Yapay zeka bilimeri Nobel kazanacak mı?

Nobel ödülleri verildi. Zaman zaman popüler olma eğilimleri göstermekle suçlanan komiteler bu sene de ilk bakışta şaşırtıcı bazı kararlar aldı. Fizik ve Kimya dalındaki ödüller yapay zeka ile irtibatlandırılan bilim insanlarına gitti. Nobel’in neyi eksik? O da yapay zekacı oldu denilebilir. Ancak işin erbabı farklı düşünüyor. Geçen hafta HBT’de Orhan Bursalı’ya değerlendirme yapan Nobelli Prof. Dr. Aziz Sancar, fizik alanında bu yıl Nobel kazanan John Hopfield’i bu başarıya götüren buluşunu yıllar öncesinden bildiğini, çok önemli bulduğunu, çevresine bunu anlatmaya çalışıp başarısız olduğunu, ödülü çoktan hak ettiğini açıkladı.

Yapay zekanın Nobel’e dahil olması nerede zirve yapacak? Belli ki gelecek yıllarda verilecek ödüllerde de yapay zekanın varlığını (dolaylı ya da dolaysız) görmeye devam edeceğiz. Ancak söz konusu teknoloji yapay zeka olunca akla başka sorular da geliyor. Örneğin bir yapay zekanın kendisi Nobel kazabilir mi?

Yapay zeka bilimerleri var. IoT’nin yapay zekası misali. IoT (Internet of Things, Nesnelerin Interneti) nasıl ki insan müdahalesi olmadan internete erişebilen cihazlara işaret ediyorsa ‘yapay zeka bilimeri’ da insan dahli olmadan bilimsel araştırmalar yapan yapay zeka anlamında kullanılıyor.

Sony’nin yapay zeka çalışmalarının liderliğini de yürüten Dr. Hiroaki Kitano 2021’de bir proje başlattı. Bir yapay zeka bilimeri bilimsel araştırmalar yapacak ve 2050’de bu çalışmalarıyla Nobel ödülü kazanacak! İlk yapay bilimerinin adı, tahmin edilebileceği üzere, Adem! İkincisi ise Havva. Bugüne dek üretilen yapay bilimeri sayısının yüz civarında olduğu söyleniyor. Adem’in maya ile Havva’nın ise tropik hastalıklara yönelik bilimsel çalışmalar yapmakta olduğunu biliniyor.

Bu süreç kendi içinde devam ededursun, şu soru hala geçerliliğini koruyor: İnsan-Yapay Zeka etkileşimi bu şekilde mi yol almalı? İnsanın yaptığı her şeyi yapay zekaya yaptırmak! İnsanı ıskartaya çıkarmak! Bugün kasiyerler-müşteri destek hatları, yarın üst düzey yöneticiler, öbür gün bilim insanları…

İnsan yapay zekayı kendi yerine koymaya çalıştıkça yapay zeka da insanın yerinde giderek daha çok hak iddia etmeye başlamayacak mı? Ya yapay zeka insan seviyesine ulaşırsa, ya onu da geçip insanlığa karşı bir tehdit oluşturursa diye tedirgin olurken bir yandan da içten içe bunu destekleyici adımlar atılmasının gerisinde yatan psikoloji nedir?

Yoksa herkes bir gün şu ünlü sözün işaret ettiği idrak seviyesine mi ulaşıyor-ulaşacak: “Toplu olarak insanları sevdikçe kişilere karşı sevgim o oranda azalıyor.” (Karamazov Kardeşler, Dostoyevski). Ya da sosyal medyadaki haliyle “İnsanlığa olan inancımı yitirmemek için insanlardan uzak duruyorum”.

Aydınlanma ile yükselişe geçen eğitimli insan yetiştirme kamusal hedefi-arzusu belki de bireyin içine işlemiş o tortuyu söküp atamadı: Benim yerime başkası düşünsün, benim için başkası emek versin! O nedenle olacak eğitim almak, öğrenmek her dönem zor oldu. Ağır aksak ilerledi. Bugün pes etmek üzere! Muhafazakarlar eskilere inanmaya devam ederken postmodernler farkında olmadan yapayların içinden inanacak yeni bir kurtarıcı çıkarmak istiyor belki de! Artık kurtarır mı, yok mu eder; yaşı tutanlar görecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 444 24.10.2024)

Haliç Üniversitesi’nin düzenlediği Cumhuriyetimizin Yüzüncü Yıl Konferansları Serisi kapsamında Fen Edebiyat Fakültesi Matematik Bölümü’nün davetlisi olarak ‘Cumhuriyet’in 2. Yüzyılında Dijital Teknolojiler’ adıyla bir konuşma yaptım. Konuşmada öncelikle dijital teknolojilerin yeni bir toplum inşa edip, kapitalist sanayi toplumunu (bir sonraki evreye değil de) topyekun ortadan kaldırma potansiyeline sahip olduğunun altını çizdim. Toplumların evrimi, teknolojinin rolü, zamanın ruhunu yakalayalım derken, değiştirenlerin peşinde sürüklenmek, ama değiştiren olamamak, gibi dinamiklere değindim.

Enformasyon Çağı’nda soru artık “ne olacak?” değil “nasıl yapabilirim”e evrilmiş durumda. Yapay zeka, metaverse, blokzinciri teknolojileri bir araya getirilip bu yeni toplum inşa edilebilir mi? Bunun ekonomik dinamosu ne olacak? Topraktan fabrikaya dönüşüm, fabrikadan dijitale taşınabilir mi? Ve Türkiye tüm bu kaosun ortasında kendisine nasıl bir rol belirliyor-belirlemeli!

Web3 ve Geleceğin Interneti adlı bu webinarda şu olgular ele alınmaktadır: Dijital Dönüşüm Süreçleri, İnsanlığın Toplumsal Evrimi, Dijital Stratejiler, Yapay Zeka, Nesnelerin Interneti, Büyük Veri, Blokzinciri ve Kripto Teknolojieri, Metaverse, Teknolojik Tekillik, Transhümanizm.

BauGo kapsamındaki webinar ile ilgili detaylar burada!

Boğaziçi Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği’nden Prof. Dr. Cem Say ile ODTÜ İstanbul Mezunlar Derneği’nin düzenliği Bahar Şenliği’nde Dijital Devrim Dersi’ni sunduk.

Temel konu Sanayi 4 yerine yeni bir dijital devrimin söz konusu olduydu. Bunu destekleyen temel gelişmeler ise teknoloji alanında Nesnelerin Yapay Zekası (yapay zeka + nesnelerin interneti + büyük veri analizi), ekonomi alanında kriptoparalar ve güven ekonomisi siyaset alanında ise blokzinciri ile gelmekte olan doğrudan katılımcı demokrasi. Ve tüm bunlar dijitalin fiziksel dünyaya izdüşümü şeklinde değil, dijitalde idrak edilecek olgular. Yani metaverse ortamında!

Dördüncü yol için iki seçenek var: “Cem Yılmaz Yolu” ya da “Fatih Sultan Mehmet Yolu”!

Robert Frost’un “Yol İkiye Ayrıldı” şiiri şu dizelerle biter: “Ormanda yol ikiye ayrıldı ve ben… / Ben az gidilmiş olanı seçtim / Ve bütün farkı yaratan da bu oldu”. Türkiye için teknoloji yolu şu sıralarda dörde ayrılıyor.

Yollardan birinin adı “dijital dönüşüm”. Amerikan. Son otuz-kırk senedir en büyük ihraç kalemi dijital teknoloji ürün-hizmetleri olan bir ülke için böyle bir tekno-stratejinin izlenmesi şaşırtıcı olmamalı. Bu strateji diyor ki iş yapış şekillerinizi yeni teknolojik ürünlerle (yazılım, donanım, deneyim) dönüştürün. Böylece daha düşük maliyetle daha yüksek getiri elde edersiniz. O arada bu dönüşümü yapmak için gereksinim duyacaklarınızı benden satın alabilirsiniz.

İkinci yoldaki rakip Almanya. Adı Sanayi 4. Bu stratejide de temel güdüleyici olgu yaşlanan nüfus. Nüfus yaşlandıkça üretim süreçlerinde çalışacak kalifiye eleman bulmak zorlaşıyor. 1960larda olduğu gibi “işgücü ithalatı” ile bunu karşılamak 21.yüzyılda artık riskli olmaya başladı. Ülkenin dört bir yanında Alman-olmayan-Almanlar(?) var. O zaman bu işgücü gereksinimini inorganik yoldan sağlamalı. Robotlar, robotikler. Elimdeki genç nüfus zaten çalışmıyor. Ortalıkta fazla görünmesin diye verdiğim desteği biraz daha artırırım (evrensel baz ücret), makinelerimle, yeraltına taşıyacağım karanlık fabrikalarımla gül gibi geçinir giderim. Dünyanın dört bir yanındaki kaynakları da bu strateji çerçevesinde nasıl kullanabilirim, ona bakarım.

Üçüncü yol Asya’nın en uzağından. 1980lerde toplumu dördüncü evreye taşıma stratejisini geliştiren Japonlar, şimdi bir sonraki evreye geçmeyi hedefliyor: Toplum 5. Malum birinci toplum avcı-toplayıcı, ikinci toplum tarım, üçüncü toplum sanayi dördüncüsü ise “bilgi toplumu” idi. Beşinci toplumun bir adı olacaksa belki ona “Akıllı Toplum” demek uygun olabilir.

Bu akıllı toplum yapay zeka destekli siber dünya ile fiziksel dünyayı yakınsamayı hedefliyor. Toplumsal düzeyde bir tekillik (singularity). Bu stratejiyi geliştirirken Japonların da kendilerine özgü bir temellendirmesi var. Orada da nüfus yaşlanıyor. Teknoloji hızla gelişiyor ve bu gelişim çerçevesinde insanlar artık bu dijital teknolojilerden azami verim alacak becerileri öğrenemiyorlar. O halde sensör odaklı, nesnelerin interneti odaklı bir strateji geliştirmeli: Fiziksel dünyada olup bitenleri anlık olarak yakalayabilecek, onları yapay zeka ile işleyecek ve bu becerileri kazanma konusunda sıkıntısı olan bireylerinin kullanımına sunacak. Bilgi toplumunda veriyi, enformasyonu yakalayan, saklayan, bunları işleyen ve işe yarar hale getiren hep insandı. Teknoloji ona hizmet ediyordu. Yapay zeka sağolsun, şimdi bu rolü teknoloji üstlenecek. İnsana bunun nimetlerinden istifade etmek kalacak.

Dördüncü yolda ısrar edenler için  (sadece Türkiye değil, öteki tüm ülkeler) iki seçenek var: Cem Yılmaz Yolu ya da Fatih Sultan Mehmet Yolu. Cem Yılmaz Yolu, onun deyişiyle “little-little-everything” stratejisi. Yani biraz dijital dönüşüm, biraz Sanayi 4, biraz Toplum 5. FSM Yolu ise hangi kapıdan İstanbul’a gireceğini bir kağıda yazan müneccimi terse yatırmak için surları yıktırıp kendine yeni bir kapı açan zihniyet! Altı yüz sene sonra benzer bir vizyon geliştirebiliyor muyuz? Ülke olarak nelerle uğraştığımızı değerlendirin ve tahminizi şurada boş bırakılan yere yazın: ……….

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 204 21.02.2020)

Türk Pediatri Kurumu‘nun 55. Türk Pediatri Konferansı‘nda Orhan Bursalı ve Cem Say ile birlikte bir konuşma yaptık ve yapay zeka ile gelişmekte olan yıkıcı teknolojilerin genelde dünyayı özelde ise tıp dünyasını nasıl değiştirmekte olduğunu irdeledik.

Açılışta Herkese Bilim Teknoloji Dergisi‘nin ilk üç yılını değerlendiren Orhan Bursalı, dergini çıktığı cuma günleri “beyin besleme günü” olarak ilan ettiklerini söyledi ve on bin kişilik okuyucu kitlesini yüz bine çıkarmayı hedeflediklerinin altını çizdi.

Cem Say halihazırda yapay zekanın tıptaki pratik uygulamalarını örneklerle anlattı. Ben de büyük veri, nesnelerin interneti ve kripto ekonomisinin dünyayı nasıl dönüştürmekte olduğunu ele aldım.

Son bölümde Orhan Bursalı ile birlikte yaşanmakta olanın sanayi devriminin yeni bir evresi mi (Endüstri 4) yoksa müstakil bir devrim mi (dijital devrim) olduğunu tartıştık. Bursalı’nın gönlü her ne kadar dijital devrimden yanaymış gibi görünse de bunun başarılı olup olmayacağı konusunda tereddütleri olduğunun altını çizdi.

Son yıllardaki gelişmelerin müstakil bir devrim olduğu olgusu geniş kitleler tarafından irdelenmemektedir. Bugün herkes birilerinin işaret ettiği Endüstri 4 yönünü anlamaya, onu nasıl fırsata dönüştürebileceğini analiz etmeye çalışıyor. Tüm bu icatları finanse eden kapitalizm doğal olarak böyle olmasını istiyor.

Sonra birisi geliyor ve devrimi yapıyor!

Haliç Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi‘nin düzenlemekte olduğu Bilim ve Teknoloji Konferansları‘nın konuğu olarak 17 Nisan 2019’da yapmış olduğum konuşmada üç önemli konu üzerinde durdum: Doğru-Ötesi (post-truth), Yapay Zeka ve Geleceğin Dijitalleşmiş Meslekleri.

Post-truth dünya ne demek? Yeni mi? İnsanlar neden gerçek yerine onun eğilip bükülmüş hallerini tercih ediyor? Türkçe’de genellikle gerçek-ötesi ifadesiyle tercüme edilen bu kavram aslında objektif gerçek yerine bireyin onu algıladığı hali olan “doğru”nun yozlaştırılmasıyla ilgili. O nedenle de doğru-ötesi demek daha uygun! Hızlanan dijital yaşamda birey artık nesnel gerçeği tespit edecek gücü kendisinde bulamadığından olguları ve kavramları “işine geldiği gibi” yorumlamayı tercih ediyor. Böylesi daha kolay!

Yapay Zeka, büyük veri analizi ve nesnelerin interneti teknolojileri ile birlikte yakın gelecekte yaşamı kökten değiştirecek. Bu çerçevede yetişmekte olan nesiller hangi meslekleri seçerse daha doğru bir karar vermiş olur? Burada temen unsur “makinenin yapamayacağı” şeyleri yapabilecek becerilere sahip olabilmek. Yaratıcılık, inovasyon, eleştirel düşünme gibi.

Yıllardır büyük bir özveri ile bu konferansları organize eden Haliç Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi dekanı Prof. Dr. Oya Oğuz’a Matematik Bölümü başkanı Prof. Dr. Ömer Oğuz’a ve öğretim üyesi Dr. Nebi Önder’e müteşekkirim!

Sanayi Devrimi’nin üç sacayağı 18. yüzyılın son çeyreğinde teknoloji, ekonomi ve siyaset alanındaki paradigma sıçramalarıdır. Bugün modernizm diye anılan yeni toplum modeli bu temellerin üstüne inşa edilmiştir. Teknolojide buhar makinesinin icadı, ekonomide liberalizm (“Ulusların Zenginliği”) ve siyasette de Fransız Devrimi ile gelen demokrasi.

Benzer bir model bugün de insanlığın kapısını çalmakta. Teknolojide nesnelerin interneti ve büyük veri ile destekli yapay zeka, ekonomide kripto para ile gelen aracısızlık, siyasette ise blokzincirinin sunduğu doğrudan demokrasi deneyimi.

Bu çerçevede yaşanmakta olan, sanayi devriminin dördüncü kez deri değiştirmesi değil; müstakil bir devrimdir: Dijital Devrim!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi’nin organize ettiği Dijital Kültür & Yapay Zeka Konferansları‘nın 9 Mart 2019 C.Tesi günü gerçekleştirilen 11. oturumunda konu 20, 50, 100 Yıl Sonra Bizi Nasıl Bir Dünya Bekliyor idi. Boğaziçi Üniversitesi’nden Prof. Dr. Cem Say ve Bahçeşehir Üniversitesi’nden Prof. Dr. Türker Kılıç ile birlikte geleceğin tahmin edilebilirliğinden, geçmişe bakarak gelecekte bizi nelerin beklediğini çıkarıp çıkaramayacağımıza kadar geniş bir yelpazede işin teorisini tartıştık.

Gelecek tahmini konusunda yapılan incelemelerde gelecek ile ilgili tahminlerde bulunanlar içinde özellikle sözüne itibar edilenlerin bu tahminlerinin gerçekleşme olasılığının konu hakkında herhangi bir uzmanlığı olmayan kişilerin tahminlerinin gerçekleşme olasılığından daha büyük olmadığının tespit edildiği belirtildi.

Bilim insanları bunu araştırıyor ama iş dünyasında pek bir gayret yok. O nedenle de gelecek tahmini yapmak güzel bir “tahmin oyunu”. Kimse bir (beş, on) yıl sonra o tahminleri yapanları bulup da yanlışını yüzüne vurmuyor.

Evinizdeki akıllı cihazlar doğru çalışmayarak size savaş açsalar, durumunuz ne olurdu?

Kış soğuğunda bir gece yatağınızda titreyerek uyanıyorsunuz. Fark ediyorsunuz ki evin içi buz gibi. Kombiye koşturuyorsunuz. “Nesnelerin Interneti” denilen ve eşyaları “akıllılaştıran” kombinize. Akıllı kombinin yüzünde (pardon ekranında) şöyle bir mesaj var: “Yeni güncellemeyi yüklüyorum, birazdan açılacağım!”.

Onun için olacak, aklınıza bir süredir televizyonda gözünüze çarpan bir reklam geliyor. Eğer o akıllı battaniyelerden birini almış olsaydınız belki de titremeyecektiniz. Çünkü akıllı yorgan yatak odanızın hava sıcaklığına göre kendi sıcaklık derecesini ayarlayabiliyor ve sizi kanatlarının altında sıcak tutabiliyor.

Ev hala soğuk; bari dışarı çıkıp biraz koşayım diyorsunuz. Belki ısınırım. Ancak yeni bir sorun karşınıza çıkıyor. Bağcıklarını kendi kendine bağlayacak kadar akıllı olan spor ayakkabılarınız nedense çalışmak istemiyor. Akıllı telefonunuzdaki uygulamaya başvuruyor ve ayakkabılarınızın durumunu anlamaya çalışıyorsunuz. Neyse ki bu akıllı cihazları “içine kapanık” yapmıyorlar. Her şeylerini ilgili mercilere bildirmek gibi ortak bir özellikleri var. Uygulama size ayakkabılarınızı yöneten yazılımda bir sorun tespit edildiğini ve sorunu çözmek üzere bir güncelleme gelene kadar ayakkabıları kullanmanızın güvenli olmayacağını bildiriyor. Belli ki bu sizin için uzun bir gün olacak!

Kahve içmek için mutfağa yöneliyorsunuz. Mutfakta zaten “akıllı olmayan” nesne yok. Biraz da ondan olacak, içeri çekingen adımlarla giriyorsunuz. Hani tüm o akıllı mutfak aletleri birleşip özerk bir cumhuriyet ilan etseler ve akıllı mutfak kapısını da yönetici olarak belirlemiş olsalar şaşırmayacak bir haldesiniz. Neyse ki mutfak sakin.

Evdekiler rahatsız olmasın, uyanmasın diye akıllı asistanınıza sesli komut veremiyorsunuz. O da sağolsun belli bir tonun altındaki sesleri anlayamıyor. İş başa düşüyor. Kahve makinesinin başına gidip bir süre düşünüyorsunuz: Yahu bu alet manuel olarak nasıl çalıştırılıyordu? Neyse bir kaç düğmeye basıyorsunuz, makineden bazı sesler gelmeye başlıyor. Bunun iyiye işaret olduğunu varsayarak beklemeye başlıyorsunuz. Ancak bir süre sonra akıllı makine size favori içeceğiniz olan duble sade Türk kahvesi yerine duble latte yapmış…

Neyse burada duralım! Tam o sırada mutfağın ışıkları yanıyor ve ev ahalisi gülerek gelip size sarılıyor. Meğer size bir oyun oynamışlar. Ortaokul çağındaki oğlunuz da tüm akıllı cihazlarınızı doğru çalışmamak üzere ayarlamış. “Nisan Biiiir!” diye bağırışıyorlar.

Bu acaba gerçek olabilir mi? Bir gün? Elbette! Merak edilmesi gereken ne zaman gerçekleşeceği? On yıl içinde mi? Yirmi yıl mı? Şüpheciler şunu deneyebilir: On sene, yirmi sene, elli sene önce durum nasıldı? Örneğin bugün yollarda araç sürenlerin kaçı kaputun içindeki parçaların nasıl çalıştığını biliyor? Belki de şunu mu sormalı: Kaputun ne olduğunu kaç kişi biliyor? Yirmi ya da elli sene önce bunu bilen ortalama sürücülerin oranı ne kadardı?

Teknoloji zaten sihirden farksız hale geldiğinde izini, varlığını kaybettiren bir şey. Bu kez akıllı nesneler etrafımızı sardığında, insanlar yine ikiye ayrılacak: Dilinden anlayan ve böylece onlarla bir derdi olmayan genç kuşaklar. Ve diğerleri!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 154 – 08.03.2019)