeye, bunların peşinden koşmaya, bunları hayata geçirmeye doğru yöneliyor. Neden? Çünkü enformasyon artık herkesin iki parmağının arasında. Oysa bundan bilgi üretmek, üretirken bireysel olarak kendini gerçekleştiriyor olduğunu hissetmek ayrı bir beceri setini gerektiriyor ki merak bu beceri setinin geliştirilmesindeki en büyük itici güç!

Yapay zeka demek için bilincinde olduğunun bilincinde olması gerekmez mi? Peki dünyanın el birliği ile ürettiği ileri bir teknolojik ürün pratikte tek bir ülkenin malı olabilir mi?

Son günlerde teknoloji ile ilgili iki laf ağızlara pelesenk oldu. Biri “yapay zeka” diğeri ise “yerli ve milli teknoloji”. Başımızı nereye çevirsek gözümüze çarpan yeni teknolojik üründe illa ki bir yapay zeka katkısı var. Cep telefonu yapay zekalı, laptop yapay zekalı, internet bankacılığı yapay zekalı. Yapay zeka dünyada altmış senede görmediği ilgiliyi Türkiye’de altmış günde gördü. Bir altmış gün sonra da unutulmuş kahramanlar çöplüğünde yerini alacaktır!

Olguların, kavramların bu denli hızlı tüketilmesinde ana etken nedir? Üretim süreciyle ilgili herhangi bir bilgi, deneyim, ilgi ya da menfaatimizin olmaması belki de! Vitrine sürekli yeni bir şeyler çıkarılsın ve biz de cebimizin gücü yettiğince onlardan beğendiklerimizi alalım, kullanalım, tüketelim. Sonra? Sıradaki!

Peki bugünün dar yapay zeka uygulamalarına “yapay zeka” demek ne kadar doğru? Bugün yapay zeka diye anılan yazılım, donanım ya da uygulamaların neredeyse tamamı “makine öğrenme” denilen olguya saplanıp kalmakta. Bu düzeydeki yapay zekada bir bilinç var ama “o bilinç” bilincinde olduğunun bilincinde değil! Oysa sokaktaki insan için zeka dendiğinde örnek alınan rol model insandır. Ve insan bugün sadece bilincinde değil, aynı zamanda bilincinde olduğunun da bilincindedir. Ki otonom irade buradan filizlenir. Bilimerleri yapay zekanın bu düzeye ancak 70-100 sene içinde geleceğini öngörmekte. Kaku gibi bazı bilimerleri ise neden bu düzeyde bir yapay zeka isteyelim ki diyerek konuyu sulandırıyor.

Ağızlara sakız olan ikinci olgu ise “yerli ve milli”. Bir teknolojik ürüne “yerli ve milli” demenin teknik düzeydeki kriterleri nedir? Hammaddesi ve onu işleme süreçleri ile son ürünün tasarımı dahil her şeyin ülke sınırları içinde tasarlanması, üretilmesi-yeniden üretilmesi vs mi gerekir? Örneğin Kaliforniya’da tasarlanmış, elektronik parçalarının bir kısmı Kore’den gelen, Çin’de üretilmiş bir ürün ABD malı mıdır, yoksa Çin malı mı?

Listeye yazılım tarafı da eklenebilir. ABD’li yazılım firmalarının ürettiği işletim sistemi ve kod geliştirme yazılımları kullanılarak tasarlanmış, kodlanmış, üretilmiş bir yazılım (örneğin akıllı cep telefonları için bir uygulama – app!) yerli ve milli midir; değil midir?

Izdırap çek(tir)meye gerek yok: Nasıl ki Kore’de üretilmiş parçalar, Çin’deki fabrikada bir araya getirilerek üretildiği halde inovasyon Kaliforniya’da yapıldığı için o cihazlar Amerikan malı oluyorsa, ABD kaynaklı imkanlar kullanılarak üretilen yazılımlar da tasarlanıp-yaratılan ülkenin malı olur. Her iki durumda da başka ülkelere bağımlılık söz konusu olsa bile. Çin eğer fabrikalarını kapatırsa Apple iPhone ürettiremez hale gelebilir.

Keza Apple AppStore’u kapatırsa herhangi bir Türk firmasının, örneğin GSM operatörünün, bankanın, e-ticaret sitesinin iOS için geliştirdiği uygulama (app) erişilemez, kullanılamaz. Ülkelerarası bu bağımlılık iş global ticarete geldiğinde kabul edilebilir bir olgu görünümündedir. Oysa konu “siyaset” olduğunda “yerli ve milli” sloganı haklı olarak kitleleri etkileyebilmekte. Belki de çelişen nokta yerli ve milli olgusunu globelleşmiş ekonominin bir parçası haline gelmiş ürünlerle irtibatlandırma çabası. Bugünün küresel ekonomisinde özellikle de ileri teknolojik ürünler, resmiyette tek bir ülkenin olsa da pratikte artık tüm dünyanın malıdır.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 128 – 07.09.2018)