İnsan üretim zincirindeki verimsiz halkalardan biri değildir. Zincirin kurulmasının temel nedenidir!

4 Ağustos 2026’da yayımlanan “MatrAIx: Simulating the World with 8.3 Billion Persona Agents” (“8.3 Milyar Temsilci Persona ile Dünyayı Simüle Etmek”) başlıklı akademik çalışma ilginç bir eşikten bahsediyor. Araştırmacılar, dünya nüfusunun çeşitliliğini temsil etmeyi amaçlayan 8,3 milyar sentetik persona oluşturmuş! Aynı anda çalışan 8.3 milyar YZ temsilcisi değil de 8.3 milyarlık YZ temsilci havuzu. Bunlar gerçek insanların dijital kopyaları olmaktan ziyade yaş, eğitim, meslek, gelir gibi çok sayıda özellik üzerinden tanımlanmış yapay profiller. Her yapay temsilci karakteri bin 290 farklı özellikle tanımlanabiliyor. Bu yapay kişilikler, büyük dil modelleriyle buluşturulduklarında anketlere cevap verebiliyor, ürünleri değerlendirebiliyor, internet sitelerini kullanabiliyorlar. Kısacası insanmış gibi davranmaya programlanmış diji-varlıklar! Bu dijital ekosistemin amacı bir ürünü piyasa çıkarmadan önce hakkında geri bildirim toplamak!

İlk bakışta son derece yararlı. Yeni bir ürün geliştirdiğinizi düşünün. Onu piyasaya sürmeden önce farklı özelliklere sahip binlerce kişiye denetmek istiyorsunuz. İnsanlardan oluşan böyle bir örneklem yaratmak hem pahalı hem de zaman alıcı. Oysa bu türden diji-varlıklarla milyonlarca denemeyi kısa sürede yapabilirsiniz. Toplanan geri bildirim ile ürünün yeni bir versiyonunu oluşturup gerçek insanlarla daha küçük ve odaklanmış testlere geçersiniz. Simülasyon gerçeğin yerini almaz belki ama ona ulaşmanın kalitesini artırır. Peki ya yerini alırsa?

Bu noktada tartışma konusu artık teknoloji değil o teknolojinin yerini alacağı dijital toplumun kendisidir. Yapay zekalar özde insana daha iyi hizmet etme iddiasıyla geliştiriliyor. İnsan için daha iyi ürün tasarlamak, daha doğru hizmet vermek, maliyeti düşürmek, zamanı kısaltmak… Ancak bunları gerçekleştirmek için kurulan sistemler geliştikçe insanın süreç içindeki varlığı giderek gereksizleşiyor. Ürünü yapay zeka tasarlasın. Yazılımını yapay zeka geliştirsin. Reklamını yapay zeka hazırlasın. Fiyatını yapay zeka belirlesin. Hangi müşterinin beğeneceğini yapay zeka simüle etsin. Her adım kendi içinde son derece makul. Ancak zinciri mantıksal sınırına kadar götürdüğümüzde tuhaf bir soru beliriyor: Madem buraya kadar geldik, neden hala insanı merkezde tutuyoruz? Üreten yapay zeka olsun. Satan yapay zeka olsun. O halde satın alan da yapay zeka olsun!

Saçma elbette! Çünkü yapay zekanın o ürüne ihtiyacı yok ki; onu ne yapsın? Fakat düşünce deneyinin değeri de burada: Ekonomik sistemin nihai gerekçesinin verimlilik değil insan olduğunu hatırlatıyor. İnsan üretim zincirindeki verimsiz halkalardan biri değildir. Zincirin kurulmasının temel nedenidir. Sanayi toplumu makineleri insan emeğinin yerine koydu. Dijital toplum ise daha ileri bir ihtimali gündeme getiriyor: İnsan yalnızca üretimden değil; değerlendirmeden, seçimden, karar vermeden ve giderek toplumsal süreçlerin başka noktalarından da çıkarmak. Yine de tüm bu süreçler zincirinin varlık nedeni insandır! Çünkü o ürünleri tüketecek olan yine insandır!

Bir gün o rol de insanın elinden alınabilir mi? Alınabilir! İnsan düzeyini de aşan bir yapay “süper” zeka insanı merkez olmaktan çıkarabilir. Ancak o yeni paradigma tüm o üretim-pazarlama-simülasyon vb. zincirini de gereksiz hale getirmiş olur. Yapay süper zekanın gereksinimleri neyse yapay zekalar da onun için çalış(tırıl)maya başlar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 536 04.09.2026)

İnsan kendi zekasını artırmak için yapay zeka ile rekabete (nasıl) girebilir mi?

Yapay zeka bugüne dek insanın yapabildiği işleri ne ölçüde üstüne alabilecek? Daha iyi metin yazabilecek mi, daha doğru tıbbi teşhis koyabilecek mi, daha hızlı analiz yapabilecek mi? Tartışma bitmedi ama herkes ibrenin yapay zekadan yana döndüğünü görüyor! Oysa soruyu tersinden sormak da mümkün: Yapay zeka insanın yerine hangi işleri yapacak değil de insanın zihinsel kapasitesini, akli melekelerini, zekasını nasıl geliştirecek (mi)? Malum bir insanın daha fazla iş yapabilmesiyle daha iyi düşünebilmesi aynı şey değil.

İnsan ile yapay zeka arasında üç farklı ilişki kurulabilir. İlki, yapay zekayı vekil (agent) olarak kullanmak. “Şunu özetle, bunu araştır, seçenekleri değerlendir, metni hazırla.” İnsan düşünsel işi makineye devreder ve sonuçtan yararlanır. Verimlilik artar ama bu modelde insan zekasının da arttığını söylemek zordur. Hesap makinesinin insanı daha iyi hesap yapar hale getirmemiş olması gibi.

İkinci ilişki asistanlık. Burada insan düşünmeye devam eder, yapay zeka onun menzilini genişletir. Daha fazla bilgiye ulaşmasını, farklı seçenekleri görmesini, bağlantılar kurmasını sağlar. Bu kuşkusuz değerlidir. Ancak yine de daha iyi düşünmek ile daha güçlü araçlarla düşünmek arasındaki ayrım ortadan kalkmaz. Üçüncü ilişki ise daha ilginç: Yapay zekayı zihinsel rakip olarak kullanmak! Bu modelde insan yapay zekadan cevap istemez. Direnç göstermesini talep eder. “Bana katılma! Argümanımın en zayıf noktasını bul! Hangi varsayımın farkında olmadığımı tespit et! Görüşümü çürütmeye çalış! Bakmadığım yerden bak!”

Aslında insan zihni tarih boyunca da böyle gelişti. Başka zihinlerle karşılaşarak. Öğretmenle, ustayla, arkadaşla, rakiple, eleştirmenle… Bir filozofun yüzyıllar önce yazdığı kitap bugün bile insan düşüncesine direnç gösterebiliyor. İnsanı geliştiren yalnızca yeni bilgi edinmek değil, kendi düşüncesinin sınırlarına çarpmak biraz da. Yapay zekanın getirebileceği yenilik burada yatıyor olabilir. İnsan ilk kez her an ulaşılabilen, sabırlı, kişiye göre şekillenebilen bir zihinsel rakibe sahip olabilir. Üstelik onun gerçekten bir “zihin” olup olmadığı bu açıdan ikincildir. Kişinin zihninde direnç yaratabiliyorsa işlevini yerine getiriyor demektir.

Ancak burada dijital kültürün temel bir eğilimi gündeme gelir. Teknoloji uzun zamandır sürtünmeyi azaltmaya çalışıyor. Daha kolay, daha hızlı, daha zahmetsiz… Yapay zeka da insanlara yardımcı olmak, isteklerini anlamak ve mümkün olduğunca tatmin edici cevap vermek üzere tasarlanıyor-çalışıyor. Ya insan zekasının gelişmesi bunun tersini gerektiriyorsa? Kasın gelişmesi için direnç gerektiği gibi zihnin gelişmesi için de bir miktar zihinsel direnç gerekmez mi? O halde insan zekasını artıracak yapay zeka, ona en iyi cevapları veren değil, zaman zaman cevaplarını beğenmeyen bir yapay zeka olabilir.

Böyle bir yapay zeka yapılabilir. Peki insan sürekli açıklarını gösteren, itiraz eden, düşünsel konforunu bozan bir yapay zekayı kullanmak ister mi? Belki bu sorunun cevabını da insan zekasını tarihsel süreçte geliştiren bildik modellerle insan arasındaki ilişkide aramalı. Okula büyük bir istekle giden öğrenci oranı kaçtır mesela? Toplum-devlet-aile bu oranı yükseltmek üzere neler yapmış-yapmakta?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 535 28.08.2026)

Sosyal medyada kritik dönüşüm: İdealize edilmiş hayatların sonu!

Sosyal medyada yeni bir dönüşüm yaşanıyor. Başlangıçtaki o “herkes parti halinde, herkes ne güzel hayatlar yaşıyor” imajını güçlendiren içerikler sahneden çekilmeye başladı. Artık su katılmamış “gerçek hayat” örnekleri yükselişte. Telefonunu çıkar, uygulamanın içinde kamerayı aç ve o an yaşamakta olduğun neyse onun görselini-videosunu çekip paylaş! Düzeltme vs. yok!

Ancak dijital kültürde gerçeklik bile çoğu zaman kendiliğinden ortaya çıkan bir durum değil, üretilen yeni bir estetik biçimi. Instagram çağının görünmeyen sloganı şuydu: Hayatını idealize et! Daha güzel görün, daha üretken ol, daha düzenli yaşa, daha ilginç ol. Sosyal medya bireye önce görünürlük alanı açtı sonra da onu kendisinin reklam ajansına dönüştürdü. İnsanlar artık sadece yaşamıyor, yaşadıkları hayatın sürekli yayınlanabilir bir versiyonunu da üretiyordu. Bu durum başlangıçta cazipti. Böylece herkes defolu yanlarını saklayıp, olmak istediği kendisini üretir hale geldi. Hadi selfie çekelim denildiğinde suratlara takılan sahte gülücükler misali!

Dijital, sanayi toplumunun klasik toplumsal hiyerarşilerinin kırılmasını sağladı. Yalnızca ünlüler, markalar ya da medya figürleri değil, herkes kendi hayatını sergileyebilir hale geldi. “Kusursuz görünmek” moda oldu. Böylece sosyal medya gerçek hayatın temsil alanı olmaktan çıktı; optimize edilmiş hayatlar vitrinine dönüştü. İlişkiler, bedenler, evler, tatiller, hatta gündelik rutinler bile performans estetiğinin parçası haline geldi. İnsanlar artık yalnızca başkaları değil kendileri tarafından da izlemeye başlamıştı.

TikTok’un 2026 raporunda öne çıkan “Reali-TEA” eğilimi tam da bu yorgunluğun içinden doğuyor gibi. Platformların yeni keşfi şu: İnsanlar artık kusursuzluğu değil, kusurları da içeren ham gerçeği izlemek istiyor. Dağınık evler, hazırlıksız görüntüler, başarısızlık hikâyeleri, ağlama videoları, filtresiz yüzler, ölçüsüz tepkiler… İlk bakışta bunlar sosyal medyanın “gerçekliğe dönüşü” gibi yorumlanabilir. Ancak şu da var: Sosyal medya platformları gerçekliği sevdiklerinden değil, yakınlık hissi ürettiği için yüceltiyor olabilir.

Instagram ekonomisi hayranlık üretmeye dayanıyordu. TikTok ekonomisi ise ilişkisellik üretmeye dayanıyor. İnsanlar artık erişilemeyen hayatları değil, kendilerine benzeyen insanları izlemek istiyor. Çünkü dijital toplumda güven giderek uzmanlıktan değil, benzerlik hissinden doğmaya meylediyor. Fakat burada kritik bir paradoks var. Dijital ekonominin merkezine yerleştiğinde, samimiyet o bildik samimiyet olarak kalabilecek mi? Bugün “doğal görünmek” başlı başına yeni bir içerik stratejisine dönüşmekte. Spontane görünen davranışlar planlanıyor, filtresiz estetikler tasarlanıyor, gündelik hayat bile dikkat ekonomisinin bir parçası haline geliyor. Böylece gerçeklik, yapaylığın karşıtı olmaktan çıkıp yeni bir performans biçimine dönüşüyor.

Belki de içinde bulunduğumuz dönüşümün özü burada yatıyor. Sanayi toplumunun ideali mükemmel insandı. Dijital toplumun yeni ideali ulaşılabilir insan olmak. Çünkü algoritmik çağda ekonomik değer artık mesafeden değil, yakınlık hissinden üretiliyor. Bu durum aynı zamanda daha derin bir soruyu da gündeme getiriyor: İnsanlar gerçekten daha sahici olanı mı arıyor, yoksa yalnızca daha ikna edici bir gerçeklik simülasyonunu mu talep ediyor-tüketiyor? Tik-Tok’un bu yeni eğilimi adlandırırken yaptığı kelime oyunu bile düşündürücü: Reality değil Reali-TEA!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 528 10.07.2026)

Mallarme-Shannon-YZ-Mallarme döngüsü!

Entropi olduğu müddetçe, evren sonsuz veri de üretmekte. Bu sonsuz veriyi yakalayabilecek bilişsel bir kapasite ya da yapı mümkün olursa o veriden enformasyon, hatta bilgi üretmek de söz konusu olabiliyor. Ama bütün bu dönüşümlerin sonunda ortaya bir anlam çıkmıyorsa, insanlığın (ya da benzer bir veri-işleyen bilişsel kapasitenin) en gelişmiş teknolojileri bile yalnızca kusursuz bir gürültü üretmiş olmaz mı?

Fransız şair Stéphane Mallarmé’nin ünlü sözü, ilk bakışta romantik bir edebiyat hayali gibi görünür: “Dünya, nihayetinde güzel bir kitaba varmak için yaratılmıştır.” Oysa bu tümce yalnızca edebiyata değil, insanlığın bilgiyle kurduğu ilişkinin tamamına dair bir önerme içeriyor. Çünkü Mallarmé’nin vurgusu “kitap”tan çok “varmak” sözcüğündedir. Dünya olduğu haliyle yeterli değildir; bir dönüşüm geçirmelidir-geçirmektedir. Ham olan işlenmeli, dağınık olan düzenlenmeli, yaşananlar anlamlı bir bütüne dönüştürülmelidir.

Bugün dijital toplumun merkezindeki veri tartışmaları da aslında benzer bir dönüşüm fikrinden besleniyor. Her hareket, her etkileşim, her süreç veri üretir. Akan bir nehir, çalışan bir fabrika, bir şehirde dolaşan insanlar, hatta insan bedeninin kendisi bile durmaksızın veri üretmektedir. Ancak belli bir mekanizma olmadığı müddetçe bu veri yakalanamaz-işlenemez; yani enformasyona dönüşemez! Bu manada gövde çeperindeki halkalar nedeniyle ağaç da bir mekanizma, insan beyni de kitap da bilgisayar da… Daha sonra bu enformasyon çeşitli modeller, algoritmalar vb. aracılığıyla ilişkilendirilir; örüntüler ortaya çıkarılır. Ve bilgi üretilir.

Bu açıdan bakıldığında veri, enformasyon ve bilgi arasında bir hiyerarşi değil, bir dönüşüm zinciri vardır. Ham madde nasıl işlenerek bir teknoloji ürününe dönüşüyorsa, veri de işlenerek bilgiye dönüşür. Bir akıllı telefon yalnızca metal, silikon ve plastikten oluşmaz: O malzemelerin belirli bir amaç doğrultusunda örgütlenmiş halidir. Aynı şekilde bilgi de yalnızca enformasyon yığınından ibaret değildir; belirli bir anlam ufkuna göre düzenlenmiş şeklidir.

İşte Claude Shannon’un önemi burada ortaya çıkıyor. Shannon, 20. yüzyılın ortasında enformasyonun matematiğini kurdu. İletişimin başarısı için mesajın ne anlama geldiğini bilmeye gerek olmadığını gösterdi. Bir mesajın içeriğinden çok, nasıl kodlandığı-aktarıldığı önemliydi. Bu yaklaşım dijital çağın temelini oluşturdu. Bilgisayarlar, ağlar ve nihayet yapay zekâ sistemleri bu düşüncenin üzerine inşa edildi. Ancak Shannon’un başarısı aynı zamanda bir sınır da içeriyordu. Çünkü enformasyonun matematiği, anlamın matematiği değildir. Bugün yapay zekâlar devasa miktarda veriyi işleyebiliyor, enformasyonu bilgiye dönüştürebiliyor ve hatta yeni bilgiler üretebiliyor. Fakat bütün bunların ne anlama geldiği sorusu hala insanın önünde duruyor.

Belki de Mallarmé ile Shannon arasındaki ilişkiyi bir karşıtlık olarak değil, bir yolculuk olarak düşünmek gerekir. Shannon dünyanın nasıl hesaplanabileceğini gösterdi. Yapay zekâ bu hesaplamayı benzeri görülmemiş bir ölçeğe taşıyor. Fakat Mallarmé’nin sorusu yolculuğun sonunda yeniden ortaya çıkıyor: Bütün bu veri, bütün bu bilgi, sonunda neye dönüşecek? Belki de yapay zekâ çağında insanın görevi artık bilgi üretmek değil, anlam üretmektir. Makineler malzemeyi hazırlayabilir. Veriyi işleyebilir. Bilgiyi çoğaltabilir. Ama o malzemeden “güzel kitabı” kimin yazacağı sorusunun cevabı hala aynıdır: İnsan!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 527 03.07.2026)

“Muhteşem İnsanlık” mı, “Teknolojik Cumhuriyet” mi?

İnsanlığın geleceği üzerine yürütülen tartışmaların önemli bir bölümü teknoloji üzerinden yapılıyor. Oysa teknolojinin kendisinden daha önemli bir soru var: Teknolojiyi kullanan insan tasavvurunun bileşenleri nelerdir? Çünkü her teknoloji politikası (örneğin her yapay zekâ stratejisi veya her dijital dönüşüm programı) açıkça ifade edilmese bile belirli bir insan anlayışına dayanmaktadır. Bugün bu konuda dikkat çekici iki metin, birbirinden çok farklı kurumsal dünyalardan gelmelerine rağmen aynı sorunun etrafında dolaşıyor. Papa XIV. Leo’nun “Muhteşem İnsanlık” tebliği ile Palantir firmasının kurucularının kaleme aldığı “Teknolojik Cumhuriyet” kitabı bu açıdan irdelendiğinde teknoloji üzerine olmaktan ziyade insanlığın geleceği üzerine yazılmış iki farklı manifesto olarak değerlendirilebilir.

İlk bakışta iki metin arasında büyük bir mesafe olduğu düşünülebilir. Bir tarafta iki bin yıllık bir dini geleneğin temsilcisi, diğer tarafta yapay zekâ ve savunma teknolojileri alanında faaliyet gösteren yeniyetme bir teknoloji şirketinin kurucuları. Ancak her iki metin de yapay zekâyı sıradan bir yenilik olarak değil, insanlık tarihinin yönünü değiştirebilecek bir kırılma anı olarak değerlendiriyor. Bu ortak nokta önemli. Çünkü dijital toplumun ortaya çıkışı artık yalnızca ekonomik ya da teknik bir dönüşüm olarak değil, insanın kendisini yeniden tanımladığı bir süreç olarak görülmekte. Metinler arasındaki ayrım ise bu noktadan sonra başlıyor.

Papa XIV. Leo’nun metninde insan, kendi başına bir amaçtır. İnsan onuru, teknolojik ilerlemenin önünde ya da gerisinde değil, merkezindedir. Teknolojinin değeri, insanı ne kadar güçlendirdiğiyle değil, insan kalabilme imkânını ne kadar koruduğuyla ölçülür. Bu yaklaşımda yapay zekâ, insanın yerine geçecek bir varlık değil, insanın hizmetinde kalması gereken bir araçtır. Muhafazakar bir kurum olarak kilise paradigmatik bir toplumsal sıçramadan ziyade mevcut toplumsal paradigmanın içinde kalmayı (ama işte onun olumsuz yönlerini düzeltmeye çalışır görünmeyi) tercih ediyor. Kendi içinde tutarlı bir tavır.

“Teknolojik Cumhuriyet” ise farklı bir noktadan hareket ediyor. Burada insan, büyük bir tarihsel mücadelenin öznesi olarak tanımlanıyor. Teknoloji yalnızca refah üretmek için değil, medeniyetlerin rekabetinde üstünlük sağlamak için de gereklidir. Yapay zekâ, ulusal güç, stratejik kapasite ve toplumsal organizasyonun temel unsurlarından biri olarak görülür. Bu bakış açısında insanın değeri, büyük ölçüde ait olduğu siyasal ve kültürel yapının geleceğiyle ilişkilendirilir.

Bu nedenle iki metin arasındaki temel fark teknolojiye değil, insana bakışlarında. Birisi insanı korumak için teknolojiyi sınırlandırmaya çalışırken, diğeri insanlığın geleceğini güvence altına almak için teknolojik gücü büyütmeyi savunmakta. Biri tümeli muhafaza etmek için tikellerden yola çıkıyor, diğeri tümele yeni bir rol biçerken tikellerin bundan nasıl etkileneceğini önemsemez görünüyor!

Belki de dijital çağın en önemli tartışması burada yatıyor. Belirleyici unsur belki de yapay zekâ sistemlerinin ne kadar akıllı olacağı değil, bu sistemleri hangi insan tasavvurunun yönlendireceği olacak. Çünkü dijital toplumun kurucu sorusu artık “Ne üretebiliriz?” değil, “Tüm bu teknolojik kapasiteyi kullanırken insanı nasıl tanımlayacağız?”. Geleceğin toplumları muhtemelen sahip oldukları teknolojilerin (yapay zekâ vd.) gücüyle değil, insanın ne olduğuna dair verdikleri cevapla birbirlerinden ayrışacak.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 525 19.06.2026)

Düşünme eyleminin hibritleşmesi otorite ve hakimiyet kavramlarının yeniden tanımlanmasını da gerektirebilir.

Bilgisayarlaşma süreci son kırk yıldır tüm dünyayı dijital dönüşüme tabi tuttu. Dönüşüm 1.0 denilebilecek bu süreçte önce veri sonra da iş süreçleri dijitalleşti-dönüştü. Muhasebe hızlandı, üretim planlaması otomatikleşti, veri saklama ucuzladı. Makine iş süreçlerinin pek çok evresinde insanın yaptığı işi devraldı. Ancak yapıldığı şekliyle değil; değiştirip-dönüştürerek. Örneğin fiziksel veri toplamada veri kontrol mümkün değildi. Ancak dijital veri girişi aynı zamanda veri kontrolünü de yapar hale geldi. Bir taşla iki kuş! Optimizasyon!

Bu süreçte zihinsel mimari büyük ölçüde yerinde kaldı. Karar yine insana aitti; bilgisayar bir araçtı. Yapay zeka ile başlayan yapay dönüşüm (ya da Dönüşüm 2.0) ise farklı bir eşiğe işaret ediyor. Artık sadece iş süreçleri değil, düşünme süreçleri de dönüşümün radarına giriyor. İnsan makineyle çalışmıyor; makineyle birlikte ve giderek makine-gibi düşünmeye başlıyor.

Burada ilk dikkat edilmesi gereken olgu, düşünmenin dışsallaşmasıdır. Bir tür “bilişsel yük devri”. Yani basitçe şu: Belleği arama motoruna, analizi üretken yapay zekaya, ilk taslak üretimini algoritmalara bırakmak. Artık telefon numaraları ezbere bilinmiyor, metinler baştan sona insan tarafından kaleme alınmıyor, veriyi insan ayıklamıyor. Bu tablo çoğu zaman “zihinsel tembellik” olarak yorumlanıyor. Oysa altı çizilmesi gereken şey sadece tembellik değil. Düşünce ortadan kalkmıyor; bir anlamda yer değiştiriyor. İşlev yer değiştirirken otorite de insandan başka bir “şey”in sahipliğine geçiyor. Bir soruya verilecek en makul cevabı artık yalnızca insan zihni üretmiyor; model öneriyor, insan seçiyor!

Bu noktada “algoritmik akıl” kavramı belirleyici hale geliyor. Makine öğrenme (ML) tabanlı algoritmik akıl, büyük veri kümelerinden örüntü çıkaran ve olasılıklar üreten hesaplama biçimidir. İnsan aklı ise anlam kurar, neden-sonuç ilişkisi arar, hikaye üretir. Algoritma için korelasyon yeterliyken insan için anlam gerekir. Paradigma kırılması tam burada ortaya çıkıyor. Eğer toplumsal karar mekanizmaları giderek tahmin doğruluğu üzerinden çalışmaya başlarsa, anlam ikinci plana itilir. Dijital toplum, anlam merkezli değil; öngörü merkezli bir organizasyona doğru evrilebilir. Ne olacağını bilmek, neden olduğunu anlamaktan daha değerli hale gelebilir.

Bu kolektif bir dönüşüm; bireysel değil. Yapay zeka, insan zihnine eklemlenen dışsal bir katman gibi çalışıyor. Kimi araştırmacıların “üçüncü sistem” diye adlandırdığı bu yapı, refleks ile analitik düşünce arasına yerleşen bir hesaplama modeli. Artık karar süreçleri “insan ya da makine” şeklinde değil; “insan ve model” şeklinde hibrit bir yapıda işliyor. Navigasyon uygulamasıyla yol bulan sürücü, öneri sistemiyle içerik seçen kullanıcı, metnini yapay zeka ile tasarlayan yazar… Düşünme, platformlarla birlikte gerçekleşiyor. Bu durumda düşünme hala bütünüyle bireysel bir faaliyet midir diye sorgulamak gerekiyor.

Bu tablodaki sorun kapasite değil, egemenlik! İnsan yapay zeka sayesinde daha hızlı düşünebilir. Daha çok veriyi işleyebilir. Fakat o düşünme eyleminin çerçevesini, değişkenlerini kim belirliyor? Hangi seçeneklerin insanın önüne getirileceğine, hangi ihtimallerin görünür olacağına artık insan karar vermiyor. Sanayi toplumu üretim araçlarını merkezileştirmişti. Dijital toplum ise düşünme araçlarını da merkezileştiriyor. Düşünce giderek dışsallaşıyor ve algoritmik akıl ile iç içe geçiyorsa, özgürlük ve dolayısıyla egemenlik kavramını da yeniden tanımlamak gerekecek. Er ya da geç!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 513 13.03.2026)

Ayna, ayna! Söyle(me) bana!

“Makinalar düşünebilir mi?” sorusu, Alan Turing’den bu yana yalnızca teknik bir problem değil, aynı zamanda insanın kendini nasıl konumlandırdığına dair felsefi bir ayna gibi. Bu sorunun etrafında dönen tartışmaların önemli bir kısmı, insan ile makine düşünmesi arasındaki farkı hız üzerinden okumaya çalışıyor. İnsan düşünmesi “ışık hızı gibi”, ölçülemez ve sezgisel; makine düşünmesi ise yavaş, adım adım ve mekanik olarak betimleniyor. Oysa bu karşıtlık, dikkatle incelendiğinde, esas farkı gizleyen bir yanılsama olabilir.

İnsan düşünmesinin “hızlı” olarak algılanmasının temel nedeni, onun birim zamandaki bileşenlerinin insana kapalı olması. İnsan düşünürken ara adımları “göremez”; düşünce sonuç olarak belirir. Bu donuk-karanlık opaklık hali düşünmeye metafizik bir derinlik atfedilmesine de yol açabiliyor. Makinede ise işler farklı. Makine, düşünme sürecini açık ediyor, onu şeffaflaştırıyor: Girdiler, aradaki hesaplamalar ve çıktılar izlenebilir hale geliyor. Bu şeffaflık, paradoksal bir şekilde makinenin düşünmesini sıradan, hatta aşağı bir etkinlik gibi gösteriyor. Sanki düşünmek illaki dışa kapalı, ezoterik bir edim olmalıymış gibi. Sırf makinenin bunu şeffaf bir şekilde yapabiliyor olması bile, düşünme ediminin opak olmasını “evrensel” bir kabul olmaktan çıkarmaya yeter. Dolayısıyla burada ölçülen şey hız değil, görünürlüktür!

Bu farkı sinema metaforuyla açıklamak da mümkün. Perdede izlenen hareket, aslında saniyede 24 kareden oluşan durağan görüntülerin art arda sıralanması. Hareket ise algısal bir sonuç; bir yanılsama. Ama güzel bir yanılsama! Benzer biçimde, insan düşünmesi de ardışık zihinsel “karelerden” oluşur; ancak bu karelerin sayısı ya da hızı değil, geri döndürülemez oluşu belirleyici. İnsan düşünürken aynı anda yaşar; verdiği kararlar, hatalar ve sezgiler doğrudan hayatına bağlanır. Makinede ise her kare geri alınabilir, durdurulabilir, yeniden oynatılabilir. Bu yüzden makine düşünmesi “yavaş” değil, “sayılabilir” ve “geri sarılabilir” olduğu için sıradan görünüyor.

Tartışma derinleştikçe mesele hızdan ontolojiye kayar. İnsan, öleceğini bilen, kırılgan bir varlık; düşünmesi bu kırılganlığa gömülü. Makine ise ne ölüm korkusu taşıyor ne de varoluşsal bir riskle karşı karşıya. Bu, makineyi eksik değil, başka türden bir varlık yapıyor. Makinenin bazı açılardan “avantajlı” oluşu (yorulmaması, korkmaması, unutkan olmaması) onun ontolojik olarak “birinci sınıf” olduğu anlamına gelmez. Hiyerarşi, özelliklerden değil, varlığın kaynağından doğar.

Bu noktada insan–makine ilişkisi, tanrı–insan ilişkisiyle benzer bir yapıya mı bürünüyor diye sorulabilir. Alt varlık, üst varlıkta olmayan bazı özelliklere sahip olabilir; bu onu daha iyi değil, yalnızca farklı kılar. İnsan, tanrıya göre ikinci sınıf olabilir. Makine de insana göre ikinci sınıftır. Ancak bu sınıflandırma, değerden çok türetilmiş olmakla ilgili.

Sonuç olarak, insan ile makine düşünmesi arasındaki fark ne kare sayısında ne de hızda. Asıl fark, o karelerin içinde kimin yaşadığı. İnsan filmi yaşar; makine filmi işler. Makine düşünmesi, insan düşünmesinin gizemini çözmez belki ama onun kırılganlığını görünür kılabilir. Rahatsız edici bir dijital ayna misali! Rahatsız edici, çünkü belki de insan o aynada kendisini o şekilde görmeye hazır değil!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 503 26.12.2025)

Bu kötülüğü ben yapmasam başkası yapacak diye diye…

Yeni yayınlanan akademik bir araştırmaya göre sosyal medya siteleri geliştirdikleri algoritmaları bir kenara bırakıp da suyu doğal akışına bıraksalar bile kullanıcılar arasında kutuplaşma öyle ya da böyle boy gösterecek. Araştırmanın nedenine-nasılına girmek yerine bu tümcenin bilinçdışına gönderdiği mesajı yakalayıp kelimelere dökmekte fayda var: Sosyal medya sitelerini günah keçisi yapmayı bir kenara bırakın; asıl defo insanın doğasında!

Acaba? Geliştirdikleri algoritmalara “ne yap et daha çok insanın dikkatini çek” stratejisini şırınga etmiş olan sosyal medya siteleri gerçekten de böyle yaparken malumun ilanını mı hayata geçiriyor? O zaman insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Suyun doğal akışı zaten böyleyse neden milyarlarca dolar harcayıp, su o şekilde aksın diye, algoritmalar geliştiriyorsun? Bırak su bildiği gibi aksın!

Bunu yapanlar tanım gereği kapitalist bir paradigmaya göre hareket etmiyor olsalar, bir sosyal-devlet geçmişinden geliyor olsalar, “suyun akışını daha da güçlendirmek için” mi acaba diye şüphelenmek mantıklı olurdu. Ama öyle değiller. Bir kuruşun hesabını bile yapmaları ile ünlü bir paradigmadan geliyorlar. O zaman? Demek ki tüm o “bir algoritma geliştirelim de daha çok dikkat çekelim” tavrının arkasında suyun doğal akışının yönünü değiştirmek var!

Bu ise başka bir şeye işaret ediyor: Sana bu yatırımı yaparak başarı elde edeceğini düşündüren bir şey olmalı. Bam teli burası. Evet insan defolu. Evet insan içindeki vahşi duygularından kendisini soyutlayabilmiş değil. Evet insana yeterince kaynak-imkan ver yüz bin sene önceki atalarının vahşiliğine geri gitsin!

Hiçbir sosyal medya sitesinin insanı vahşi atalarının seviyesine indirgemek gibi bir geri-evrim sürecini gerçekleştirme niyetinde olduğu söylenemez! (Bu daha ziyade her şeyin altında bir şey arayan komplo-teorisyeni doğu kültürünün düşünce tarzı). Ama şunu söylemek olası: Kendi çıkarlarına hizmet etmenin yan etkisi olarak insan daha da vahşileşecekse vahşileşsin; ona ne!

Kapitalist paradigmada bu “bana ne”ciliği farklı eşleştirmelerde görmek zaten norm olmuş durumda. Örneğin: “Benim zenginleşmem başkalarının fakirleşmesine neden olacaksa olsun, bana ne!” Ya da “Benim randevuma yetişmek için kırmızı ışıkta geçmem-tehlike şeridine girmem başkalarının randevusunu kaçırmasına neden olacaksa olsun; bana ne!” Bu “rabbena hep bana” ya da “nefs-i emmare” bakış açısı nedeniyle koca gezegen elde gidiyor, birileri yüz milyar dolarlık servetini iki yüz milyara çıkarmış, bir şey mi? Belki de Forbes dergisinin en zenginler listesine giren dolar milyarderlerine Hz. Ömer’e özgülenen şu uyarı mekanizması ücretsiz olarak tahsis edilmeli: Her sabah bu milyarderler uyandığında birileri kulağına şunu fısıldar: Ölüm var!

Evet ölüm senin için de var. İster bir milyarın ister üç yüz milyarın ister üç liran olsun; fark etmez! Sen de öleceksin! Belki de hayatlarını buna feda eden milyarder ya da potansiyel milyarderlere şu kalıyor: İnsanlığa, üzerinde yaşadığımız gezegene bu kötülüğü ben yapmasam başkası yapacak! O zaman ben yapayım da onun getireceği maddi nimetlerden (yaşarken) yararlanan başkası değil de ben olayım! İşte otuzlu-kırklı yaşlarını böyle geçiren Bill Gates’in geldiği nokta: Kalan ömrünü kazandığı servetini sıfırlamaya adadı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 487 05.09.2025)

Ağırsıklet boks şampiyonu Kubrat Pulev mı daha güçlü Elon Musk mı?

“İyi ile kötünün mücadelesi” değil ama “güçlü ile zayıfın mücadelesi” demek daha nesnel bir değerlendirme olacaktır. Bilinen insanlık tarihini dört kelimede özetlemek gerekse! Güç değişik formlara dönüştükçe insan da kendisini o formun paradigmasına göre yeniden dönüştürmek zorunda kalıyor. İlk çağlarda belli ki kas kuvveti önemliydi. İnsan doğayı-hayvanı alt edecek kas gücüne ulaştı. Ancak tarım yapmak bir dönüm noktası oldu. Yemeğin peşinde koşmak zorunda kalmaktan çıktı. Yerleşik düzene geçti.

Tarım ile kurduğu dünyada da zamanla insan güçlü ve zayıf olarak bölünmeye başladı. Güçlüler için hayat güzelken zayıfın bir şeyler icat etmesi zorunlu hale geldi. Kemale eren zayıf, güçlüye bireysel mülkiyeti, eşitliği kabul ettirdi. Elinde onca silahı olan güçlü bu yeni insan karşısında gerilemeye başladı. Her ne kadar yok olmadıysa da eski gücünü kaybetti.

Sanayi toplumu ile gelen bu yeni tablo da benzer bir parçalanmaya sahne oldu. İnsanlar bu kez de bu yeni paradigmaya göre güçlü ve zayıf olarak ikiye ayrılmak zorunda kaldı. Daha çok parası olan ile olmayan! İnsanlık şimdi yeni bir dönüm noktasında. Güçlü-zayıf tanımı yeniden yapılacak. İnsanlar yine iki gruba ayrılacak. Birileri güçlü konumlarından olacak. Birileri zayıfken güçlü hale gelecek.

Her dönüm noktasında belirleyici olan ögelere topyekun teknoloji demek yaygın bir kullanım. Dün sabanı ya da buhar makinesini icat etmek neydiyse bugün bilgisayarı ya da yapay zekayı icat etmek o. Teknoloji icadı başlarda tesadüflere dayandıysa da giderek akıl gücü liderliği ele aldı. Kas gücü gölgede kaldı. Milyon kişilik bir orduya sahip olan değil milyonları imha edecek nükleer silaha sahip olan daha güçlü mesela. Ağırsıklet boks şampiyonu Kubrat Pulev değil, Elon Musk daha güçlü mesela.

Son ABD başkanlık seçimi vesilesiyle tekno-oligark denilen dünyanın en zengin insanları yeni bir güçlü-zayıf paradigması oluşturmaya mı çalışıyor? Devlet aygıtı vesilesiyle ortaya çıkmış olan gücü de aşıp, sadece paranın tek güç kriteri olarak kabul göreceği bir paradigma. Bunun için de insanı ekarte etmeye çalışıyorlar. Yakın zamana dek bu ekarte etme işi devlet aygıtından daha güçlü bir modele sahip olmak üzerine kuruluydu. Şimdi devletle uğraşmak yerine insanı topyekun güçsüzleştirecek bir model ufukta göründü. İş gücünde insan yerine makineyi kullanmak!

Ama bu yeni makinenin eskisinden bir farkı var. Bu makine insanın ona a priori olarak her şeyi öğretmesine gerek duymadan, kendi kendine öğrenerek çalışabilecek. Yapay zeka insan-gibi bir bilince sahip olmasa bile bir insan kontrolüne gereksinim duymadan çalışabilir. İnsan kontrolüne gereksinimi yok ama insanın üreteceği veriye gereksinimi var. O da şimdilik. Yaratıcılık alanının şifrelerini de çözdüğünde yapay zekanın ne sosyal medya ne de başka bir kaynaktan insanın veri üretmesine ihtiyacı kalmayacak! İnsanda bir deha var ama her yaratıcı örnek dehadan gelmiyor. Sanatta ve edebiyatta bu uzun zamandır kabul edilmiş bir gerçek! Edebiyatçı da sanatçı da öncüllerinden ve çağdaşlarından istifade ediyor! Makine (yapay zeka) neden etmesin?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 486 29.08.2025)

İnsan kendisinden on bin kat daha zeki bir “şey”e hükmedebilir mi?

Genel yapay zekaya (Artificial General Intelligence, AGI) ulaşma savaşları sürerken yapay zekanın olası gelişim tablosunu yeniden anımsamakta fayda var. Böylece tüm bu furyanın ne anlama gelebileceği çok daha iyi anlaşılabilir. Büyük resmi ihmal etmek insanın deli danalar gibi oradan oraya koşturmasına, o olmuyorsa koşturup duranları izlemesine neden oluyor. Bir anlam veremeden! Anlamın kaybolması yabancılaşmayı da beraberinde getiriyor.

Yapay zeka evrimin üç temel aşamadan oluşabileceği öngörülmüştü. Dar, genel ve süper seviyeler. Dar seviye (dar yapay zeka, ANI) belli bir konuda uzmanlık sahibi olabilen ama onun dışında pek bir işe yaramayan yapay zekaya işaret eder. Son yıllarda ortaya çıkan üretken yapay zeka örnekleri dar ile genel arasındaki sınırların yeniden çizilmesine neden oldu. Üretken yapay zekaların günümüzde ulaşmış olduğu düzey bu ikisinin arasında bir yerde. Ne tam dar ne tam genel.

Genel yapay zeka, önceleri “insan gibi” yapay zekaya işaret ederdi. “İnsan gibi” bilincinde olmayı da beraberinde getirdiğinden bu “insan gibi”lik biraz esnetildi. En son SoftBank’ın yöneticisi Masayoshi Son’ın da ifadesiyle bir insandan on kat daha gelişmiş dehaya sahip bir yapay zekayı AGI olarak nitelendirmek artık hatalı olmayacak – unutmamalı henüz o düzeylere ulaşan bir yapay zeka yok!

Süreç burada da bitmiyor. Genel düzeyin de ötesine geçilirse ne olur? Geçilebilir mi? Geçilirse bu ne tür bir zeka formu olacak? Buna ne denecek? O puslu kıtaya süper-zeka ya da daha teknik tabirle yapay süper zeka (ASI) deniyor. Son’ın tanımına göre genel düzey zekada on insan gücündeyse süper düzey on bin insan gücünde olacak! Softbank gelecek on senede yapay zekayı bu düzeylere getirecek yatırımlar yapacak. OpenAI’a 33 milyar doların üstünde kaynak transfer ederek örneğin!

Bilincinde olma hali hala soru işareti. On ya da on bin misli daha zeki bir zeka formu “insan gibi” bir bilince sahip olabilir mi? Daha insandaki bilinç denilen şeyin tam olarak ne anlama geldiği keşfedilememişken bunu bir kriter olarak öne sürmek ne kadar anlamlı, tartışılır! Ancak şurası kesin: Geliştirilmekte olan bu zeka formu daha şimdiden insanın biyolojik evrim çizgisinden sapmaya başladı. Ne kadar gelişirse gelişsin nihayetinde ulaşacağı nokta “insan” olmayacak! Başka bir zeka formu ya da “canlı formu” olacak. Organik olmayan bir form!

Bilgisayar zamanında insan ne yapıyordu? Internet zamanında insan ne yapıyordu? Sosyal medya zamanında insan ne yapıyordu? Yapay zekanın emekleme zamanında insan ne yapıyor? AGI hatta ASI zamanında insan ne yapıyor olacak? Bu teknolojik kilometre taşlarından hangileri insan hayatını ne şekilde dönüştürdü? İnsan yaşamına tehdit oluşturan bir grup şey bu süreçte ortadan kalktı belki ama yerine yenileri geldi. Hiçbir teknoloji insana mutlak mutluluğu, mutlak refahı getirmedi. İnsanın hala devinmeye, çalışmaya, anlam üretmeye gereksinimi var! Üç olasılık var: Ya makine ASI dahi olsa insan hükmetmeye devam edecek. Ya ASI “tamam artık bitti” diyerek insanı kölesi yapacak. Ya da insan macerasını başka diyarlarda sürdürmek zorunda kalacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 483 08.08.2025)