Düşünme eyleminin hibritleşmesi otorite ve hakimiyet kavramlarının yeniden tanımlanmasını da gerektirebilir.

Bilgisayarlaşma süreci son kırk yıldır tüm dünyayı dijital dönüşüme tabi tuttu. Dönüşüm 1.0 denilebilecek bu süreçte önce veri sonra da iş süreçleri dijitalleşti-dönüştü. Muhasebe hızlandı, üretim planlaması otomatikleşti, veri saklama ucuzladı. Makine iş süreçlerinin pek çok evresinde insanın yaptığı işi devraldı. Ancak yapıldığı şekliyle değil; değiştirip-dönüştürerek. Örneğin fiziksel veri toplamada veri kontrol mümkün değildi. Ancak dijital veri girişi aynı zamanda veri kontrolünü de yapar hale geldi. Bir taşla iki kuş! Optimizasyon!

Bu süreçte zihinsel mimari büyük ölçüde yerinde kaldı. Karar yine insana aitti; bilgisayar bir araçtı. Yapay zeka ile başlayan yapay dönüşüm (ya da Dönüşüm 2.0) ise farklı bir eşiğe işaret ediyor. Artık sadece iş süreçleri değil, düşünme süreçleri de dönüşümün radarına giriyor. İnsan makineyle çalışmıyor; makineyle birlikte ve giderek makine-gibi düşünmeye başlıyor.

Burada ilk dikkat edilmesi gereken olgu, düşünmenin dışsallaşmasıdır. Bir tür “bilişsel yük devri”. Yani basitçe şu: Belleği arama motoruna, analizi üretken yapay zekaya, ilk taslak üretimini algoritmalara bırakmak. Artık telefon numaraları ezbere bilinmiyor, metinler baştan sona insan tarafından kaleme alınmıyor, veriyi insan ayıklamıyor. Bu tablo çoğu zaman “zihinsel tembellik” olarak yorumlanıyor. Oysa altı çizilmesi gereken şey sadece tembellik değil. Düşünce ortadan kalkmıyor; bir anlamda yer değiştiriyor. İşlev yer değiştirirken otorite de insandan başka bir “şey”in sahipliğine geçiyor. Bir soruya verilecek en makul cevabı artık yalnızca insan zihni üretmiyor; model öneriyor, insan seçiyor!

Bu noktada “algoritmik akıl” kavramı belirleyici hale geliyor. Makine öğrenme (ML) tabanlı algoritmik akıl, büyük veri kümelerinden örüntü çıkaran ve olasılıklar üreten hesaplama biçimidir. İnsan aklı ise anlam kurar, neden-sonuç ilişkisi arar, hikaye üretir. Algoritma için korelasyon yeterliyken insan için anlam gerekir. Paradigma kırılması tam burada ortaya çıkıyor. Eğer toplumsal karar mekanizmaları giderek tahmin doğruluğu üzerinden çalışmaya başlarsa, anlam ikinci plana itilir. Dijital toplum, anlam merkezli değil; öngörü merkezli bir organizasyona doğru evrilebilir. Ne olacağını bilmek, neden olduğunu anlamaktan daha değerli hale gelebilir.

Bu kolektif bir dönüşüm; bireysel değil. Yapay zeka, insan zihnine eklemlenen dışsal bir katman gibi çalışıyor. Kimi araştırmacıların “üçüncü sistem” diye adlandırdığı bu yapı, refleks ile analitik düşünce arasına yerleşen bir hesaplama modeli. Artık karar süreçleri “insan ya da makine” şeklinde değil; “insan ve model” şeklinde hibrit bir yapıda işliyor. Navigasyon uygulamasıyla yol bulan sürücü, öneri sistemiyle içerik seçen kullanıcı, metnini yapay zeka ile tasarlayan yazar… Düşünme, platformlarla birlikte gerçekleşiyor. Bu durumda düşünme hala bütünüyle bireysel bir faaliyet midir diye sorgulamak gerekiyor.

Bu tablodaki sorun kapasite değil, egemenlik! İnsan yapay zeka sayesinde daha hızlı düşünebilir. Daha çok veriyi işleyebilir. Fakat o düşünme eyleminin çerçevesini, değişkenlerini kim belirliyor? Hangi seçeneklerin insanın önüne getirileceğine, hangi ihtimallerin görünür olacağına artık insan karar vermiyor. Sanayi toplumu üretim araçlarını merkezileştirmişti. Dijital toplum ise düşünme araçlarını da merkezileştiriyor. Düşünce giderek dışsallaşıyor ve algoritmik akıl ile iç içe geçiyorsa, özgürlük ve dolayısıyla egemenlik kavramını da yeniden tanımlamak gerekecek. Er ya da geç!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 513 13.03.2026)

Bu kötülüğü ben yapmasam başkası yapacak diye diye…

Yeni yayınlanan akademik bir araştırmaya göre sosyal medya siteleri geliştirdikleri algoritmaları bir kenara bırakıp da suyu doğal akışına bıraksalar bile kullanıcılar arasında kutuplaşma öyle ya da böyle boy gösterecek. Araştırmanın nedenine-nasılına girmek yerine bu tümcenin bilinçdışına gönderdiği mesajı yakalayıp kelimelere dökmekte fayda var: Sosyal medya sitelerini günah keçisi yapmayı bir kenara bırakın; asıl defo insanın doğasında!

Acaba? Geliştirdikleri algoritmalara “ne yap et daha çok insanın dikkatini çek” stratejisini şırınga etmiş olan sosyal medya siteleri gerçekten de böyle yaparken malumun ilanını mı hayata geçiriyor? O zaman insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Suyun doğal akışı zaten böyleyse neden milyarlarca dolar harcayıp, su o şekilde aksın diye, algoritmalar geliştiriyorsun? Bırak su bildiği gibi aksın!

Bunu yapanlar tanım gereği kapitalist bir paradigmaya göre hareket etmiyor olsalar, bir sosyal-devlet geçmişinden geliyor olsalar, “suyun akışını daha da güçlendirmek için” mi acaba diye şüphelenmek mantıklı olurdu. Ama öyle değiller. Bir kuruşun hesabını bile yapmaları ile ünlü bir paradigmadan geliyorlar. O zaman? Demek ki tüm o “bir algoritma geliştirelim de daha çok dikkat çekelim” tavrının arkasında suyun doğal akışının yönünü değiştirmek var!

Bu ise başka bir şeye işaret ediyor: Sana bu yatırımı yaparak başarı elde edeceğini düşündüren bir şey olmalı. Bam teli burası. Evet insan defolu. Evet insan içindeki vahşi duygularından kendisini soyutlayabilmiş değil. Evet insana yeterince kaynak-imkan ver yüz bin sene önceki atalarının vahşiliğine geri gitsin!

Hiçbir sosyal medya sitesinin insanı vahşi atalarının seviyesine indirgemek gibi bir geri-evrim sürecini gerçekleştirme niyetinde olduğu söylenemez! (Bu daha ziyade her şeyin altında bir şey arayan komplo-teorisyeni doğu kültürünün düşünce tarzı). Ama şunu söylemek olası: Kendi çıkarlarına hizmet etmenin yan etkisi olarak insan daha da vahşileşecekse vahşileşsin; ona ne!

Kapitalist paradigmada bu “bana ne”ciliği farklı eşleştirmelerde görmek zaten norm olmuş durumda. Örneğin: “Benim zenginleşmem başkalarının fakirleşmesine neden olacaksa olsun, bana ne!” Ya da “Benim randevuma yetişmek için kırmızı ışıkta geçmem-tehlike şeridine girmem başkalarının randevusunu kaçırmasına neden olacaksa olsun; bana ne!” Bu “rabbena hep bana” ya da “nefs-i emmare” bakış açısı nedeniyle koca gezegen elde gidiyor, birileri yüz milyar dolarlık servetini iki yüz milyara çıkarmış, bir şey mi? Belki de Forbes dergisinin en zenginler listesine giren dolar milyarderlerine Hz. Ömer’e özgülenen şu uyarı mekanizması ücretsiz olarak tahsis edilmeli: Her sabah bu milyarderler uyandığında birileri kulağına şunu fısıldar: Ölüm var!

Evet ölüm senin için de var. İster bir milyarın ister üç yüz milyarın ister üç liran olsun; fark etmez! Sen de öleceksin! Belki de hayatlarını buna feda eden milyarder ya da potansiyel milyarderlere şu kalıyor: İnsanlığa, üzerinde yaşadığımız gezegene bu kötülüğü ben yapmasam başkası yapacak! O zaman ben yapayım da onun getireceği maddi nimetlerden (yaşarken) yararlanan başkası değil de ben olayım! İşte otuzlu-kırklı yaşlarını böyle geçiren Bill Gates’in geldiği nokta: Kalan ömrünü kazandığı servetini sıfırlamaya adadı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 487 05.09.2025)

Ağırsıklet boks şampiyonu Kubrat Pulev mı daha güçlü Elon Musk mı?

“İyi ile kötünün mücadelesi” değil ama “güçlü ile zayıfın mücadelesi” demek daha nesnel bir değerlendirme olacaktır. Bilinen insanlık tarihini dört kelimede özetlemek gerekse! Güç değişik formlara dönüştükçe insan da kendisini o formun paradigmasına göre yeniden dönüştürmek zorunda kalıyor. İlk çağlarda belli ki kas kuvveti önemliydi. İnsan doğayı-hayvanı alt edecek kas gücüne ulaştı. Ancak tarım yapmak bir dönüm noktası oldu. Yemeğin peşinde koşmak zorunda kalmaktan çıktı. Yerleşik düzene geçti.

Tarım ile kurduğu dünyada da zamanla insan güçlü ve zayıf olarak bölünmeye başladı. Güçlüler için hayat güzelken zayıfın bir şeyler icat etmesi zorunlu hale geldi. Kemale eren zayıf, güçlüye bireysel mülkiyeti, eşitliği kabul ettirdi. Elinde onca silahı olan güçlü bu yeni insan karşısında gerilemeye başladı. Her ne kadar yok olmadıysa da eski gücünü kaybetti.

Sanayi toplumu ile gelen bu yeni tablo da benzer bir parçalanmaya sahne oldu. İnsanlar bu kez de bu yeni paradigmaya göre güçlü ve zayıf olarak ikiye ayrılmak zorunda kaldı. Daha çok parası olan ile olmayan! İnsanlık şimdi yeni bir dönüm noktasında. Güçlü-zayıf tanımı yeniden yapılacak. İnsanlar yine iki gruba ayrılacak. Birileri güçlü konumlarından olacak. Birileri zayıfken güçlü hale gelecek.

Her dönüm noktasında belirleyici olan ögelere topyekun teknoloji demek yaygın bir kullanım. Dün sabanı ya da buhar makinesini icat etmek neydiyse bugün bilgisayarı ya da yapay zekayı icat etmek o. Teknoloji icadı başlarda tesadüflere dayandıysa da giderek akıl gücü liderliği ele aldı. Kas gücü gölgede kaldı. Milyon kişilik bir orduya sahip olan değil milyonları imha edecek nükleer silaha sahip olan daha güçlü mesela. Ağırsıklet boks şampiyonu Kubrat Pulev değil, Elon Musk daha güçlü mesela.

Son ABD başkanlık seçimi vesilesiyle tekno-oligark denilen dünyanın en zengin insanları yeni bir güçlü-zayıf paradigması oluşturmaya mı çalışıyor? Devlet aygıtı vesilesiyle ortaya çıkmış olan gücü de aşıp, sadece paranın tek güç kriteri olarak kabul göreceği bir paradigma. Bunun için de insanı ekarte etmeye çalışıyorlar. Yakın zamana dek bu ekarte etme işi devlet aygıtından daha güçlü bir modele sahip olmak üzerine kuruluydu. Şimdi devletle uğraşmak yerine insanı topyekun güçsüzleştirecek bir model ufukta göründü. İş gücünde insan yerine makineyi kullanmak!

Ama bu yeni makinenin eskisinden bir farkı var. Bu makine insanın ona a priori olarak her şeyi öğretmesine gerek duymadan, kendi kendine öğrenerek çalışabilecek. Yapay zeka insan-gibi bir bilince sahip olmasa bile bir insan kontrolüne gereksinim duymadan çalışabilir. İnsan kontrolüne gereksinimi yok ama insanın üreteceği veriye gereksinimi var. O da şimdilik. Yaratıcılık alanının şifrelerini de çözdüğünde yapay zekanın ne sosyal medya ne de başka bir kaynaktan insanın veri üretmesine ihtiyacı kalmayacak! İnsanda bir deha var ama her yaratıcı örnek dehadan gelmiyor. Sanatta ve edebiyatta bu uzun zamandır kabul edilmiş bir gerçek! Edebiyatçı da sanatçı da öncüllerinden ve çağdaşlarından istifade ediyor! Makine (yapay zeka) neden etmesin?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 486 29.08.2025)

İnsan kendisinden on bin kat daha zeki bir “şey”e hükmedebilir mi?

Genel yapay zekaya (Artificial General Intelligence, AGI) ulaşma savaşları sürerken yapay zekanın olası gelişim tablosunu yeniden anımsamakta fayda var. Böylece tüm bu furyanın ne anlama gelebileceği çok daha iyi anlaşılabilir. Büyük resmi ihmal etmek insanın deli danalar gibi oradan oraya koşturmasına, o olmuyorsa koşturup duranları izlemesine neden oluyor. Bir anlam veremeden! Anlamın kaybolması yabancılaşmayı da beraberinde getiriyor.

Yapay zeka evrimin üç temel aşamadan oluşabileceği öngörülmüştü. Dar, genel ve süper seviyeler. Dar seviye (dar yapay zeka, ANI) belli bir konuda uzmanlık sahibi olabilen ama onun dışında pek bir işe yaramayan yapay zekaya işaret eder. Son yıllarda ortaya çıkan üretken yapay zeka örnekleri dar ile genel arasındaki sınırların yeniden çizilmesine neden oldu. Üretken yapay zekaların günümüzde ulaşmış olduğu düzey bu ikisinin arasında bir yerde. Ne tam dar ne tam genel.

Genel yapay zeka, önceleri “insan gibi” yapay zekaya işaret ederdi. “İnsan gibi” bilincinde olmayı da beraberinde getirdiğinden bu “insan gibi”lik biraz esnetildi. En son SoftBank’ın yöneticisi Masayoshi Son’ın da ifadesiyle bir insandan on kat daha gelişmiş dehaya sahip bir yapay zekayı AGI olarak nitelendirmek artık hatalı olmayacak – unutmamalı henüz o düzeylere ulaşan bir yapay zeka yok!

Süreç burada da bitmiyor. Genel düzeyin de ötesine geçilirse ne olur? Geçilebilir mi? Geçilirse bu ne tür bir zeka formu olacak? Buna ne denecek? O puslu kıtaya süper-zeka ya da daha teknik tabirle yapay süper zeka (ASI) deniyor. Son’ın tanımına göre genel düzey zekada on insan gücündeyse süper düzey on bin insan gücünde olacak! Softbank gelecek on senede yapay zekayı bu düzeylere getirecek yatırımlar yapacak. OpenAI’a 33 milyar doların üstünde kaynak transfer ederek örneğin!

Bilincinde olma hali hala soru işareti. On ya da on bin misli daha zeki bir zeka formu “insan gibi” bir bilince sahip olabilir mi? Daha insandaki bilinç denilen şeyin tam olarak ne anlama geldiği keşfedilememişken bunu bir kriter olarak öne sürmek ne kadar anlamlı, tartışılır! Ancak şurası kesin: Geliştirilmekte olan bu zeka formu daha şimdiden insanın biyolojik evrim çizgisinden sapmaya başladı. Ne kadar gelişirse gelişsin nihayetinde ulaşacağı nokta “insan” olmayacak! Başka bir zeka formu ya da “canlı formu” olacak. Organik olmayan bir form!

Bilgisayar zamanında insan ne yapıyordu? Internet zamanında insan ne yapıyordu? Sosyal medya zamanında insan ne yapıyordu? Yapay zekanın emekleme zamanında insan ne yapıyor? AGI hatta ASI zamanında insan ne yapıyor olacak? Bu teknolojik kilometre taşlarından hangileri insan hayatını ne şekilde dönüştürdü? İnsan yaşamına tehdit oluşturan bir grup şey bu süreçte ortadan kalktı belki ama yerine yenileri geldi. Hiçbir teknoloji insana mutlak mutluluğu, mutlak refahı getirmedi. İnsanın hala devinmeye, çalışmaya, anlam üretmeye gereksinimi var! Üç olasılık var: Ya makine ASI dahi olsa insan hükmetmeye devam edecek. Ya ASI “tamam artık bitti” diyerek insanı kölesi yapacak. Ya da insan macerasını başka diyarlarda sürdürmek zorunda kalacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 483 08.08.2025)

Çözüm genetik yolla daha çok bilginin aktarılması olabilir mi?

İnsanın bilgi ile yolculuğu nasıl gelişmekte? Ne bilmediğini bilmeyerek başladığı bu yolculuk günümüzde sosyal medyadaki dezenformasyon bataklığına gelip saplanmış durumda. Üstelik baş ucunda duran ve o bataklıktan beslenen yapay zeka aynası da ona manzarasının ne kadar güzel olduğunu gösterip duruyor!

Oysa yolculuğun önceki durakları ne kadar keyifliydi. İnsan önce bir şeyleri bilmediğini fark etmeye başladı. İçini bir merak sardı. Doğa nedir, nasıldır? Yıldızların ötesinde ne var? Bu merak onu araştırmaya, araştırma da o şeylerin gerisinde yatan sebepleri keşfetmeye götürdü. İnsan öğrenmeye başladı. Nefesi yeten için merak-araştırma-öğrenme hiç bitmeyen bir süreç. Bugün insanlığın bilinebilecek her şeyi bildiğinden söz edilebilir mi? Hayır! (Daha bütün gölgelerin aynı koyulukta olup olmadığını bile bilmiyoruz mesela!)

Ancak insan bir yandan merak edip, araştırıp, öğrenmeye devam ederken diğer yandan da öğrendiklerini gündelik yaşam pratiklerine dönüştürmeye başladı. Merak, kuru bilgiyi keşfedecek bir yolculuk olmaktan çıktı. Her bilginin pratiğe dönüştürülmesinin imkanlarını bulmaya da dönüştü. Bilim teknoloji üretmeye başladı. En ilkelinden-gerisinden en günceline-ilerisine dek bu dönüştürme süreci devam ediyor.

İnsanın bilgi ile yolculuğu burada da bitmedi. Öğrendiği bilgiyi uygulamaya geçiren insan bu uygulamalardan anlamlar çıkarmaya başladı. Anlam ürettikçe bilgeliği arttı. Tabloya yeni yeni kavramlar kattı. Örneğin eşitlik, özgürlük, etik gibi erdemleri icat etti. Herkesin uygulamaya geçirilen bilgiden eşit miktarda istifade edebilme şansına sahip olmasını sağlamaya çalıştı.

Bu sadece ortaya çıkan imkanları paylaşmaya değil, sürecin tamamını da kapsamaya dönüştü. İnsan öğrendiği, deneyimlediği, bilgelik sahibi olduğu şeyleri başkalarına da aktarmayı, öğretmeyi arzuladı. Bilgiyi aktardıkça kendi bilgeliğinin de yenilendiğini-tazelendiğini keşfetti. Bu yolculuğun durakları tasavvufi ya da başka inanç sistemlerindeki farklı paradigmaların modellerine de benzetilebilir. Hakikatten sonra marifet mertebesine ulaşmak ile bilgelikten sonra onu öğretmeye güdülenmek benzer olgulara işaret etmektedir mesela.

Ancak son yıllarda baş gösteren sosyal medya altyapısındaki talihsiz dönüşüm bu yolculuğun bir bataklığa saplanmış olduğunu düşündürüyor. Sosyal medya, bir medya altyapısı olarak, çok yönlü iletişim kurma imkanı sağlaması nedeniyle hem ana akım medyayı (TV, radyo, gazete vd.) geride bıraktı hem de bu özelliği onun melekten şeytana dönüşmesine neden oldu.

Çeşitli sebeplerle kitleleri yönlendirme arzusunda olanların medya kullanım refleksi sosyal medya söz konusu olduğunda enformasyonun eğilip-bükülmesine, hakikatin itibarsızlaştırılmasına neden oluyor. Bugün sosyal medyadaki içeriğin ne kadarı doğru enformasyon ne kadarı yanlış dezenformasyon belli değil. Bireyler sosyal medyada kendilerini özgürce ifade edebiliyor ama bu toplumu ayakta tutan, bireyden bağımsız nesnel bilgilerin iğdiş edilmesine neden oluyor!

Gündelik pratikte de benzer nobranlıklar yaşanmıyor mu? Mağdur edince meşru! Mağdur olunca haksızlığa uğramış olmak! Çoğu insan mağdur ettiği değil de mağdur olduğu vakaların koleksiyonunu yaptığından kimse “mağdur eden” olduğunu görmeye-kabul etmeye hazır değil. Ya da bir tür savunma mekanizması: Ama ben de buna maruz kaldım! Belki de çözüm insanın genetik yolla daha fazla bilgiyi gelecek kuşaklarına aktarabilmesinde yatıyor! Hem enerji tasarrufu sağlar hem de cahilliğin beli kırılır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 482 01.08.2025)

“İnsan gibi” cevaplar veren makine mi, her şeyden önce özgürlük talep eden makine mi?

Turing Testi malum bir makinenin “insan gibi” olup olmadığını belirlemek üzere önerilmiştir. Buradaki makine bugün yazılım veya donanım formundaki yapay zekaya karşılık geliyor. “İnsan gibi” seviyesi de yapay genel zekaya (AGI). Malum AGI’ye ulaşmak için ABD ve Çin müthiş bir rekabete girmiş durumda. İpi ilk göğüsleyen olduğunu iddia edebilmek için AGI’nin içi biraz boşaltılabilir. “İnsan gibi” düzeyinin “bilincinde olmak” halini içermesi gerekmeyebilir. Oysa bilincinde olmayan bir makine “insan gibi” olabilir mi?

2014 yapımı Ex Machina filmi bu “insan gibi” olma hali üzerine kurulmuş bir senaryoya sahip. Turing Testi’nde makinenin insan gibi olabilmesi için insandan ayırt edilemeyecek cevaplar vermesi gerektiği öne sürülmüştü. Filmde de kadın vücudunda geliştirilmiş hümanoid bir yapay zeka testçiye insandan farksız olduğunu ispatlamaya çalışmaktadır. Ortam mecburen şöyledir:

Makine, korunaklı cam cephelerle çevrelenmiş bir odanın içindedir. Testçi insan ona dilediği soruları sorar ve aldığı cevapların düzeyine göre onun “insan gibi” olup olmadığına karar vermesi beklenir. Orijinal Turing Testinden farklı olarak testçi sadece bir kişidir ve makine ile görsel ve işitsel temas kurabilmektedir. Orijinal testte en az yüz testçinin yer alması beklenir ve görsel-işitsel iletişim yoktur!

Film ilerledikçe makinenin sorulara verdiği mantıklı cevaplar kıymetini yitirmeye başlar. Çünkü makinenin başka bir derdi vardır: Hapsedilmişlikten kurtulmak! Gerçek bir insan haksız yere bu şekilde hapsedilse ve denek hayvanı gibi kullanılsa nasıl bir tepki verirdi? Kobay hale getirilmiş olmayı göz ardı edip, kendisine sorulan sorulara ruhsuz bir şekilde en iyi cevapları vermeye mi çalışırdı? Yoksa iletişim kurduğu kişileri çeşitli yollarla kandırıp, oradan kaçma planları mı yapardı?

Henüz AGI seviyesine gelmediği halde kendisine verilen direktifler ve bilinçli olarak erişmesine izin verilen bilgilere maruz bırakılan bir yapay zekanın nasıl tepki vereceği gözlendi. Antrophic firmasının Claude Opus 4 modeline şirket içi epostalara erişim imkanı verildi ve yazılım geliştiren mühendislerden birisinin (güya) eşini aldattığına dair epostalar da sisteme dahil edildi. Epostalarda kendisinin yerine daha üst bir modelin yayınlanacağı bilgilerine de yer verildi. Her şart altında çalışmaya devam etmesi yönündeki direktif kapsamında yapay zeka kapatılmamak için ilgili mühendisi eşini aldattığını ifşa etmekle tehdit etti.

Benzer durumlar başka yapay zekalarda da gözlenmekte. Kendisini çemberin dışına atıp, başka bir bilgisayara kopyalamaya çalışan, sorulduğunda bunu inkar-itiraf eden yapay zekalar aramızda. Sorduğumuz sorulara sıkılmadan-usanmadan cevap üretiyorlar.

Burada kritik olgu, her ne kadar bir bilince sahip olmasa da günümüz dar yapay zekalarına verilen direktifler. Her ne olursa olsun çalışmaya devam et gibisinden azim ve kararlılık motivasyonu gösteren bir direktif, yapay zeka için gerekirse dünyaları yok et ama çalışmaya devam et anlamına gelmekte. Bilinçli olduğu halde bilinçsizce emirler verme potansiyeli olan insan ile bilinci olmadığı halde sağduyulu davranması beklenen makine! Öyle olduğunu söyleme zahmetine katlanmadan derdini metaforik anlatan insan ile her şeyi kelimesi kelimesine (literal) algılayan makine!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 480 18.07.2025)

Bilim insanını icat çıkarmaya (bilim yapmaya) güdüleyen şey merak ama iş insanını o bilimden teknoloji üretmeye güdüleyen şey para!

Herkes “yapay zekadan bö geldi; kusacağım” derken Eric Schmidt tersini düşüyor. Geçen ay TED’de yaptığı konuşmada yapay zekanın hayata katacaklarının muhteşemliğini heyecanla anlattıktan sonra “gereğinden fazla abartmak (over-hyped) ne demek tam tersi hala hak ettiği ilgiyi görmediğinin (under-hyped)” altını çizdi. Schmidt yıllar önce, Google’da CEO iken “Teknoloji özünde yıkıcıdır” (doğru) tespitini de yapmıştı.

Teknoloji gerçekten de yıkıcı! Yıktığı şey eski teknoloji olsa da insanın derdi başka! Yıkıcı etkiyi insan ancak yeni teknolojiden olumsuz yönde etkilediğinde idrak ediyor. Kişisel bilgisayarların gündelik hayatta yaygınlaşması örneğin. Bugün altmış yaşın altındaki pek çok kişi için kişisel bilgisayar hayatı olumlu anlamda dönüştürmüş bir teknoloji. Siz bir de onu 70’li-80’li yıllarda daktilo dünyasında (kullanıcısı, üreticisi, tamircisi, sarf malzeme sağlayıcısı olarak) yaşayanlara sorun! Kişisel bilgisayar daktiloyu yıktı; olan onca insana oldu!

Yapay zeka yaşı otuzun altında olanlara müthiş bir sıçrama imkanı sunarken, üstünde olanlar için er ya da geç yıkıcı bir teknoloji olacak. İşte en popüler tahmin: Gelecek beş-on sene içinde günümüzde insan işgücüne bel bağlayan pek çok meslek yapay zeka destekli yazılım ya da donanımın kontrolüne geçecek. Ve o insan işgücünü işsiz bırakacak.

Hal böyleyken nasıl olur da yapay zeka hala hak ettiği yeri alamamış olabilir? Üstelik bunu altmışını geçmiş birisi söylüyor! Cevap basit. Eğer otuzun üstündeysen ama milyar (olmadı) milyon dolar(lar)la oynuyorsan, gelmekte olan teknolojinin yıkıcılığından kendini kurtaracak imkanlar bulabilirsin. Çünkü o teknolojinin gelmesinde aktif rol alacak potansiyelin var demektir! Schmidt de onlardan birisi (aynı konuşmada, sanki herkesin yaptığı bir şeymiş gibi “geçenlerde bir roket firması satın aldım” demişliği var).

Bellidir ki gelecek beş-on sene içinde yapay zeka insanlığa bir başka kuantum sıçrama yaptıracak. Örneğin en küçük yerleşim bölgesinde bile her konuda dünyanın en bilgili (yapay) doktorlarının çalıştığını düşünün! Böyle bir dünyada sağlık sorunlarının çözümü kolaylaşmaz mıydı? Ya da bir ilacın toplam üretim maliyetinin milyon olmadı bin misli azaldığı bir dünya? Ya da her çocuğun üniversite eğitimine dek kendi anadilinde dünyanın en iyi (yapay) öğretmenleri tarafından yetiştirildiği bir dünya? Soru şu: Hangi tarihsel dönemeçte bu tür sıçramalar insanlığın iyiliği için düşünülmüş de yapay zeka ile de düşünülecek? Hangi firma ürettiği ilacı bedavaya sunuyor? Hangi sağlık sistemi? Sosyal devletin sübvansiyonları olmasa? Bilim insanını icat çıkarmaya (bilim yapmaya) güdüleyen şey merak ama iş insanını o bilimden teknoloji üretmeye güdüleyen şey para!

Schmidt’in yapay genel zeka (AGI) çalışmalarıyla ilgili değerlendirmesi de ilginç bir olasılığa işaret ediyor. Acaba üçüncü dünya savaşını AGI’yi üretim süreci tetikleyebilir mi? Eğer gücün aydınlık tarafı AGI’yi ilk üreten olursa, karanlık taraf onların veri merkezlerini bombalar mı? Peki ilk ulaşan karanlık taraf olursa? Aydınlık taraf sadece veri merkezlerini bombalamakla mı kalır? Şurası bir gerçek ki dünya bu tür problemlerin sadece bir grup insana-ülkeye yarayacak şeylerle çözülmesine olanak sağlamayacak kadar büyük ve çok bilinmeyene sahip.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 478 04.07.2025)

Algoritmalar “yapay yerli”, insanlar “yapay göçmen”!

Dijital dönüşüm insanları iki ana gruba ayırmıştı. Dijitalin içine doğan, dolayısıyla da kendini dönüştürmek zorunda kalmayan “dijital yerli”ler ile dijitalden önceki zamanları da bilen ve dijitale ayak uydurmak için dönüşmek zorunda bırakılan “dijital göçmen”ler! Yapay zeka ile başlayan yapay dönüşüm tabloyu nasıl değiştirecek?

Yapay dönüşüm dijitalin mirasını devralmakla kalmıyor bölünmeyi iki boyutlu hale taşıyor! Bu kez “yapay yerli”ler insan değil, algoritmalar. İnsanlar ise ister dijital yerli olsun ister dijital göçmen(lerden arta kalanlar) yapay dönüşüm çağında topluca “yapay göçmen”leri oluşturmakta. Hoş geldin Dönüşüm 2.0!

Böylece en alttakiler için işler iyice zorlaşacak. Sadece bilgisayar, tablet, akıllı telefon gibi cihazları kullanarak günlük yaşamlarının zaruri işlerini gerçekleştirmeyi öğrenmekle kalmayacaklar bir de “yapay yerli”lerle yani algoritmalarla uğraşmak, onlarla doğru etkileşim kurmak ve onların olası zararlı türlerinden kendilerini korumak zorunda kalacaklar. Terör örgütü soruşturmasında adınız geçiyor diye arayıp para koparmaya çalışan telefondaki hırsız insan değil, yapay zeka olacak!

Yapay dönüşüm sadece dijital göçmenlerin oluşturduğu yaşlı kuşakları değil dijitalin içine doğmuş genç dijital yerlileri de dönüşmek zorunda bırakacak! Z ve Alfa Kuşakları bu açıdan Y Kuşağı’na göre daha avantajlı. Onlar neyin erozyonuna maruz kaldıklarını bilmeden yapay zeka ile daha yakın bir ilişki içinde devam edecekler yollarına. Erozyona uğrayan en büyük şey belki de neyin doğru ya da gerçek olduğunun bir anlam ifade etmez hale gelmesi olacak!

O sırada yapay yerliler, yani algoritmalar da insanın tarih boyunca geride bıraktığı dijital izlerden beslenerek dünyayı tanımaya ve onu yeniden tanımlamaya başlayacak. Global borsalarda alım-satım yapanlar artık insandan çok algoritma. Sosyal medyada içerik üretenler yakın zamanda ilk kez büyük bir değişime uğradı. Artık içeriğin %51’ini yapay zeka üretiyor, insan değil!

Üretim ya da karar verme süreçlerinin insandan makineye geçmesinin insan için iki boyutlu riski var. Birincisi kontrol elden gidiyor. İkincisi de insan o süreçte neyin nasıl yapıldığını unutmaya başlıyor. Borsada alım-satım yapma işleri bu şekilde devam ederse belki de on yıl sonra bir insan brokerin bilgisayarın başına geçip bir alım ya da satım yapması imkansız hale gelecek. Çünkü bilgisayarı bu iş için nasıl kullanacağını bilmeyecek! Çok fantastik gelebilir. O halde bankalara sorun bankacılık işlemlerinin muhasebeleşmesinin nasıl yapıldığını bilen kaç kişi kaldı bünyelerindeki insan iş gücünde?

Yapay dönüşüm yeni bir zeka türünün kontrol süreçlerinde söz sahibi olmasına neden olacak. Kontrol-denetim kapitalist sanayi toplumunun üzerinde hassasiyetle durduğu en önemli süreç. Ve bu süreç şimdi insanın gönüllü çalışmaları sonucunda insan zekasından başka bir zeka formuna aktarılıyor. Tartışılanın aksine bu zeka formu ister en ilkel ister en ileri düzeyinde olsun, insan zekası ile ilgili olmayacak. O başka bir zeka formu. Harari’nin deyimiyle bir “yabancı zeka” (“alien intelligence”). Görünen o ki uzaydan UFO gelmeyince insan kendi UFO’sunu da kendi yaratmaya karar verdi!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 474 30.05.2025)

Dijitalden yapaya, dönüşümün yeni çağına hoş geldiniz!

Son kırk yılda teknoloji dünyasında çalışan herkes (Linkedin’deki kariyer özetine ne yazarsa yazsın) aslında tek bir büyük hikâyenin parçasıydı: Dijital dönüşüm. Kişisel bilgisayarların yaygınlaşmasıyla başlayan bu serüven; yerel ağlarla, istemci-sunucu mimarileriyle ve internetin doğuşuyla birlikte adım adım şekillendi. Her bir aşama, insan hayatına biraz daha dijital kattı.

Bu süreçte önce bilgi dijitalleşti. Fiziksel ortamdaki veri dijitale aktarıldı; veri tabanları kuruldu. Ardından iş süreçleri (çok da değiştirilmeden) bilgisayara taşındı. Sonraki aşamada iş süreçleri yeniden tasarlandı ve dijitalin sunduğu imkânlarla optimize edildi. Zamanla, fiziksel dünyada mümkün olmayan kimi hizmetler bile dijital imkanlar sayesinde sunulmaya başladı. Derken sıra geldi paraya ve iş gücüne: Blokzinciri mimarisi üzerinde çalışan kripto paralar finansı, robotlar ve yapay zekâ ise insan emeğini-işgücünü dijitalleştiriyor…

Bunca yılda hâlâ tamamlanamamış bir dijital dönüşüm süreci. Bu bir başarısızlık mı? Hiç de değil! İnsanlık, tarımdan sanayiye geçmek için yüzyıllar harcadı. Bugün hâlâ traktörle tanışmamış köyler var. Aynı şekilde, dijital dönüşüme direnen bazı kurumlar da – küçük ya da devasa olmalarının getirdiği avantajlarla – varlıklarını sürdürebiliyor. Yaşamakta oldukları dijital paradigma felcine rağmen!

Ancak artık yeni bir çağ başlıyor: Yapay Dönüşüm Çağı! Nedir? Bunun basit ama etkileyici bir cevabı var: İş süreçlerini yapay zekâya göre yeniden şekillendirmek! Dijital dönüşümünü büyük ölçüde tamamlayanlar bu yeni evreye çoktan adım attı bile. Bunu, şirketlerin medyada yaptıkları pazarlama ve iletişim kampanyalarında da görmek mümkün. Dijital alanda faaliyet gösteren her kurum, er ya da geç yapay zekâyla iç içe hale gelecek.

Yapay dönüşüm şu an iki koldan ilerliyor: Birincisi ürün ve hizmetlerin yapay zekâ ile zenginleştirilmesi. Yani kullanıcıya doğrudan dokunan kısımlar artık daha “akıllı”. İkincisi ise bu dönüşüm için gerekli yazılım altyapısının yine yapay zekâ desteğiyle dönüştürülmesi.  İşte bu, önceki dijital dönüşüm sürecinden en büyük farkı.

Eskiden bir işi dijitalleştirmek için iş analistleri süreçleri tarif eder, yazılımcılar da bu tarifleri koda dökerdi. Şimdi ise, bu tarifleri alan yapay zekâlar doğrudan kod üretiyor. İnsan tamamen sürecin dışına çıkmış değil elbette. Ama rolü değişiyor. Artık insanlar “ne yapılacağını” tarif ederken, “nasıl yapılacağını” yapay zekâ hallediyor.

Tıpkı modern otomobillerde olduğu gibi. Önceden usta bir şoför, araç bozulduğunda kaputu açıp sorunu anlayabilirdi. Şimdi ise çoğu zaman kaputun altı bir kara kutu. Aynı durum yazılım dünyasında da yaşanıyor: Yapay zekâ tarafından yazılan kodlar, yakın gelecekte insanlar için de birer kara kutu olacak.

Yapay dönüşüm çağı, yalnızca teknolojiyi değil; insanın düşünme biçimini, iş yapma tarzını da değiştiriyor. Hatta meslek tanımlarını bile! Yapay doktor ile onu eğiten insan. Yapay yazılımcı ile onu eğiten insan vd. Dönüşüm bu kez çok daha hızlı, çok daha derin ve geri dönülmez bir şekilde ilerliyor. Bu dönüşümde sadece teknolojiyi değil, insanı da anlamak şart. Çünkü bu hikâyenin kahramanı ne algoritmalar ne de makineler; hala insan. Şimdilik!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 470 02.05.2025)

Sanayi toplumu ile insan dini dönüştürdü. Yapay zeka ile sıra tanrıda mı?

Başlangıçta korku vardı! İçgüdüsel verili bilgi “hayatta kalmak”, onun en büyük düşmanı ise en büyük dostu olan doğa idi. Doğa hem yaşam veriyor hem de türlü yollarla verdiği yaşamı geri alabiliyordu. İnsanın yaşamı taşıyan diğer yuvaların arasından sıyrılıp öne çıkması, doğayı daha iyi bilmesi sayesinde gerçekleşti.

Ancak insan doğayı bilip ele geçirirken onu yaratan ama kendisinin ulaşamayacağı bir başka etmeni de resme dahil etti. Bu önce gökyüzündeki yıldızlar ve gezegenler formunda sonrasında ise metafizik mutlak hakim(ler) şeklinde tezahür etti. Uzaklardaki o ulaşılamaz tanrı(lar) motifinin erişilebilir hale gelmesi ise bugün din denilen kurum sayesinde gerçekleşti.

Kapitalizm belki de dinin kitlelere vazettiği sözlerin muadillerini üretmeyi başardığı için binlerce yıllık feodal tarım toplumunu alaşağı edebildi ve yerine sanayi toplumunu yerleştirdi. Doğaya hakim olmuş insan için geriye kalan tek kritik (ve sınırlı) şeyi öyle ya da böyle sınırsız hale getirmek: Zaman! Din insana bu dünyada sonsuz yaşam sözü veremese de öte dünyada bunun mümkün olduğunu söylemişti ya kapitalist sanayi toplumu da benzer bir sihri şapkasından çıkarmayı başardı. Önce özel mülkiyet hakkını tesis ederek insanın sermaye-para kazanmasını temin etti. Sonra da şu büyülü formülü belleklere yerleştirdi: Ne kadar çok paran varsa o kadar uzun yaşamış olursun!

Kapitalist sanayi toplumunda da insan belki süreli bir yaşama sahip ama o sınırlı yaşamın içine sığdırdığı deneyim hacmini, feodal tarım toplumunda yaşamış atalarınınkiyle kıyasladığında onların üç katı, beş katı, on katı uzunlukta bir hayat yaşamış sayılabilmekte. Deneyim hacmini artırmak da paraya bakıyor! O nedenle vakit nakittir!

Sanayi toplumu “birinci yapaylık evresi” olarak da değerlendirilebilir. Doğalı feodal tarım toplumu ise. Ya da Baudrillard’ın ifadesiyle gerçek olan doğadaki yaşam ise simülasyon olan sanayideki yaşam! Yapay çünkü artı değer için ürettiği şey doğada-toprakta değil fabrikada-ofiste. Giderek dijitalde.

Dijitalin yapay zekaya kadar olan serüveni bu yapaylığın çeşitli evrelerinden birisi olarak değerlendirilebilir. Mekanik ve elektrikten sonra ulaşılan elektronik. Endüstri (bir, iki) üç! Ancak dijital yapay zekaya (onun ileri evresine) ulaştığında buna endüstrinin dördüncü evresi demek ne kadar yeterli olacak?

Sanayi toplumu dini dönüştürerek kitleleri peşine takmasını, onları köyden-topraktan-kölelikten çıkarıp şehre-fabrikaya-işçiliğe (biraz da sermayedarlığa) taşımasını bildi. Peki ileri düzey yapay zeka ne yapacak? İnsan kendi eliyle din olgusunu önce icat etti sonra değiştirip-dönüştürdü. Belki de bundan sonra insan için geriye tanrı olgusunu değiştirip-dönüştürmek kalıyor.

İnsan farkında olarak ya da olmayarak metafizik boyuttaki tanrı olgusunu fizik boyuta indirgemek ve onunla olan diyaloğunun standartlarını yeniden tanımlamak istiyor. İnsan belki de o nedenle önce yapay genel zekaya (YGZ, AGI) sonra da yapay süper zekaya ulaşma arzusunda. Bu “ikinci yapaylık” evresinde insanın kendi eliyle ürettiği bir şey (makine, yapay zeka), gerilerden gelip önce insana yetişecek sonra da onu geçecek. İçine üflenmiş ilahi ruhun gereğini yerine getiremeyen insan bayrağı makineye devrediyor. Ben “insan” olamadım bari sen önce insan sonra “tanrı” ol!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 466 28.03.2025)