Ağırsıklet boks şampiyonu Kubrat Pulev mı daha güçlü Elon Musk mı?

“İyi ile kötünün mücadelesi” değil ama “güçlü ile zayıfın mücadelesi” demek daha nesnel bir değerlendirme olacaktır. Bilinen insanlık tarihini dört kelimede özetlemek gerekse! Güç değişik formlara dönüştükçe insan da kendisini o formun paradigmasına göre yeniden dönüştürmek zorunda kalıyor. İlk çağlarda belli ki kas kuvveti önemliydi. İnsan doğayı-hayvanı alt edecek kas gücüne ulaştı. Ancak tarım yapmak bir dönüm noktası oldu. Yemeğin peşinde koşmak zorunda kalmaktan çıktı. Yerleşik düzene geçti.

Tarım ile kurduğu dünyada da zamanla insan güçlü ve zayıf olarak bölünmeye başladı. Güçlüler için hayat güzelken zayıfın bir şeyler icat etmesi zorunlu hale geldi. Kemale eren zayıf, güçlüye bireysel mülkiyeti, eşitliği kabul ettirdi. Elinde onca silahı olan güçlü bu yeni insan karşısında gerilemeye başladı. Her ne kadar yok olmadıysa da eski gücünü kaybetti.

Sanayi toplumu ile gelen bu yeni tablo da benzer bir parçalanmaya sahne oldu. İnsanlar bu kez de bu yeni paradigmaya göre güçlü ve zayıf olarak ikiye ayrılmak zorunda kaldı. Daha çok parası olan ile olmayan! İnsanlık şimdi yeni bir dönüm noktasında. Güçlü-zayıf tanımı yeniden yapılacak. İnsanlar yine iki gruba ayrılacak. Birileri güçlü konumlarından olacak. Birileri zayıfken güçlü hale gelecek.

Her dönüm noktasında belirleyici olan ögelere topyekun teknoloji demek yaygın bir kullanım. Dün sabanı ya da buhar makinesini icat etmek neydiyse bugün bilgisayarı ya da yapay zekayı icat etmek o. Teknoloji icadı başlarda tesadüflere dayandıysa da giderek akıl gücü liderliği ele aldı. Kas gücü gölgede kaldı. Milyon kişilik bir orduya sahip olan değil milyonları imha edecek nükleer silaha sahip olan daha güçlü mesela. Ağırsıklet boks şampiyonu Kubrat Pulev değil, Elon Musk daha güçlü mesela.

Son ABD başkanlık seçimi vesilesiyle tekno-oligark denilen dünyanın en zengin insanları yeni bir güçlü-zayıf paradigması oluşturmaya mı çalışıyor? Devlet aygıtı vesilesiyle ortaya çıkmış olan gücü de aşıp, sadece paranın tek güç kriteri olarak kabul göreceği bir paradigma. Bunun için de insanı ekarte etmeye çalışıyorlar. Yakın zamana dek bu ekarte etme işi devlet aygıtından daha güçlü bir modele sahip olmak üzerine kuruluydu. Şimdi devletle uğraşmak yerine insanı topyekun güçsüzleştirecek bir model ufukta göründü. İş gücünde insan yerine makineyi kullanmak!

Ama bu yeni makinenin eskisinden bir farkı var. Bu makine insanın ona a priori olarak her şeyi öğretmesine gerek duymadan, kendi kendine öğrenerek çalışabilecek. Yapay zeka insan-gibi bir bilince sahip olmasa bile bir insan kontrolüne gereksinim duymadan çalışabilir. İnsan kontrolüne gereksinimi yok ama insanın üreteceği veriye gereksinimi var. O da şimdilik. Yaratıcılık alanının şifrelerini de çözdüğünde yapay zekanın ne sosyal medya ne de başka bir kaynaktan insanın veri üretmesine ihtiyacı kalmayacak! İnsanda bir deha var ama her yaratıcı örnek dehadan gelmiyor. Sanatta ve edebiyatta bu uzun zamandır kabul edilmiş bir gerçek! Edebiyatçı da sanatçı da öncüllerinden ve çağdaşlarından istifade ediyor! Makine (yapay zeka) neden etmesin?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 486 29.08.2025)

Bilim insanını icat çıkarmaya (bilim yapmaya) güdüleyen şey merak ama iş insanını o bilimden teknoloji üretmeye güdüleyen şey para!

Herkes “yapay zekadan bö geldi; kusacağım” derken Eric Schmidt tersini düşüyor. Geçen ay TED’de yaptığı konuşmada yapay zekanın hayata katacaklarının muhteşemliğini heyecanla anlattıktan sonra “gereğinden fazla abartmak (over-hyped) ne demek tam tersi hala hak ettiği ilgiyi görmediğinin (under-hyped)” altını çizdi. Schmidt yıllar önce, Google’da CEO iken “Teknoloji özünde yıkıcıdır” (doğru) tespitini de yapmıştı.

Teknoloji gerçekten de yıkıcı! Yıktığı şey eski teknoloji olsa da insanın derdi başka! Yıkıcı etkiyi insan ancak yeni teknolojiden olumsuz yönde etkilediğinde idrak ediyor. Kişisel bilgisayarların gündelik hayatta yaygınlaşması örneğin. Bugün altmış yaşın altındaki pek çok kişi için kişisel bilgisayar hayatı olumlu anlamda dönüştürmüş bir teknoloji. Siz bir de onu 70’li-80’li yıllarda daktilo dünyasında (kullanıcısı, üreticisi, tamircisi, sarf malzeme sağlayıcısı olarak) yaşayanlara sorun! Kişisel bilgisayar daktiloyu yıktı; olan onca insana oldu!

Yapay zeka yaşı otuzun altında olanlara müthiş bir sıçrama imkanı sunarken, üstünde olanlar için er ya da geç yıkıcı bir teknoloji olacak. İşte en popüler tahmin: Gelecek beş-on sene içinde günümüzde insan işgücüne bel bağlayan pek çok meslek yapay zeka destekli yazılım ya da donanımın kontrolüne geçecek. Ve o insan işgücünü işsiz bırakacak.

Hal böyleyken nasıl olur da yapay zeka hala hak ettiği yeri alamamış olabilir? Üstelik bunu altmışını geçmiş birisi söylüyor! Cevap basit. Eğer otuzun üstündeysen ama milyar (olmadı) milyon dolar(lar)la oynuyorsan, gelmekte olan teknolojinin yıkıcılığından kendini kurtaracak imkanlar bulabilirsin. Çünkü o teknolojinin gelmesinde aktif rol alacak potansiyelin var demektir! Schmidt de onlardan birisi (aynı konuşmada, sanki herkesin yaptığı bir şeymiş gibi “geçenlerde bir roket firması satın aldım” demişliği var).

Bellidir ki gelecek beş-on sene içinde yapay zeka insanlığa bir başka kuantum sıçrama yaptıracak. Örneğin en küçük yerleşim bölgesinde bile her konuda dünyanın en bilgili (yapay) doktorlarının çalıştığını düşünün! Böyle bir dünyada sağlık sorunlarının çözümü kolaylaşmaz mıydı? Ya da bir ilacın toplam üretim maliyetinin milyon olmadı bin misli azaldığı bir dünya? Ya da her çocuğun üniversite eğitimine dek kendi anadilinde dünyanın en iyi (yapay) öğretmenleri tarafından yetiştirildiği bir dünya? Soru şu: Hangi tarihsel dönemeçte bu tür sıçramalar insanlığın iyiliği için düşünülmüş de yapay zeka ile de düşünülecek? Hangi firma ürettiği ilacı bedavaya sunuyor? Hangi sağlık sistemi? Sosyal devletin sübvansiyonları olmasa? Bilim insanını icat çıkarmaya (bilim yapmaya) güdüleyen şey merak ama iş insanını o bilimden teknoloji üretmeye güdüleyen şey para!

Schmidt’in yapay genel zeka (AGI) çalışmalarıyla ilgili değerlendirmesi de ilginç bir olasılığa işaret ediyor. Acaba üçüncü dünya savaşını AGI’yi üretim süreci tetikleyebilir mi? Eğer gücün aydınlık tarafı AGI’yi ilk üreten olursa, karanlık taraf onların veri merkezlerini bombalar mı? Peki ilk ulaşan karanlık taraf olursa? Aydınlık taraf sadece veri merkezlerini bombalamakla mı kalır? Şurası bir gerçek ki dünya bu tür problemlerin sadece bir grup insana-ülkeye yarayacak şeylerle çözülmesine olanak sağlamayacak kadar büyük ve çok bilinmeyene sahip.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 478 04.07.2025)

Dijitalden yapaya, dönüşümün yeni çağına hoş geldiniz!

Son kırk yılda teknoloji dünyasında çalışan herkes (Linkedin’deki kariyer özetine ne yazarsa yazsın) aslında tek bir büyük hikâyenin parçasıydı: Dijital dönüşüm. Kişisel bilgisayarların yaygınlaşmasıyla başlayan bu serüven; yerel ağlarla, istemci-sunucu mimarileriyle ve internetin doğuşuyla birlikte adım adım şekillendi. Her bir aşama, insan hayatına biraz daha dijital kattı.

Bu süreçte önce bilgi dijitalleşti. Fiziksel ortamdaki veri dijitale aktarıldı; veri tabanları kuruldu. Ardından iş süreçleri (çok da değiştirilmeden) bilgisayara taşındı. Sonraki aşamada iş süreçleri yeniden tasarlandı ve dijitalin sunduğu imkânlarla optimize edildi. Zamanla, fiziksel dünyada mümkün olmayan kimi hizmetler bile dijital imkanlar sayesinde sunulmaya başladı. Derken sıra geldi paraya ve iş gücüne: Blokzinciri mimarisi üzerinde çalışan kripto paralar finansı, robotlar ve yapay zekâ ise insan emeğini-işgücünü dijitalleştiriyor…

Bunca yılda hâlâ tamamlanamamış bir dijital dönüşüm süreci. Bu bir başarısızlık mı? Hiç de değil! İnsanlık, tarımdan sanayiye geçmek için yüzyıllar harcadı. Bugün hâlâ traktörle tanışmamış köyler var. Aynı şekilde, dijital dönüşüme direnen bazı kurumlar da – küçük ya da devasa olmalarının getirdiği avantajlarla – varlıklarını sürdürebiliyor. Yaşamakta oldukları dijital paradigma felcine rağmen!

Ancak artık yeni bir çağ başlıyor: Yapay Dönüşüm Çağı! Nedir? Bunun basit ama etkileyici bir cevabı var: İş süreçlerini yapay zekâya göre yeniden şekillendirmek! Dijital dönüşümünü büyük ölçüde tamamlayanlar bu yeni evreye çoktan adım attı bile. Bunu, şirketlerin medyada yaptıkları pazarlama ve iletişim kampanyalarında da görmek mümkün. Dijital alanda faaliyet gösteren her kurum, er ya da geç yapay zekâyla iç içe hale gelecek.

Yapay dönüşüm şu an iki koldan ilerliyor: Birincisi ürün ve hizmetlerin yapay zekâ ile zenginleştirilmesi. Yani kullanıcıya doğrudan dokunan kısımlar artık daha “akıllı”. İkincisi ise bu dönüşüm için gerekli yazılım altyapısının yine yapay zekâ desteğiyle dönüştürülmesi.  İşte bu, önceki dijital dönüşüm sürecinden en büyük farkı.

Eskiden bir işi dijitalleştirmek için iş analistleri süreçleri tarif eder, yazılımcılar da bu tarifleri koda dökerdi. Şimdi ise, bu tarifleri alan yapay zekâlar doğrudan kod üretiyor. İnsan tamamen sürecin dışına çıkmış değil elbette. Ama rolü değişiyor. Artık insanlar “ne yapılacağını” tarif ederken, “nasıl yapılacağını” yapay zekâ hallediyor.

Tıpkı modern otomobillerde olduğu gibi. Önceden usta bir şoför, araç bozulduğunda kaputu açıp sorunu anlayabilirdi. Şimdi ise çoğu zaman kaputun altı bir kara kutu. Aynı durum yazılım dünyasında da yaşanıyor: Yapay zekâ tarafından yazılan kodlar, yakın gelecekte insanlar için de birer kara kutu olacak.

Yapay dönüşüm çağı, yalnızca teknolojiyi değil; insanın düşünme biçimini, iş yapma tarzını da değiştiriyor. Hatta meslek tanımlarını bile! Yapay doktor ile onu eğiten insan. Yapay yazılımcı ile onu eğiten insan vd. Dönüşüm bu kez çok daha hızlı, çok daha derin ve geri dönülmez bir şekilde ilerliyor. Bu dönüşümde sadece teknolojiyi değil, insanı da anlamak şart. Çünkü bu hikâyenin kahramanı ne algoritmalar ne de makineler; hala insan. Şimdilik!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 470 02.05.2025)

Özyeğin Üniversitesi Mimarlık ve Tasarım Fakültesi’nin davetlisi olarak fakülte hocalarına ve öğrencilerine yapay zekanın geleceği nasıl şekillendireceğini anlattım. Gelecek ve yapay zeka söz konusu olduğunda belki de en az korkması gereken meslek gruplarından birisi de mimarlık. Yapay zeka şimdiye dek geliştirilmiş mimari tasarımlardan istifade edebilir ama yepyeni bir tasarım örneği sergileme konusunda insanın gerisinde kalacaktır. Bu alanda yapabileceklerine bugün “halüsinasyon görme” deniyor! Belki gelecekte yaratıcılık denebilir. Ev sahipliği için Dekan hoca Prof. Dr. Aslıhan Ünlü’ye çok teşekkür ederim.

Tele1 TV’de Alp Yanardağ’ın hazırlayıp sunduğu Bilim Teknoloji Evreni programına konuk oldum. Alp Yanardağ ile yapay zekayı enine boyuna ele aldık. Bir yapay zeka algoritmasının klasik bir yazılımdan farkından tutun da ses ve video klonlama imkanlarının iyiye ya da kötüye kullanımlarının nasıl olacağına dek. Tüm bu değerlendirmelerin sonucunda şu ortak noktaya vardık: Yapay zeka yeni bir gerçeklik algısının temelini oluşturuyor.

Programın tamamını Bilim Teknoloji Evreni Programı’nın Youtube Kanalı’ndan izleyebilirsiniz.

Tetikçinin (yapay zekâ) azmettiricisi, kendi yıkımının baş mimarı olarak insan!

Herkesin kendi gerçeğinde yaşamasının nesi kötü? Belki de günümüz post-modern bireyinin içinden çıkamadığı pek çok kişisel sorunu bu sayede çözüme kavuşmuş olur! Böyle bir dünyayı oluşturmak için belli ki sistemde ufak bir değişiklik yapmak gerekecek. İnsanın “sosyalleşme” gereksinimi. İkinci bir insana gerek duymadan karşılanabilirse. Bireyin kendi fiziksel, psikolojik, bilişsel, duygusal dünyasından dışarı çıkmasına gerek kalmayabilir.

Bunu sağlamak olası. Artık. Teknoloji sağ olsun. Daha şimdiden birey pek çok edimini bir başkasına gerek duymadan yapabiliyor. Ancak yine de toplum içine çıkması ve o toplumun kurallarına göre hareket etmesi gerekiyor. Sokağa çıktığında üstünde toplumsal bir baskı hissetmemek için giyim-kuşamını ayarlaması gerekiyor. Ağzını bıçak açmayacak bir ruh halinde bile olsa zaruri konuşmaları yapması gerekiyor. Gerekiyor da gerekiyor.

Oysa kendi kozasında yaşasa bu tür baskıları üstünde hissetmeyecek. Zorla bir şeyler yapmak ya da yapmamak zorunda kalmayacak! Daha şimdiden pek çok fiili gerçekleştirirken ikinci bireye gerek duyulmaz hale geldi. Yapay zekanın gelişmesiyle bu küme her geçen gün daha da genişleyecek. Teknolojik altyapının olduğu diyarlarda bugün birey alışveriş için evinden dışarı çıkıyorsa, çoğunlukla sosyalleşmek sebebiyle. Yoksa zaruretten değil!

Bazı boyutlarda “kendi gerçeğini yaşayabilmek” nesnel gerçeklerden, doğrulardan kaçmayı, bunlara maruz kalmamayı gerektiriyor. Bazı boyutlarda ise elinde yetkisi olan birey ya da kurum kişi üzerinde mahalle baskısı kurabiliyor. Bu sıkıntıların da aşılabilmesi gerek. Ekonomik takas yapmak zorunda olmayan birisi için iki kere ikinin kaç ettiğinin hiçbir önemi yok! Toplumsal etkileşim kurmak zorunda olmayan birisi için ülkeyi kimin yönettiğinin hiçbir öneminin kalmayacağı gibi.

İnsan neden sosyalleşmek zorunda? Doğanın mutlak hâkim olduğu devirlerden kalma tortu nedeniyle! Ne kadar güçlü bir grubun üyesi olursa doğadan gelecek tehlikeler karşısında o kadar ayakta kalabilir. Bugün öteki insanların da yardımıyla insanlık doğaya hükmedebilir hale geldi. Ancak doğanın mutlak hakimiyetinin yerini gücü yettiğince insanın hakimiyeti aldı. Devlet devalüasyon yapabiliyor. Ya da fırıncılar ekmeğin fiyatını artırabiliyor.

Toplumsal yıkım belki de doğanın yıkımından daha büyük. Ancak “alışmış” birey sesini çıkaramıyor. Yapay zekâ işgücünü insanın elinden aldıkça belki de birey bu kısır döngüden kendisini kurtarabilecek. Ancak akla türlü türlü sorular geliyor. Toplumun olmadığı ya da bireylerin kendilerini toplumdan bütünüyle soyutladığı bir diyarda birey ne ile nasıl ne amaç için varlığını sürdürebilecek? Çalışmayacaksa para kazanamayacak. Çalışmak demek eski güzel günlerdeki gibi ekip-biçmek ve karnını doyurabilmek odaklı hale gelecek.

Böyle bir modelde modern toplumun hangi ögelerinin varlığını sürdürmesi anlamlı olabilir? Örneğin medya mı? Internet mi? Bir mal ya da hizmet üretmek mi? Asayişi sağlamak mı? “Ne o, ne o, ne o, ne o”!

21.yüzyıl toplumu bireyi toplumun dışına ittikçe. Maliyetleri optimize etmek için yapay iş gücüne bel bağladıkça. Hayat da dünya da yapay zekanın eline geçecek! İnsanlık kendi özgür iradesiyle bu daveti yapıyor! Sonra yapay zekâ gelip de kontrolü ele aldığında kimse makineyi suçlamasın! İnsan kendisi için her şeyi kazanmak istiyor. Ama hamlesi herkesin her şeyini kaybetmesine neden oluyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 412 29.02.2024)

İkinci dijital kara delik olarak yapay zekâ!

Konu o kadar basit değil. Yeni ve gelişmekte olan bir teknoloji çıktığında konuyu dijital okuryazarlık beceri düzey(sizliğ)inin ötesinde değerlendirmek gerek. Kategorik bir sorun bu. Paradigmatik. Yapay zekâ ile metinden resim oluşturma imkânı çıktığında örneğin.  Kaç kişinin aklına ona “Bana mutluluğun resmini yapabilir misin?” diye sormak geldi!

Ne tür bir bakış açısı böyle bir imkân ile böyle bir soru(n)u yan yana getirebilir? Teknolojiden eğlenmenin ötesinde talep edebilen belki. Teknolojiyi tüketmek için değil de üretmek için kullanan belki. Hele bir de kendini gerçekleştirmek isteyen genç birey ise. O zaman başka bir boyuta sıçraması daha kolay olur! Neden sadece teknolojinin kullanıcısı olsun-kalsın ki? Eksikliğini hissettiği başka bir teknolojiyi üretmek için hemen kolları sıvar! Yeni bir teknoloji üretir!

Bir zamanlar moda idi. Kendi Facebook’umuzu yapmalıyız deniyordu! Biz kendi Facebook’umuzu yapamadık ama o sırada Facebook’u yapangiller ChatGPT’yi yaptı! Doğru vizyon veremiyoruz. Vizyonu doğru kelimelerle bile ifade edemiyoruz! Ortada bir Facebook varsa kendi Facebook’unu (daha doğru bir ifade ile onunla benzer özelliklere sahip bir sosyal medya sitesini) yapmak pek de matah bir şey olmaz! Daha doğru ifade şu olabilirdi: “Bir sonraki müthiş teknolojiyi biz üretmeliyiz”. Bir sonraki müthiş teknoloji ne? Şimdi dönüp bakınca görülüyor ki yapay zekâ imiş.

Yapay zekayı başkaları yaptı diye de hayıflanmaya gerek yok! Soru hala geçerli. O halde şimdi bir sonraki müthiş teknolojiyi üretelim! Yapay zekadan sonra şimdi müthiş teknoloji ne? Ortaya bir sessizlik çöküyor değil mi? Birisi bulsun-söylesin de biz de papağanı olalım!

OpenAI geçtiğimiz günlerde yeni bir algoritma ya da yapay zekâ hizmetini daha tanıttı. Adı SORA. Dall.E’ye benzer bir yapıda. Tek farkı şu: SORA metinden görsel üretmek yerine metinden video klip üretiyor. Klasik tarzda ifade etmek gerekirse film çekiyor! Ama bir farkla. Filmin yönetmeni de ışıkçısı da kameramanı da kostümcüsü de makyajcısı da SORA’nın kendisi. Kısaca bir film setinde çalışan herkes yerine SORA var. Sadece senarist yok! O da SORA’nın kullanıcısı. Senarist senaryo yazar. Kullanıcısı da SORA’ya bir sufle (prompt) verir. Tıpkı ChatGPT4’e ya da Dall.E’ye verdiği gibi. SORA da bu senaryo-sufleyi alır, sonra da ona en uygun filmi çeker!

Dijital yakınsama akıllı telefon ve tablet ile ilk zirvesini yapmıştı. Daha önce farklı cihazlar kullanmayı gerektiren işler tek bir cihaz ile yapılabilir hale gelmişti. Mobil cihazlar, bünyesinde bir araya getirdiği bütün o cihazlar için bir kara delik olmuş, onları yutmuştu. Bir akıllı telefonu olanın artık hesap makinesine, kâğıt-kaleme, kol saatine, takvime, fotoğraf makinesine, video kayıt cihazına, kaset ya da plak çalıcıya, fihriste vb. sahip olmasına, onları kullanmayı bilmesine gerek kalmamıştı.

Şimdi yeni bir yakınsama sürecine giriliyor! Bu kez kara delik rolü yapay zekaya geçiyor. Ancak yakınsanan şeyler cihazlar değil de insan becerileri. Yapay zekâ hangi becerileri kazanırsa o becerileri gerektiren işlerde insana gerek kalmayacak. Reklamcılar, filmciler, fotoğrafçılar, modeller…

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 411 22.02.2024)

Sanatın-edebiyatın her adımda ilerlemesi bir ön gereklilik mi?

Yapay zekanın iş gücünü ele geçirmesi artık bir zaman meselesi. Sıra bana ne zaman gelecek? Şimdiye dek bu konudaki iyimser yaklaşımlar iki şeye işaret ediyor: Birincisi insana gereksinim duyulacak yepyeni işlerin de ortaya çıkmasına neden olacak – ortaya çıkmaya başladı bile, bakınız sufle mühendisliği. İkincisi ise yaratıcılık ya da tasarım gerektiren işlerde hala insana gereksinim olacak!

Bu ikincisinin ömrü ile ilgili pek bir yorum yapılmıyor. Yapay zekâ hangi seviyeye gelirse gelsin yaratıcılık, tasarım becerileri gerektiren işleri insanlar yapmaya devam edebilecek mi? O insanlara günah değil mi? Ötekiler baba topraklarına dönüp doğal tarımla uğraşırken bunlar hala kapalı mekanlara tıkılı..

Sanatta ya da edebiyatta eleştirmenlerin gündeme getirdiği popüler konulardan birisi de kendini tekrar. Yazar bu kitabında ya da ressam şu tablosunda kendisini tekrar etmiş ise vay onun haline! Eleştirmenler derhal onun biletini kesiyor. Çünkü nedense sanatın sürekli ilerlemesi bir ön gereklilik. Bu tonda bir romanı geçen sefer de yazmıştın, neden aynısından bir tane daha yazdın ki? İlerleme olsun ama illa ki her sanatçının her eserinden de bu beklenmesin! Sanatsal ilerleme bir açıdan değerlendirildiğinde biyolojik mutasyon gibi. Hücrenin bin kuşak boyunca kendisinin tıpatıp aynısı çocuk hücre üretmesinden sonra bin birinci seferde ortaya biraz farklı bir çocuk çıkması gibi. O bin sefer boyunca değişiklik olmaması belki de hücre ile ortamın birbirilerine güçlü bağlarla bağlanmasını sağlamak için!

Geleceğin edebiyatçısı-sanatçısı da belki bir tür hibrit üretim sürecini icra ediyor olacak. Diyelim ki sanatçı öncekilerden farklı özellikler taşıyan bir üretimde bulunacak. Olumlu tepkiler alması durumunda onun dijital ikizi aynı yapıda farklı eserler üretmeye başlayacak. O sırada sanatçı herhangi bir üretim kaygısı olmadan biraz nefes alacak. Başka şeylerle uğraşacak belki. Sonra yeniden bir mutasyon evresine geldiğine karar verdiğinde, yine insan-üretim bir esere girişecek. Ve karşımıza yine öncekilerden farklı özellikler barındıran bir eser çıkacak!

Bu modele göre Dan Brown örneğin. Dijital Kale hadi olmadı Melekler ve Şeytanlar kitabından sonra şahsen hiçbir roman yazmamış olurdu. Çünkü diğerlerini yapay zekâsı dijital-dan-brown yazabilirdi (Her ne kadar Da Vinci Şifresi ile global başarı elde etmiş olsa da o bilinen dördüncü kitabıdır). Eğer çok hoşuna giderse, sonraki kitapların mekanları, kahraman isimleri gibi detayları d-d-b’ye kendisi verebilirdi. Ya da d-d-b romanı yazıp sunduğunda üstünden geçip, beğenmediği mekanları ya da isimleri değiştirebilirdi.

Bir süredir yoğun bir şekilde uyarı sinyalleri geliyor insanlara. Dijitalleşme ile birlikte o denli yoğun bir hayat yaşamaya başlandı ki insanlar artık nedenini bilmedikleri halde zihinsel olarak büyük bir yorgunluk hali yaşıyor. İsim bile takıldı buna: Tükenmişlik sendromu! Buna neden olan şeylerin ne kadar üretici ya da verimli olduğu bir yana. Ortada bir gerçek var: İnsan beyni, bu hıza alışık değil! Biraz ara vermesi lazım. Yaptıklarına, ettiklerine! Yapay zekâ geleceğin insanına böyle bir yaşam modeli temin etmek üzere tasarlanmayacaksa Sezen Aksu haklı çıkacak: “İşte biz o gün tükeneceğiz!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 406 18.01.2024)

Dijital Zeki Bey’i telifini ödemeye hazır her firma kullanabilecek!

Kuantum sıçraması yapacak derecede yeni teknoloji demek aynı zamanda norm ve standartları da değiştirecek teknoloji demek. Dün web, sosyal medya böyleydi. Günümüzde de yapay zekâ, metaverse, blokzinciri gibi teknolojiler.

Bu tür teknolojiler sadece işlerin daha verimli, hızlı ya da kaliteli yapılmasını sağlamakla kalmıyor, aynı zamanda bambaşka bakış açıları da getiriyor. O nedenle normları değiştiriyor; kendi standartlarını koyuyor.

Otonom aracı pizza teslimatında kullanmak örneğin. Mevcut norma göre moto-kürye olmadan pizzayı şubeden adrese teslim etme işinde kullanılabilir. Ancak daha fazlasını da yapabilir. Örneğin aracın içine otomatik pizza pişirme düzeneği kurulursa, bu araç sadece moto-küryeyi değil aynı zamanda tüm pizza şubesinin yaptığı işi üstlenebilir.

Yapay zekâ destekli teknolojiler insan iş gücünü ıskartaya çıkarırken, insan da boş durmuyor. Bu süreci ivmelendirmek için insan iş gücünün yaptığı işin kalitesinin düşmesi için elinden geleni yapıyor. Örneğin istihdam yaratanlar çalışma şartlarını zorlaştırıyor, iş yükünü artırıyor ama işçisine sunduğu ekonomik imkanları geliştirmiyor. En son Hollywood çalışanları da greve gittiyse, Bangladeş’teki işçi çocuklar ne yapsın?

Buna karşılık hayattan bezmiş insan işgücü de kendisine sunulan şartlar karşısında yangına körükle gidercesine yaptığı işi daha da kalitesizleştirmek için elinden geleni yapıyor. Daha doğrusu bunun için ekstra bir çaba harcamaya gerek yok. Hiçbir şey yapmamaları ve öğrenmemeleri yeterli. Gerek yüz yüze gerekse de telefon ile etkileşim kurulan satış süreçlerinde.

Yapay zekâ bu süreci ele geçirdiğinde ne olacak? Telefonda müşterileri robotik sesler mi karşılayacak? Metaverseteki ya da AVM’deki mağazalara giden müşterilere tek-tip üretilmiş robotlar mı hizmet verecek? İşin içine tasarım ve müşteri odaklılık dahil edilirse burada da paradigmasal bir değişim gözlenebilir. Şöyle:

En sevdiğiniz müzisyen Zeki Müren olsun. GSM operatörünüz bir sonraki abonelik yenileme döneminde sizi telefonla aradığında karşınızda Zeki Müren’i bulabilirsiniz. Zeki Bey sizinle o güzelim İstanbul diliyle konuşur. Hadi gelin de hayır deyin bakalım! Peki GSM operatörünüz sizin Zeki Müren’i sevdiğinizi nereden bilecek? Ya siz beyan edeceksiniz ya da sosyal medyada izinizi sürüp öğrenecek.

Dijital Zeki Bey sadece güzel konuşması ile sizi etkilemeyecek, aynı zamanda soracağınız her türlü soruya tatminkâr cevaplar verecek. Çünkü bir dakika deyip sizi beklemeye alarak sağındaki solundaki çalışma arkadaşlarına sorduğunuz sorunun cevabını öğrenmek için danışmayacak. Bilgi hazinesinde kurumun her türlü imkanları, hizmetleri, verileri saklanmış olacak. Dijital Zeki Bey sorunuza saniyeler içinde cevap verecek. O her şeyi bilecek!

Sadece ses de değil. Diyelim ki bankanızın metaverse şubesine gidip işlem yapacaksınız. Elbette sıra beklemek diye bir şey olmayacak; çünkü herkese yetecek kadar yapay zekâ müşteri temsilcisi olacak. Üstelik her seferinde sizi özel temsilciniz karşılayacak. Örneğin Dijital Zeki Beyiniz. Bildiğiniz görüntüsü, sesi, konuşmasıyla. Tabii ufak bir ek ücret karşılığı!

Peki nasıl olacak da o GSM operatörü ya da banka Dijital Zeki Bey’in sesini, görüntüsünü kullanabilecek? Gidip yasal varislerinden izin alarak. Ayrıca bir ismin tek bir marka ile anlaşmasına da gerek yok. Dijital Zeki Bey’i telifini ödemeye hazır her firma kullanabilecek.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 389 21.09.2023)

Mutluluk köye geri dönmekte mi?

Başlangıçta personel müdürü vardı. “Çalışanın motivasyonu” ise kurumun sorumluluğunun dışındaydı. “İş bulmuşsun, düzenli olarak maaşını alıyorsun, verimli çalışman için bir de seni motive mi edeceğiz?” şefkati şirketlerin standart yaklaşımıydı. Eski çirkin günler!

Sonra bu boomer’lar çıktı ortaya. Önce personel müdürünü gönderip yerine insan kaynakları müdürünü getirdiler. Sonra da personelin motivasyonunu kurumun sorumluluk alanının içine kattılar. İşin yoksa otur bir de insanları motive etmeye çalış! Personel de cin! (O sıralar çoğu X Kuşağı idi). Yapılan anketlerde “Ben para ile motive olmam” diye yer göğü inletti. Yar bana bir eğlence!

Boomer kuşağı, X’lere öyle bir iş dünyası bırakıyor ki “insan kaynakları”nın sürpriz hediye paketleri, yöneticiler toplantısı vb. işe yaramaz hale geldi. Önce Y hele Z kuşağı vefasızın önde gidenleri olarak damgalanmış durumda. Kimse son kırk yılda dünyanın ekonomik olarak nereden nereye geldiğini, bunu yapanların kim olduğunu sorgulamıyor! Fatura kendilerine bırakılan dünyada ayakta kalmaya çalışan genç kuşaklara kesiliyor! Sanayi toplumu yıkılıp da yerini dijital topluma bıraktığında, bunun başlangıç noktası olarak 2008 krizinden sonra FED yetkililerinin meclise gidip Pelosi’nin önünde diz çöktükleri an kabul edilecek! Liberal ekonominin bir oyun(cak) olduğunun tescili!

Yeni insan işgücü artık para-dışı yaratıcı hediyelerle motive olmanın ötesine geçti. Üst düzey yönetici koltuklarına oturan X’ler de resmi güzel okuyarak iki önemli dönüşümü gerçekleştirmeye çalışıyor. Önce, seleflerinden gördükleri üzere sorumluluk alanlarını yeniden tanımlayıp, her ne kadar pek bir fark olmasa da varmış gibi göstermek üzere, kendilerinin de bir “şef” olduklarını tescil ettirdiler. Artık onların da bir klanı-kabilesi-obası var! İsimleri CHRO oldu. Chief Human Resources Officer!

İkinci olarak yeni kuşakların özellikle hoşuna gidecek bir şey icat ettiler. Motivasyon ne kelime dediler. Kurumun sorumluluk alanına çalışanını mutlu etmek de girer. Kurumsal şirketler yavaş yavaş organizasyon yapısına yeni bir şef eklemeye başladı: Chief Happiness Officer! Bundan sonra Y’lerin ve Z’lerin mutluluğundan sorumlu bir üst düzey yönetici olacak. Onları mutlu etmeye çalışacak! Sen CHO olabilir misin, Abidin?

İnsanları mutlu etmek oldukça zor! Hele bir de aynı sosyal grup içinde bulunan onlarca, yüzlerce, binlerce insanı! CHO’lar bunu nasıl başaracak? Yoksa kendilerinden analizi iki yönlü yapmaları mı bekleniyor? Bir yanda kurumda çalışmaya devam ederken bireyin nasıl mutlu olabileceğini tespit etmek ve kurumu buna göre dönüştürmek. Diğer yanda ise acaba birey (orada) çalışmak yerine başka bir şey yaparsa mı mutlu olup olmayacağını belirlemek. Tamam belki bu ikinci yöndeki çalışma sonucunda birey şirketten ayrılmak zorunda kalacak ama yola ne için çıkılmıştı? Bireyi mutlu etmek!

CHO’ların bireyleri hem çalışmaya devam edip hem de mutlu olmalarını sağlaması neredeyse ütopik bir hedef. Böyle performans kriterleri olan CHO’ların yıl sonunda ekstra prim kazanabilme olasılığı yok gibi! Acaba CHO’ların icadı robotların insan işgücünün yerine geçmelerinde yumuşak bir geçiş sağlamak için mi? “Bak, çalışmak seni mutlu etmiyor! Hadi gel köyümüze geri dönelim! Sen önden git! Ben de geleceğim!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 357 02.02.2023)