Trump faktörü yapay zekayı nasıl etkileyecek?

George W. Bush 2000 Kasımında seçimi kazandı. Ocak 2001’de ABD başkanı oldu. Dokuz ay sonra 11 Eylül terör saldırıları gerçekleşti. 90’ların ikinci yarısında çıkış yapan internete-webe yatırım balonu da bu olayla sona erdi. Webe gönül vermiş kanaat önderleri yine de onun yok olmasına izin vermediler. Yeni bir etkileşim modeli için teknik altyapı önerdiler; uygulandı. Bugün sosyal medya denilen kavram ile Facebook, Instagram, Tik Tok gibi siteler bu teknik altyapının (Web 2.0) üzerine inşa edildi.

2024 Kasımında yine bir Cumhuriyetçi seçimi kazandı. Trump Ocak 2025’te resmen başkan olacak. Dijital teknolojilerin zirvesinde ise şimdi yapay zeka var. Trump’ın başkanlık dönemi yapay zekaya iyi mi gelecek kötü mü? Uzmanlar mevcut ABD Başkanı Biden’ın YZ ile ilgili düzenlemeleri öngören kanun hükmündeki kararnamesinin yeni dönemde iptal edileceğini ve “bırakınız yapsınlar” liberal mottosunun yapay zeka dünyasına hakim olacağını öngörüyor. Bu basitçe “vahşi batı” ya da “vahşi kapitalizm” diye bilinen şey! Yapanın yanına kar kalması. Ötekinin hakkına işe geldiği ölçüde saygı duyulması.

Buradan AGI çıkar mı? (Güya) “insan seviyesinde” bir yapay zeka üretilebilir mi? Belli başlı büyük şirketler kendi koydukları kurallar çerçevesinde çalışmalarına devam edeceklerdir. Yani hem savcı hem hakim olarak! “Şirket içi etik kurallar” iş hisse fiyatına, kar marjına, rekabet avantajına geldiğinde bir kenara sinmek zorunda kalacaktır! Bush zamanının yükselen ilk değeri Google olmuştu. O zamanlar mottosu da “kötü olma” idi (don’t be evil). Günümüzde o rolü OpenAI üstlenmiş durumda. Kar amaçlı hale dönüşmeye karar vererek, “kötü”lerin dünyasına geçiş yapıyor. İyi kalıp kalamayacağını herkes görecek!

Trump’ın dönemi ile ilgili önemli bir faktör de Elon Musk! Musk her iki adayın kampanyasına milyonlarca dolar bağış yapan tipik Amerikalı ultra-zenginlerden farklı olarak risk aldı ve Trump ile birlikte mitinglere çıktı. İnat edip Twitter’ı durduk yere neden satın aldığı şimdi daha iyi anlaşılmış oldu!

Musk’ın yapay zeka macerası OpenAI ile paralel olmak zorunda değil. Kuruluşu sırasında destekçileri içindeyken şimdi OpenAI ile mahkemelik. Microsoft’un ittirmesiyle OpenAI’ın üstlenmeye kalktığı rolü belli ki Musk kendi kontrolündeki şirket(ler) bünyesinde yapmayı arzulamış. OpenAI bir tür tarafsız YZ altyapısı oluşturan Ar-Ge kurumu olarak kalsın istemiş. O herkesin kullanabileceği bir LLM geliştirsin ama kar amacı güdenler bunun üzerinde kendi YZ uygulamalarını kendi geliştirsin! Herkese hammadde veren üretici misali. Oysa OpenAI perakendeciliğe soyundu!

İyi niyetle ortaya çıkan sosyal medya bugün nasıl ki doğruyu, gerçeği, nesnelliği gölgeleyen en güçlü mecra olduysa başıboş bırakılan yapay zeka da yirmi sene sonra insanın başına büyük bir bela haline gelebilir. Hatta daha fazlası. Çünkü yapay zeka kontrolden çıktıktan sonra insanın bir daha kontrol altına alamayacağı (ve ondan kurtulamayacağı) ilk büyük teknoloji olma potansiyeline sahip. Adı üstünde birisi medya diğeri zeka! Birisi araç, diğeri ağa! Birisi insanın ezikliğini gidermek için etrafını yakıp yıkması, diğeri zıvanadan çıkarsa bir vuruşta insanı bile yok edecek Frankenstein!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 447 14.11.2024)

İçimizdeki boşluğu çöple doldurabilecek gönüllü faaliyetler icat edin!

ChatGPT 3 halüsinasyonlar görmeye devam ediyor. Ablası GPT4 yorgunluktan kısa kesip detaylara inmeden cevaplar vermeye başladı. İnsanlık suçu işlemekte olan sosyal medya ise kazasız belasız yoluna devam ediyor. Ancak unutmamakta fayda var: İnsanlık suçunu işleyen ilk teknoloji sosyal medya değil!

Otuz kırk sene önce televizyon ve video aynı suçu işliyordu. İlginç olan şu ki her kuşak, gençlik yıllarında hangi teknoloji ya da popüler kültür ögeleriyle katledilirse yaşamının geri kalan çağlarında da onlar tarafından katledilmeye devam/tercih ediyor. Televizyoncular televizyondan vazgeçemiyor, sosyal medyacılar sosyal medyalarından. Bugün Facebook, Instagram, Twitter-X, TikTok, Snapchat ile iğdiş edilmekte olanlar yarın Metaverse geldiğinde oraya sıçrayamayacak; en olmadı bu sayılanların Metaverse’e geçen versiyonlarına sıçrayabilecek. Ancak Z Kuşağının ardından gelmekte olan Alfa kuşağı Metaverse alemlerinin içine doğup, yaşamlarının kalan döneminde orada katledilmeye devam etmeyi tercih edebilirler. Televizyon ya da sosyal medya da onların umurlarında olmayacak!

Değişen şey bir birim zaman içine sığdırılabilen içerik. Televizyoncular iki saat tek bir konu etrafında dönem filmlerle kurşuna diziliyordu. Sosyal medyacılar iki saat içinde iki yüz dijital kurşun yiyor. Sonu gelmek bilmeyen kayan duvar ve o duvara dijital çöplerini döken arkadaşlar sağ olsun.

Değişmeyen şey ise kapitalizmin bireylerin içine getirip yerleştirdiği o boşluk hissi. Herkes on yıllardır aynı itirafta bulunamıyor: Ne yapacağımı bilmiyorum ki! Televizyonun karşısında, tabletin karşısında onca zamanı geçirmesem ne yapacağım?

Bu icatları yapanların hiçbirinin derdi post-modern bireyin içindeki boşluğu görmezden gelmeye devam etmesine yardımcı olmak değil. Peki onlara para yatırıp zengin eden melek yatırımcılar? Gözü dönmüş şeytan onlar mı? Hayır! Onların derdi de aynı. Yatırdığı paradan çok çok daha fazlasını kısa bir süre içinde geri almak! Ancak herkesin bildiği bir nokta var: Yatırımcının gelmesi için, yatırımcının yatırdığı parayı misli misli geri alabilmesi için, icat edilecek her yeni teknolojinin bu eski ateşi körükleyebilmesi gerekiyor: İçteki boşluğu çöple doldurabilecek gönüllü faaliyetler icat edin! Film izlemek, yenilen yemeğin resmini paylaşmak, kaç kişi kalp atmış, kaç kişi takip etmeye başlamış.. Bunlarla dertlenmek… Bunlarla meşgul olmak!

Hani sufiler der ya alemlere sığmayan rab gönüllere sığar diye. İşte alemlerin çözemediği bütün o kapitalist (post)modern çer çöp de o boşluğun içine sığdırılabiliyor. Ve her kuşakta bireyin bir doğal parçasını yerinden çıkarıp yerine yapay bir parça takarak onu kendisine, çevresine, alemlere yabancılaştırıyor! Bir gün singularity (tekillik) insan vücudunda gerçekleşirse bu belki de dijital çöp üretimi nedeniyle olacak!

Dünyayı totaliter liderler yönetiyormuş da insanların çoğu nasıl oluyor da bu tür politik figürlere oy veriyormuş! O insanların beyni günün yirmi dört saati bu dijital çöplerle hallaç pamuğu gibi atılırken neredesin? Ne yapıyorsun? En iyi şartlarda kendini kurtarma peşindesin! Karma ya da her şeyin birbirini etkilediği kaotik bakış açısıyla değerlendirildiğinde o geride bırakılmış, o cahil bırakılmış, o aç bırakılmış insanlar da kendisinden başka bir şey düşünmeyen ötekilerden acısını böyle çıkarıyor demek ki! Olan ‘devrim’e oluyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 402 21.12.2023)

Meta’nın Threads uygulaması bir saatte bir milyon kullanıcıya ulaştı!

Meta holding (Facebook, Instagram, Whatsapp) Twitter’ı en uygun zamanda vurdu! Ona rakip olacak uygulamayı geçen hafta genel kullanıma açtı. Threads adlı yeni mikro-blog uygulaması bir saat içinde bir milyon, on iki saat için 22 milyon kullanıcıya ulaşarak bir rekora da imza attı. Örnek olması açısından bazı popüler uygulamaların ilk bir milyon kullanıcıya ulaşma süreleri şöyle: Instagram (2,5 ay), Facebook (10 ay), Twitter (2 yıl).

Bu kıyaslama pek de objektif değil. Twitter hizmete başladığında o kadar ıssızdı ki kime ne için ne yazmalı konusunda pek bir motivasyon yoktu. Türkiye’de Twitter’ın popülerliğinin artması biraz da Gezi Parkı olayının ivmelendirme gücüne dayanıyor. Oysa Threads bir açıdan bakıldığında hazıra konuyor. Üstelik arkasında iki milyar kullanıcısı olan bir destek var: Instagram!

Threads uygulamasının bir saat içinde bir milyon ya da on iki saat içinde 22 milyon kullanıcıya ulaşmasında Instagram ile olan canlı bağlantısının da etkisi göz ardı edilemez. Threads’de yeni kullanıcı oluştururken Instagram hesabını kullanan bir kişi, hem dertsiz bir şekilde kullanıcısını oluşturabiliyor hem de Instagram’da takip ettiği-edildiği kullanıcıların Threads hesaplarıyla iletişim içine girebiliyor. Listeden hangilerini Threads’de de izlemek istiyorsa onları seçiyor, o kadar! İşin güzel tarafı henüz Threads’de hesap açmamış kullanıcılar için de açtığında bağlantı yapmak üzere rezervasyon alınıyor. Böylece o hesap ileri bir tarihte Threads’e girdiğinde onu izlemek üzere hazır bekleyen Threads kullanıcılarını kapısının önünde bekler buluyor.

Mesajlaşma sistemlerini uzun zamandır kullanan teknoloji-severler “thread” kelimesinin de köklü bir geçmişe sahip olduğunu bilecektir. Belli bir konu başlığı altında açılan ve cevaplarla dallanıp budaklanan her tartışma “ağacı” aslında bir “thread”dir. “Flood”dan farklı olarak thread ağacındaki içerik farklı kullanıcılar tarafından oluşturulur. Bir youtube videosu altındaki yorumlar ve yorumlara yapılan yorumlar bir thread’dir. Ya da bir tweet ile başlayan ve onu okuyan diğer kullanıcıların o mesaja yazdıkları yorumlar ile o yorumlara yapılan karşı yorumlar bir thread’i oluşturur.

Threads kelimesi bu anlamda ifade özgürlüğü olgusunu cik cik öten mavi kuştan daha iyi tanımlamış oluyor denilebilir. Malum Twitter Twitter olalı Elon Musk’tan çektiği zulümü başkasından çekmemişti. Şimdi piyasada ciddi bir rakip de var. Musk Twitter’ı kafasına uygun bir hale getiremeden kendisini zorlu bir rekabetin içinde buldu. Ki Musk’tan önce Twitter kendi kulvarında kayda değer bir rakip olmadan devam ediyordu (serbest piyasa ekonomisi paradigması söz konusu olduğunda bu bile üzerinde ciddi düşünülmesi gereken bir husus).

Threads ile Instagram’ın simbiyotik ilişkisinin bir de riskli yanı var. Meta camiasını evdeki bulgurdan edecek potansiyelde. Tamam Instagram’ın iki milyar kullanıcısı olduğu söyleniyor ama bunların kaçının aktif olduğunu Threads’e üye olan kullanıcı adetlerine bakarak da tahmin etmek mümkün olacak. Birebir korelasyon kurmak tam sağlıklı olmasa da fikir vermesi açısından bir gösterge olarak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 380 20.07.2023)

Doğduğu şehri neredeyse hiç terk etmemiş bir kadın “dünyanın sonu”na nasıl gidebilir?

Ayfer Tunç’un son romanı Kuru Kız ilginç bir savrulmayı konu edinmiş. Hayatı boyunca doğduğu şehirden-mahalleden dışarıya neredeyse hiç çıkmamış olan kırk yaşında bir kadının “dünyanın sonu”na gidip, kalan ömrünü orada geçirmesi. Dünyanın sonu, yani “fin del mundo” var; Güney Amerika’nın en ucundaki Ushuaia kenti.

Eğitimini yarıda bırakmış, sırasıyla annesini-babasını en son da erkek kardeşini kaybetmiş, hayatı boyunca hiç evlenmemiş, çevresinde biraz yarım akıllı olarak bilinen bir kadın nasıl olur da tek başına kaldığında, dünyanın sonuna gidebilir; orada yaşamayı başarabilir? Internet sayesinde!

Önce masaüstü bilgisayar sonra da akıllı telefon aracılığıyla tanıştığı internet (çevresindekilerin taktığı adla) “kuru kız”a önce oturduğu yerden tüm dünyayı öğretiyor, sonra da ona bu büyük değişimi yaşama cesaretini veriyor.

Su gibi akıp giden bir üslupla kaleme alınmış bu romanı kaç kişi okuyacak? Hakkında kaç kişi konuşacak? Bu roman internetin yararlı amaçlarla kullanımına yönelik olarak kaç kişi tarafından referans olarak gösterilecek? Bilinmez. Ne yazık ki her öğleden sonra internetin derisini acımasızca yüzen kadın kuşağı programlarının ulaştığı kadar geniş bir kitleye ulaşmaya belki de nefesi yetmeyecek!

Bu programların en popüler dijital zararlısı TikTok. Onu Instagram ve Facebook takip ediyor. Bu üçlü bırakın şehirlere, kasabalara, Türkiye’nin sonundaki en küçük köye kadar girmiş durumda. Arzu ettikleri hayatı yaşayamayan kadınlar, bu sosyal medya sitelerinden tanıştıkları erkeklerle kaçarak kendilerine yeni bir yaşam kurmaya çalışıyor. Evlisi de bekarı da. On altı yaşındaki de altmış altı yaşındaki de. Erkekler de “beyaz atlı prens” misali bu biçare kadınların ellerindeki birikimi alır almaz onları yüz üstü bırakmak üzere pusuda bekliyor!

Bu programlar sorunları çözmede kökü kurutmak yerine kırılan dalı tamir etmeye odaklanıyor. Demek ki böylesi daha yüksek reyting topluyor. Kadını çocuk yaşta, istemediği bir adamla, zorla evlendirmişler. Kadının iki tane, üç tane, dört tane çocuğu olmuş. Sosyal medyadan üç zaman önce tanıştığı adamla kaçıp gitmiş. Vay efendim sen neden çoluğunu çoğunu bırakıp da kaçarsın! Vay efendim sen neden boşanmadan evi terk edersin! Cevap basit: Yaşadığı toplumsal şartlar kadına o imkânı sunabiliyor olsa, kadın neden öyle yapmasın ki! Bu kök sorunlara dokunmak yasak anlaşılan. Onun yerine tutulacağı doludan korumak için programlar can havliyle kadını yıllardır yaşamakta olduğu yağmurun altına çekmeye çalışıyor! Kimse hava neden yağmurlu diye sorgulamıyor!

Belki de internetin faydalı bir araç olduğuna kanıt arama yeri değildir bu programlar. Onlar işleri gereği, bu aracın zararlı yanlarına odaklanacak ve her gün milyonlarca insanın zihnine bu tek yanlı mesajı işleyecek: Internet kötüdür! Sosyal medya kötüdür! Öte yanda ise naif bir kuru kız, her gün saatlerce seyahat videoları izleyerek hem ülkesinin hem de dünyanın dört bir yanını tanıyacak, yabancı dil uygulamalarını kullanarak kendi kendine İngilizce, İspanyolca öğrenecek, ülkesine binlerce kilometre uzaktan mobil bankacılık uygulamaları aracılığıyla Türkiye’de hesabına yatan yetim aylığını yabancı paraya çevirip, dünyanın sonunda yaşamakta olduğu pansiyonun kirasını ödeyecek! Çok yaşa Ayfer Tunç, çok yaşa internet!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 370 04.05.2023)

Dijital (Z)atlılar Dijüsküdar’ı geçerken…

Mark Zuckerberg’in geçtiğimiz günlerde Facebook’ta yayınladığı bir paragraflık mesaj farklı yorumların yapılmasına neden oldu. Bir grup Zuckerberg’in sessiz sedasız Metaverse macerasına son verdiğini ve odağını yapay zekâya çevirdiğini iddia ederken bir başka grup onun yapay zekâyı metaverse yolculuğunda daha etkin kullanmak üzere harekete geçtiği yorumunu yaptı.

Her iki değerlendirmenin de doğru yanı var. Asıl kritik parametre zaman boyutu. Kısa vadeli perspektiften bakıldığında Meta grubunun da ChatGPT ile başlayan “generative” (üretken) yapay zekâ yarışına dahil olarak özellikle Whatsapp ve Instagram etkileşimlerinde bundan istifade etmek arzusunda olduğu yorumu yapılabilir. Uzun vadeli perspektiften incelendiğinde ise tüm bu yapay zekâ girişimleri günün sonunda metaverse yolculuğunun birer etabı olarak yerini alacaktır.

Öncelikle metaverse ile yapay zekâ arasındaki irtibatı netleştirmek gerek. Metaverse denildiğinde akla ilk ve son gelen teknolojik bileşen sanal gerçeklik ve onu temin eden gözlükler, aparatlar. Oysa bu metaverse altyapısını oluşturan üçlü sacayağının sadece bir bacağı. Diğer iki önemli yapı taşı ise yapay zekâ ve blokzinciri teknolojileri. Örneğin gelecek on sene içinde metaverse ekonomisinin bir trilyon dolar düzeyine ulaşacağını öngören kaynaklar bu rakama ilgili yapay zekâ, blokzinciri, kriptopara ve NFT boyutlarını da dahil ediyor. Sadece sanal gerçeklik boyutunu değil.

Blokzinciri, kripto ve NFT’nin önemi metaverse ortamında ekonomik aktiviteleri gerçekleştirme sürecinde kullanılıyor olmalarıyla ilgili. Sanal bir etkinliğe katılmak istiyorsanız, onun “bilet”ini fiziksel dünyadaki bir web sitesinden satın almayacaksınız. İlgili metaverse ortamının “içinden” edineceksiniz. Bunu güvenli bir şekilde gerçekleştirmenin en pratik yolu da kriptopara veya token ile ödeme yapmak. Ya da şu an dijital dutluk statüsünde olan dijital arsalardan birkaç parsel satın alarak gelecekte torundan küfür yememek istiyorsanız, satın alma işleminin sonucunda size ulaştırılacak dijital tapunun bir NFT olması yüksek ihtimal.

Peki yapay zekâ? Metaverse ortamında bilişsel kapasiteye sahip olacak nesnelerin tamamının da fiziksel dünyadaki insanlar tarafından yönlendirileceğini beklemek tam doğru olmayacaktır. Nasıl ki şu an sosyal medya ortamlarında “insan gibi” etkileşim kuran yazılımlar (chatbot vd.) varsa metaverse ortamında da belli bir zekâ ışıltısı gösterecek dijital nesneler olacak. Peki bu nesneleri kim yönlendirecek? Zuckerberg’in deyimiyle YZ Karakterleri (“AI personas”).

Bankanızın metaverse şubesine girdiğinizde sizi karşılayan bir YZ Karakter olacak. Bankacılık işlemlerinizi tıpkı eski güzel günlerde olduğu gibi onunla karşılıklı muhabbet ederek yapacaksınız. Hatta metaverse şubesinde her banka müşterisi “özel” olacak. Size atanan YZ Karakter sadece size hizmet verecek. Onun cinsiyetini, giyim-kuşamını, sesini, kaşını, gözünü arzu ederseniz siz şekillendireceksiniz. Yakında dijital koku kavramı da gündeme gelecek. Kullanacağı parfüme bile karışabileceksiniz.

“Yeni internet” olarak metaverse ortamının “ölmesi” bir konu, Facebook-Meta girişiminin bu süreçteki yatırımının “ölmesi” ayrı bir konu. İkincisinin fani olma olasılığı ilkinden çok daha yüksek. Sonuçta iki büyük tekno-pastayı aynı şirketin yediği pek görülmüş bir şey değil. Belki de yaşı tutanlar Zuckerberg’in nasıl çuvalladığını büyük bir zevkle izlerken dijital atına atlamış Z’ler başka başka metaverse ortamlarında dijital Üsküdar’ı çoktan geçmiş olacaklar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 363 16.03.2023)

Z Kuşağı bir sonraki seçimlerde zamanın çocuğu olanları daha sempatik bulacak. Çünkü onlar zamanın en has evlatlarıdır!

Z Kuşağı’nın hassasiyet gösterdiği hususlardan birisi de zamandır. Neden? Nedenini yetiştikleri ortamdaki dijital ögelerde aramak gerek. Akıllı telefondan dizüstü bilgisayara tabletten akıllı kol saatine dek tüm dijital cihazlar için zaman çok önemlidir. Instagram’daki Stories birkaç saniye içinde yok olur. Pek çok bilgisayar oyunu zaman tükendiğinde sona erer. Dijital dünyada her şeyin belli bir başlama ve belli bir sona erme zamanı vardır.

Hamuruna dijital katılmış Z Kuşağı kafasını kaldırıp fiziksel dünyaya baktığında da aynı dakikliği bekler. Eğer bir sinemaya gitmişse, film tam da ilan edilen zamanda başlamalıdır. Benzer şekilde bir konferansta ya da televizyondaki bir tartışma programında da konuşmacıların kendilerine ayrılan zaman içinde konuşup bitirmesini, o zamanı aşmamasını “içgüdüsel” olarak talep eder.

Gelecek seçimlerde ilk kez oy kullanma hakkı elde eden 6-7 milyon Z Kuşağı üyesi, siyasilerden de böyle bir tavır sergilemelerini arzu eder. Oysa mikrofonu alıp konuşmaya başlayan kişi eski kuşak ise durum Z Kuşağı’nı şaşırtan-rahatsız eden bir hal almakta. Çünkü eski kuşaklar için zamanın o manada bir değeri yoktur. Onlar için daha anlamlı olan sözünün bittiğine kanaat getirene kadar konuşmaktır. Konuştukça, aynı şeyleri farklı kelimelerle yeniden anlattıkça kendisi dinleyenlerin daha iyi anlayacağını sanır. Oysa süresi dolduğu andan itibaren Z Kuşağı onunla kurduğu linki koparır. Tıpkı dijital ögelerin onunla linki kopardığı gibi.

Bununla at başı giden bir başka beklentisi de kişinin “hazırlanarak gelmiş” olduğunu Z Kuşağı’na hissettirebilmesidir. Duruşuyla, süresiyle, içeriğiyle. Döne döne aynı şeyleri konuşan-yazan kişi Z Kuşağı için yeterince hazırlanmamış olduğunun bir göstergesidir. Bu “karşıma hazır çık” beklentisi sadece konuşma yapmakla ilgili değil her şey için geçerlidir. Öğretmen, politikacı, polis, hâkim, bakkal, şoför, “poğaçacı” fark etmez; huzura hazır olarak çıkmalıdır.

Zamanı iyi kullanmak ile hazır olmak arasındaki ilişki hakkında en bilinen anekdot eski ABD Başkanlarından A. Lincoln’e atfedilenidir. “Beş dakikalık bir konuşma yapmamı isterseniz hazır değilim, ama dilediğiniz zaman bir saatlik bir konuşma yapabilirim”.

Sufilerde de zaman oldukça önemlidir. Onlar da “iki günü bir olan ziyandadır” şeklindeki peygamber sözünden yola çıkarak zamanın oğlu-çocuğu olma ve zamanın babası-sahibi olma kavramlarını geliştirmişlerdir. Her ne kadar Niyazi Mısri yüzyıllar öncesinden “Ben zamanın çocuğuyum, zamanın babası olamam” demiş olsa da doğu yakasında hemen herkes zamanın efendisi gibi davranmaktadır!

Zamanın çocuğu olmak, her şeyi zamanında yapmak şeklinde özetlenebilir. Bu sadece yapılacak şeyin yapılma zamanı geldiğinde onu geciktirmeden yapmak ile sınırlı değildir. Dikkat edilirse bir sonraki şeye zamanında başlayabilmek için bir önceki şeyi de zamanında bitirmek gerekir! Z Kuşağı bellidir ki bir sonraki seçimlerde zamanın çocuğu olanları daha sempatik bulacak. Ama “sözde zamanın oğlu” gibi davranıp özde “zamanın efendisi” gibi tavır sergileyenleri değil. Gerçekten zamanın birer evladı gibi yaşayanları! Çünkü onlar zamanın en has evlatlarıdır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 317 21.04.2022)

Blokzinciri ile gelen merkezsiz yapı web3 adıyla anılmaya başladı.

Web yeni bir evreye giriyor. Adı Web3! Daha önce web 1.0 ve web 2.0 evrelerinden geçmişti world wide web (www) teknolojisi. Mucidi Sir Tim Berners-Lee bir sonraki olası evre için  “semantik web” kavramını önermişti. Doğal olarak “web 3.0” ile “semantik web” isimleri aynı şeye işaret ediyor olarak değerlendirilir hale geldi. Ancak son aylarda web3 adlı başka bir isim popülerlik kazandı ve blokzinciri mimarisi ile ortaya çıkan kavramlar yumağı web3 olarak anılmaya başladı.

Web 1.0 web mimarisinin ilk evresine işaret eder. Bu mimari web siteleri nispeten daha statik yapıdaydı. Bilginin dijitalleşmesi ve internet üzerinden erişilebilir hale gelmesi o denli önemli bir sıçramaydı ki web sitesindeki bilginin hacmi ve eklenme/değiştirilme süreçleri ikincil önemdeydi.

Sonra uçaklar gökdelenlere çarpmaya başladı ve balayı sona erdi. İleri teknolojik yatırımlar bir anda güvenlik olgusuna odaklandı. Web önemini yitirmeye mi başlıyor soruları kafaları kurcalamaya başladı. Tam da bu aşamada web 2.0 kavramı ortaya atıldı. Burada temel motivasyon içerik paylaşımının kitlelere açılmasıydı. Böylece kitlelerin web siteleriyle kalıcı ilişkiler kurması sağlanabilecekti.

Web 2.0 kavramının popülerleşmiş adı sosyal medyadır. Web 1.0’dan farklı olarak web 2.0’da içeriği herkes oluşturur ve yeniden oluşturur. Dolayısıyla iletişim, etkileşim evresine geçer. Kişiler sadece kendi oluşturdukları içeriği web 2.0 siteleri üzerinden tüm dünya ile paylaşma imkânı elde etmekle kalmaz. Aynı zamanda başkalarının oluşturduğu içerik hakkında da yorum yapma ya da onu kullanarak yeni içerik oluşturma şansı da yakalar.

Bu açıdan değerlendirildiğinde web 2.0 mimarisinde içerik sağlayıcıları (internet kullanıcıları) merkezsiz; içeriğin tutulduğu mekanlar (web siteleri) ise aşırı merkezi hale gelmiştir. Örneğin Instagram ya da Youtube sitelerine erişim kesilirse bugüne dek oraya eklemiş olduğunuz fotoğraflar ya da videolara ne siz ne de başkaları erişebilir.

Merkezi birer platform haline gelmiş sosyal medya siteleri belki de bu sayede yapay zeka teknolojisinin son yıllarda yükselmesini de olanaklı kıldı. Çünkü YZ algoritmalarını en iyileştirmek için gerekli olan veri kümeleri “artık” oluşmuştu!

2008 krizinden sonra bitcoin ile ortaya çıkan blokzinciri mimarisi ve kriptopara olgusu ileri teknoloji dünyasında yepyeni bir sayfa açtı. Ethereum blokzinciri ile gelen akıllı kontrat kavramı yapıyı daha da geliştirdi. Bu yeni mimarinin özünde yatan ilk özellik katılımcılar arasındaki ilişkinin “güven” olgusuna gerek kalmadan kurulmasını sağlamaktı. Bunu sağlayan temel mimari özellik ise “merkezsizleşme” idi. Blokzinciri değerli bilgiyi ağdaki tüm ögelere birer müstakil kopya olarak sunup merkez-taşra, yetki-aracı gibi ikilemleri ve bunlarla gelen sorunları ortadan kaldırmıştır.

Bugün web3 denildiğinde web 3.0 ve onun işaret ettiği semantik web olgusundan ziyade merkezsizlik kavramına işaret edilmektedir. Merkezsizleşme dalga dalga bireylerin ve toplumların hayatına nüfuz edecek gibi görünüyor. Hiç tahmin edilmeyecek alanlarda bile. Bir tür toplumsal yapısökümü. Eskiden meraklı mucitler bir elektronik cihazı en son parçasına kadar söküp, onun çalışma modelini anlayıp yeniden monte ederdi. Şimdi o “Deli Emin”lerin torunları dijitalle uğraşırmış gibi yaparken “toplum”u son vidasına kadar sökmeye başladı.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 301 30.12.2021)

Facebook, eski çalışanının dediği gibi, ahlaken iflas etmiş bir şirket mi?

Eski Facebook çalışanı Frances Haugen, geçen hafta ABD Meclisi’nde verdiği ifadede Facebook için bu ifadeyi kullandı: Ahlaken iflas etmiş bir şirket! Bunun temelinde yatan şey ise şirketin kar etmek söz konusu olduğunda öteki hiçbir toplumsal olguya duyarlı davranmaması. Örneğin nefret söylemi, örneğin dezenformasyon! Eğer nefret söylemi ya da dezenformasyon şirketin daha çok para kazanmasını sağlıyorsa, Haugen’e göre Facebook’un anlayışı, bırakın isteyen istediğini söylesin şeklinde. Hele söz konusu içerik İngilizce’den başka bir dildeyse (örneğin Türkçe) neredeyse hiçbir denetim ya da uyarı mekanizması yok!

Bir başka etken ise bu tür içerik kontrolü yapacak personel sayısının yetersiz olması! Anlaşılan Facebook’un öz değerlerinden birisi de ünlü insanların hata-yanlış yapmayacağı, yalan-dolan şeyler paylaşmayacağı inancı. Çünkü ünlülerin içeriklerine karşı hiçbir filtreleme yapmadıkları da Haugen’in tespitlerinden birisi. Haugen’e göre 2018 yılında şirketin kullandığı algoritmalarda yapılan değişiklikler içerikteki bu kırılganlığın temel sebebini oluşturuyor.

Haugen, Instagram ile ilgili de ilginç şeyler söylüyor. Facebook’un satın almış olduğu uygulamalardan birisi olan Instagram’ın özellikle ergenlik çağındaki kızları olumsuz yönde etkilediği tespit edilmiş ancak hasır altına itilmiş bir gerçek!

Tabii bunlar ispat edilmeye muhtaç iddialar. Beklenen ise konunun uzmanı nesnel bir ekip tarafından ortaya atılan bu iddiaların araştırılması ve sonuçlarının paylaşılması. Oysa Haugen’in de altını çizdiği gibi Facebook’un “kötü” özelliklerinden birisi de “şeffaf” olmaktan sürekli kaçınması. En son birkaç ay önce şeffaflık konusundaki duruşlarını araştırsınlar diye davet ettikleri akademisyenlere sundukları verilerde bile şeffaflık göstermedikleri ortaya çıkmadı mı?

Eski çalışanın mecliste ifade vereceği gün ne ilginçtir, Facebook troykası (Facebook-Instagram-WhatsApp) altı saatlik bir kesintiyle sarsıldı. 2019’dan beri Facebook’un karşı karşıya kaldığı en büyük kesinti (2019’daki kesinti 24 saat sürmüştü). İlk başlarda bir siber saldırı şüphesinden bahsedildi ancak daha sonra konunun Facebook’un veri merkezleri arasındaki iletişimi sağlayan konfigürasyonların bozulmasından kaynaklandığı bildirildi. Yazınca basit görünen bu teknik hata çözülmesi oldukça dertli bir süreç. Öyle ki firma ülkenin bir ucundan diğerine veri merkezlerindeki bilgisayarları ayağa kaldırmak için uzman taşımak zorunda kaldı.

Bu kesinti sürerken bir ara Facebook.com alan-adının birkaç dakikalığına da olsa sahipsiz, satın alınabilir statüye düştüğü haberi (ve ekran görüntüsü) interneti dalgalandırdı. Hatta Twitter’ın sahibi Jack Dorsay, şaka yollu, fotoğrafı retweet edip “Kaça?” diye sordu. (Meraklısına not: Böyle bir durumda birisi o alan adını satın alsa bile, birkaç saat sürecek yasal bir süreçten sonra alan adı asıl sahibine iade ediliyor – o nedenle kaçan büyük bir balık yok!)

Görünen o ki eskiden madde bağımlılığının birey üzerindeki yıkıcı etkileri şimdilerde Facebook gibi sorumsuz sosyal medya siteleri aracılığıyla ortaya çıkıyor. Önceliği farklı, kötü niyetli şirket sahipleri-yöneticileri-yatırımcıları, güzel bir kavramın daha (anlık dijital etkileşim) içine etmek üzereler! Doğudan batıya, kuzeyden güneye! Değişen bir şey yok! Eline gücü geçiren, diğerlerine zulmediyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 290 14.10.2021)

Dünyada dijital uçurum %40 düzeyindeyken, Türkiye’de %23! Dünyada günlük “internet tüketimi” 6 saat 54 dakika, Türkiye’de ise 7 saat 57 dakika!

WeAreSocial sitesinin 2020 yılına ait istatistikleri açıklandı. Buna göre Türkiye’de internet erişimi olan nüfus oranı geçen seneye göre beş puan artarak %77’ye yükseldi. Bugün Türkiye’de 65 milyon 800 bin kişinin internet erişimi var. Bu nüfusun yüzde doksanı sosyal medya kullanıcısı (60 milyon).

Geçen sene bir kişinin günlük internet erişim süresi 7 saat 15 dakika idi. Bu sene internet süresi sekiz saate merdiven dayamış durumda: 7 saat 57 dakika. Bu sürenin 4 saat 19 dakikasında internete mobil cihazlardan bağlanılıyor. Internette gerçekleştirilen en popüler aktiviteler yine aynı: Video izlemek (3 saat 13 dakika), sosyal medya (2 saat 57 dakika) ve müzik dinlemek (1 saat 35 dakika)! Geçen seneki değerlere göre video izlemek bu sene 13 dakika, sosyal medya 11 dakika, müzik dinlemek ise 20 dakika artmış.

Türkiye’de en çok ziyaret edilen web siteleri ise şöyle: Google, Youtube, Hürriyet, Sözcü, EBA, Google Türkiye, Sahibinden, Trendyol, Hepsiburada ve EksiSozluk (Semrush istatistiklerine göre). SimilarWeb’e göreyse ilk onda Instagram, Twitter ve Zoom var.

Geçen seneyi evde geçiren Türkiye yine de hava durumunu merak etmeden duramamış. Google’da en çok arama yapılan kelime “hava durumu”. Diğer popüler kelimeler içinde “EBA”, “çeviri”, “altın” da yer alıyor.

Mobil dünyayla ilgili Türkiye’nin bazı istatistikleri şöyle: Geçen sene Türkiye’de 3 milyar 420 milyon adet uygulama (app) indirilmiş. 550 milyon dolarlık işlem yapılmış. En popüler kategoriler ise şöyle: Chat, sosyal medya, video izleme, müzik dinleme, oyun, alışveriş, bankacılık-finans ve sağlık. Öte yandan Türkiye’de bir sosyal medya kullanıcısının ortalama 9.4 adet sosyal medya hesabı var.

Bazı popüler site ya da uygulamalarda geçirilen süre ise şöyle: Whatsapp ayda 15 saat, Instagram 19,7 saat, Facebook 13,1 saat, TikTok 14 saat, Twitter 7,8 saat, Youtube 18,8 saat ve Netflix 8,3 saat!

Türkiye’de e-ticaret istatistikleri açısından yıllık ciro hacimleri de şöyle gerçeklemiş durumda: Seyahat-konaklama 5 milyar 790 milyon dolar. Moda-güzellik 4 milyar 720 milyon dolar. Elektronik 2 milyar 430 milyon dolar. Yiyecek-kişisel bakım 825,5 milyon dolar. Mobilya-beyaz eşya bir milyar 260 milyon dolar. Oyuncak-hobi 2 milyar 70 milyon dolar. Dijital müzik 119 milyon 700 bin dolar. Video oyunları 569 milyon 600 bin dolar. Türkiye’de kişi başına yıllık bin dolar düzeyinde dijital ödeme yapılırken, yaklaşık 50 dolarlık yemek siparişi veriliyor.

Dünya genelinde ise internet nüfusu 4 milyar 660 milyona, mobil kullanıcı sayısı ise 4 milyar 200 milyona ulaşmış durumda. Erişim açısından dijital uçurum dünyada %40 düzeyindeyken Türkiye’de %23! Günlük internet süresi dünyada 6 saat 54 dakika. Bunun 2 saat 25 dakikası sosyal medyada geçiyor. Dünyada internetin başında en çok zaman geçiren ülke Filipinler iken (10 saat 56 dakika) listenin sonunda Japonya var: 4 saat 25 dakika!

Dünyada internet kullanıcılarının %56,4’ü dezenformasyondan şikayetçiyken bu oran Türkiye’de %61,6! Daha mustarip ülkeler de var: Brezilya (%84,6), ABD (%67,5). Hollanda’da ise bu oran %32,3 düzeyinde!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 258 05.03.2021)

Türkiye’de nüfusun %72’si internete erişiyor ve günün 7 saat 15 dakikasını internette geçiriyor. Bu sürede yaptıklarıysa şöyle: 3 saat video, 2 saat 46 dakika sosyal medya, 1 saat 15 dakika müzik!

WeAreSocial sitesinin 2019 Global Dijital Raporu açıklandı. Buna göre dünyadaki 7 milyar 676 milyon kişinin 4 milyar 388 milyonu internet kullanıyor. Dünya nüfusunun %57’si internete erişirken Türkiye için bu oran %72. Geçen yıl dünyada nüfus % 1,1 (84 milyon) artarken, internete erişenlerin nüfusu yüzde 9,1 (367 milyon) artmış. Nüfusa göre internetin en yaygın olduğu ülkeler %99 oranla Andorra, Aruba, Bermuda, İzlanda, Katar, BAE ve Norveç. Geçen sene Hindistan’da yaklaşık 100 milyon kişi internete ilk kez erişirken, bu sayı bazı ülkelerde şöyle: Çin 50 milyon, ABD 25 milyon, Türkiye 5 milyon.

Dünya ölçeğinde kullanıcılar günde 6 saat 42 dakika internete erişiyor. Türkiye’de ise 7 saat 15 dakika. Bu sürelerin ortalama yarısında mobil cihazlar kullanılıyor. Sabit hatlardan internete bağlanma hızı dünyada ortalama 54,3 mbps iken Singapur’da 190, Türkiye’de ise 19,3. Mobilde dünya hız ortalaması 25,1 mbps iken İzlanda’da 72,7 Türkiye’de 34,1.

İlgili rapora göre dünya nüfusunun %45’i (3 milyar 484 milyon) sosyal medya, %67’si de (5 milyar 112 milyon) mobil telefon kullanıyor. Türkiye için bu oranlar sırasıyla %63 (52 milyon) ve %93 (76 milyon). Mobilden internete erişenler ise dünyada yaklaşık 4 milyar iken Türkiye’de 44 milyon kişi. Dünyada internet kullanıcılarının 8,9 farklı sosyal medya hesabı var; Türkiye için sayı 9,7. Dünyada internet kullanıcıları zamanlarının iki saat 16 dakikasını sosyal medyada geçiriyor. Türkiye’de ise 2 saat 46 dakika. Türkiye’de günde ortalama üç saat video izleniyor, bir saat 15 dakika müzik dinleniyor, kullanıcıların %84’ü her gün internet kullanıyor.

En favori sosyal medya siteleri Facebook (2 milyar 271 milyon aktif kullanıcı), Youtube (1 milyar 900 milyon), Instagram (1 milyar). Mesajlaşma uygulamaları açısından ise WhatsApp (bir buçuk milyar), Facebook Messenger (bir milyar 300 milyon), WeChat (bir milyar 83 milyon). Twitter 326 milyon, Snapchat ise 287 milyon ile aşağılarda. Geçen sene Facebook’u bırakanlar listesinde Türkiye bir milyon kullanıcı ile başı çekiyor. Ancak toplam 43 milyon ile dokuzuncu sırada. Liderlik 300 milyon ile Hindistan’da. Öte yandan ABD 120 milyon kullanıcı ile Instagram’da, 47 milyon ile Twitter’da başı çekerken, Türkiye 38 ve 9 milyon ile her ikisinde de beşinci sırada.

Global çapta kullanıcıların dörtte üçü e-ticaret yapıyor ve yıllık ortalama 634 dolarlık mal alıyor. Türkiye’deyse e-Ticaret yapanların oranı %67. Yıllık alışveriş miktarı ise 152 dolar. Öte yandan mobilden ticaret de yükseliyor. Dünyada %55, Türkiye’de ise %50 oranla kullanıcılar mobil cihazlarından alışveriş yapıyor.

Internet üzerinden en çok giyim-kuşam malları alınıyor (524 milyar dolar). Onu elektronik cihazlar (392 milyar dolar) ve gıda-kişisel bakım ürünleri (209 milyar dolar) izliyor. Türkiye’de ise bu üç kategoride yıllık toplam alım miktarı sırasıyla 1,3 milyar dolar, 2 milyar dolar ve 412 milyon dolar. Internet kullanıcılarının %5,5’inde kriptopara var. Türkiye için bu oran ise %6,4.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 194– 13.12.2019)