Dikkat çekenler galip, dikkati çekilenler mağdur ya da kullanılmış!

Birisi çıkıp “Zamanında televizyon yayınlarının Türkiye’ye gelmesini beş sene geciktirmiştim” dese tepkiniz ne olurdu? Az bile yapmışsın mı derdiniz, iyi b.k yedin mi? Bu cümleyi zamanında Yalçın Küçük’ün söylediği rivayet edilir. 1960’lı yıllarda Devlet Planlama Teşkilatı’nda yönetici olarak çalışan, geçtiğimiz günlerde vefat eden Yalçın Küçük. En iyi ihtimalle doğru soruna yanlış teşhis. Kamuoyunu yönlendirme potansiyeline sahip hiçbir medya aracı bugüne dek ıskalanmadı; cilalandı, dolaşıma çıkarıldı. Dün gazete, radyo, televizyon (ana akım medya). Bugün internet, sosyal medya (yeni medya).

Ama yeni medyacılar, ana akımcılardan daha dürüst çıktı. Tuzları kuruduktan sonra bile olsa, günah çıkarmayı bildiler. Like tuşunu icat eden, sosyal medyayı devasa bir reklam geliri üreten sağmal ineğe çevirmeyi akıl eden, YouTube’daki “bunu izlediysen bunu da seveceksin” algoritmasını geliştirenler, önlerine konan kameranın karşısına geçip “iyi bir şey yapmadık” demekten de çocuklarının eline akıllı telefon ya da tablet vermediklerini itiraf etmekten de kaçınmadılar. Bu itiraflar, teknolojinin kendisini değil, onun hangi teşviklerle çalıştığını gözler önüne seriyor: Dikkat ekonomisi! Basit tanımıyla, insanın sınırlı dikkatini ölçen, yönlendiren ve paraya çeviren bir sistem. (Yakın gelecekte günah çıkaranlar ordusuna yapay zekacılar da katılırsa şaşmamalı).

Bir medya aracını topyekun yasaklamak son tahlilde bireyin de toplumun da ilerlemesini engellemekten öte bir işe yaramaz. Özellikle de sınırların ortadan kalkıp “global köy” haline gelen günümüz dünyasında. Ancak bu, medya üretiminde ve kullanımında hiçbir ölçü tanımamak anlamına da gelmez. Sorumluluk var, sağduyu var. Bağıra bağıra duyuralım bu dünyada benden-bizden başka “öteki” de var! Benim gibi-bizim gibi olmayanlar da var! Bireysel ya da toplumsal yaşamın bir ölçüsü olduğu gibi, medya kullanımının da bir ayarı olmalı. Fakat iş ayar vermeye gelince sorun da baş gösteriyor: Ölçüyü kim belirleyecek? Devlet mi, piyasa mı, platform mu, yoksa bireyin kendisi mi?

Avustralya’nın (çeşitli engelleme girişimlerine rağmen) sosyal medya erişimine yaş sınırı getirmesi bir domino etkisi yarattı. Pek çok Avrupa ülkesi (Türkiye dahil) benzer yasalar için hazırlık yapıyor(*). Zararın neresinden dönülürse kâr. Şu artık net: Erken yaşta sosyal medyaya maruz kalmak bireyin gelişimini olumsuz etkiliyor. Geçtiğimiz günlerde ABD’de bir mahkeme popüler sosyal medya sitelerini bir kullanıcısına milyonlarca dolar tazminat ödemeye mahkum etti!

Nedeni araçta aramak ile yapıda aramak aynı şey değil. Sorun araçta değil, araçların üzerinde çalıştığı teşvik mimarisinde. Daha fazla etkileşim, daha fazla süre, daha fazla veri… Bu üçlü, platformların görünmez anayasası haline geldiğinde, içerik doğal olarak uçlara savruluyor. Aşırılık dikkat çekiyor, dikkat çekenler kazanıyor. Dikkati çekilenlerse ya mağdur oluyor ya da kullanılmış!

Yasaklar semptomu bastırabilir ama nedeni ortadan kaldırmaz. Tersine, daha derin bir soruyu görünmez kılabilir: Dijital toplumda birey, kendi dikkatinin sahibi midir, yoksa onun kiracısı mı? Belki de asıl odaklanılması gereken husus medya aracının bireyi ve toplumu nasıl yoğurup şekillendirdiği, onu ne yöne doğru savurduğu. Dün ses etmesin diye televizyonun önüne oturtulan çocuklar, bugün ses etmesin diye çocuklarının eline tablet veriyor! Beş dakikalık huzurun bedelini küçük canlar ödüyor!

(*) İlgili yasa 1 Mayıs 2026’da Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 518 24.04.2026)

Hakikat artık yapay zeka aracılığıyla mı köreltilecek?

Sosyal medyada yapay zeka etkisi şimdiye dek ağırlıklı olarak içerik yönlendirme amacıyla kullanıldı. Şu videoyu izlediysen bunlar da ilgini çekebilir. Şu içerikleri beğendiysen o halde dur sana şu şu içerikleri de göstereyim. Gibi. Şimdi giderek yükselen yeni bir kullanım alanı baş gösterdi. İçerik üreticisi olarak yapay zeka!

Mekanik Türk modeli ta 2016’lara dek gidiyor. Trump’ın ABD başkanlığını kazandığı seçimlerde Amerikalı küskün seçmenler kendileri gibi birileriyle etkileşim kurduklarını zannederken aslında inceden inceye onları yönlendirme amacıyla görevlendirilmiş insanlarla iletişim içindeydi. Yaklaşık on sene sonra neyse ki yapay zeka imdada yetişti. Artık bu tür manipülasyonlar için insan trol ordusu kurmaya gerek yok!

Eskiden profil resmi standart yumurta olan var olmayan takipçiler satın alınabiliyordu. Şimdi daha gelişmişleri satın alınabilecek. Her gün görevlendirilmiş olduğu hesabı-kişiyi yüceltecek içerikleri kendi kendine üreten yapay zeka sosyal medya kullanıcıları sosyal medyanın gündemini oluşturacak. Bu içeriklerin yapay zeka üretimi olduğunu fark etmeyen insan kullanıcılar da bu içeriklere inanacak! İnsanların neye inanıp neye inanmayacağını tespit etmek zaten zor değil. Facebook bunu yıllar önce birkaç yüz beğeni mesajını inceleyerek tespit edebilmişti. Bu yapay zeka trollerin yapacağı basitçe o kişileri güdüleyecek detayları barındıran içerikler üretmek. Koyu Fenerbahçeli birisinin duvarına her gün “En Büyük Fener” temalı içerik yollayan birisi varsın yapay zeka olsun.

İnsan seviyesine ulaşacak yapay zekadan korkuluyor. İnsanlığın başına dert açacak diye. Oysa insanlık olasılıkla buna fırsat vermeyecek. Kölesini, GPT gibi günümüz dar yapay zekaları, kitleleri yönlendirmede kullanacak. İnsanlığın başına insanın kendisi bela olacak. Her zaman olduğu gibi.

Sosyal medyanın en büyük tehlikesi hakikati değersizleştirmesi. Bu o denli ivmelendi ki sıradan insan için bu durum sosyal medyanın dışına da taştı. Gündelik hayatta sıradan insanın kendi cahilliğini bilgeliğin en üst seviyesi olarak görmesi ve ona göre davranması yaygınlaşıyor. Daha nesnenin ya da kavramın adının ne olduğunu bilmiyor. Ağzında bir şeyler geveliyor. Birisi düzeltmeye çalıştığında da “Aman canım! Anladın sen işte ne demek istediğimi” diyebiliyor. Türkiye’nin başkenti Unkoru şehrimizdir diyor mesela. Ankara olmasın diye düzeltilince de “ha Unkoru ha Ankara ne fark eder?” diye pişkin cevabını yapıştırıyor!

Çok şey fark eder!  Ama Ankara için değil! Senin için! Başkentimizin adının Ankara olduğunu bilmiyor da ona benzer bir isimle onu anıyorsan, bu bir şey öğrenme sürecini kendi isteğine ve algı kapasitene indirgemişsin demektir. Sonra birisi çıkar Türkiye’nin başkentinin maazallah bambaşka bir ülkenin bambaşka bir şehri olduğunu sana inandırır! Sonra da seni parmağında oynatır! İlkokul seviyesindeki enformasyonu öğrenme zorunluluğunun kişisel özgürlük kavramına kurban edilmesi ne kadar doğru?

Belli ki toplumların önem verdiği konular haricinde diğer alanlarda isteyen istediği bilgiyi-fikri nesnel doğru olarak kabul edebilir. Başına da bir şey gelmez! Ama o kırmızı çizgilerden birisine bas hele! Bak bakalım sana dünyanın kaç bucak olduğunu öğretiyorlar mı öğretmiyorlar mı? Peki toplumların önem verdiği konular listesini kim güncel tutmalı? Politikacılar mı, kanaat önderleri mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 455 10.01.2025)

Devletin vatandaşını izlemesinin bir sınırı olmalı mı ve Fransa örneği.

Üst Akıl

Dünyada dijital uçurum son bir yılda %40’tan %37,5 geriledi. e-Ticaret hacmi 3 trilyon 850 milyar dolara ulaştı. Türkiye her gün sekiz saat internette. Bunun üç saati sosyal medyada geçiyor!

WeAreSocial sitesinin 2021 dijital dünya istatistikleri yayınlandı. Buna göre internete bağlanan nüfus 2020’ye göre 290 milyon artarak 4 milyar 950 milyona çıktı. Dijital uçurum oranı %40,5’tan %37,5’a gerilemiş durumda. Yeni dünyada her üç kişiden bir tanesi internete erişemiyor.

Malum pandeminin en sevdiği slogal “Evden Çıkmadan Yap!” Internet yoksa bu slogan da canlı cenaze! O nedenle geriye kalanların da bir an önce internete erişimini sağlamak gerekiyor. Ki dijital imkanlardan istifade edebilsinler. Daha doğru reklam profilleri üretme sürecine meze olsun/veri üretsinler. e-ticaret hacmi artsın!

Dijital uçurumun yanısıra raporda altı çizilen diğer iki husus ise web3-blokzinciri mimarisiyle gelen merkeziyetsizleşme ile metaverse. Bugün en fazla internet trafiği alan merkez üs konumuna gelmiş Google, Facebook gibi global devler merkeziyetsizleşecek dünyada mevcut yerlerini koruyabilecek mi? Yarın metaverse’in başarılı olabilmesi ise bugün sosyal medyanın gelişmesine bağlı. Bu yıl sosyal medyaya erişim oranında yüzde beşlik artış var. Ancak hala yüzde 60’ın altında. Geçen sene her yüz kişiden 53 küsuru sosyal medyaya erişirken bu sene 58 küsur.

Bugün sosyal medya yarın metaverse için en kritik yaş grubu Z Kuşağı. Rapor Z Kuşağı’nın günde üç saat sosyal medya kullandığının altını çizerek, işlevi her ne olursa olsun “sosyal”leşme boyutunun dijital süreçlere dahil edilmesinin önemine işaret ediyor.

Internet kullanım sürelerine bakıldığında aslında geçen sene ile pek bir farklılık olmadığı göze çarpıyor. Öyle ki bu seneki artışların gerçek olup olmadığı bile tartışılabilir. Örneğin günlük internete bağlı kalma süresi geçen sene 6 saat 54 dakika iken bu sene 6 saat 58 dakika. Fark sadece dört dakika. Sosyal medya erişimi 2 saat 25 dakikadan 2 saat 27 dakikaya çıkmış. Fark iki dakika. İşin ilginci geçen sene 1 saat olarak gösterilmiş olan internet üzerinden radyo dinleme eylemi bu sene bir dakika artmış ama altına geçen sene ile aynı ibaresi yazılmış!

Türkiye ile ilgili bazı istatistikler ise şöyle: Internette geçen zaman Türkiye için üç dakika artmış ve 7 saat 57 dakikadan 8 saate çıkmış. Sosyal medyada geçirilen zaman ise iki dakikalık bir artışla 2 saat 59 dakikaya ulaşmış.

Dünya üzerinde herhangi bir konuda “nasıl yapılır” türünden video izleyenlerin oranı %46,8, Türkiye’de ise bu oran %62,7. Türkiye’nin eğitim ile ilgili savaşının bir anlamda dijital izdüşümü. Dünyada internet üzerinden dizi-film vb. izleyenlerin oranı %93,5, Türkiye’de %96,4. Yani internet neredeyse TV izlemek için kullanılır hale gelmiş. Dünyada podcast dinleyenlerin oranı %20,4, Türkiye’de %17,8. Konuşmayı dinlemekten daha çok seviyoruz malum. Kripto param var diyen internet kullanıcılarının dünyadaki oranı %10,2, Türkiye’de %18,6. Haftada en az bir kere internet üzerinden bir şey satın alıyorum diyenlerin oranı dünyada %58,4, Türkiye’de %64 (en çok Tayland %68,3). Türkiye’nin durumu fena değil.

Son olarak global e-ticaret hacmi geçen seneye göre 591 milyar dolar artarak 3 trilyon 850 milyar dolara ulaşmış. Bunu zaten dünyanın en zenginleri listesinde Bezos’un yerine bakarak da tahmin etmek mümkün!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 310 03.03.2022)

Sosyal medya ne için var? Daha çok reklam satabilmek üzere daha çok kişi hakkında daha çok veri sahibi olmak için!

Netflix’te Eylül ayı içinde yayına giren Sosyal İkilem belgeselinde, sosyal medyanın bireysel ve toplumsal hayatı nasıl dramatik şekilde değiştirmeye başladığını anlatılıyor. Anlatanlar, birinci elden sosyal medyayı bu hale getirenler. Yapacaklarını yapmışlar, (artık ne kadar samimiler bilinmez) sonuçlarından memnun kalmayıp, sistemi (milyoner olarak) terk etmişler. Bu belgesel aracılığıyla bir tür günah çıkarıyorlar. Kim bunlar?

Ekibin başını anlaşılan Tristan Harris çekiyor. Google’da “tasarım etikçisi” olarak çalışmış. Tasarlanan her bir dijital üründe insanların nasıl manipüle edildiğini gördükçe uzaklaşmış. Jeff Seibert. Twitter’da ürün yöneticiliği yapmış. Roger McNamee. Facebook’un ilk yatırımcılarından (belli ki erken ayrılmış olmanın rahatsızlığı var). Aza Raskin. Mozilla’da kullanıcı deneyimi ekibini yönetmiş. Sandy Parakilas. Facebook’un eski operasyon yöneticisi, Uber’in eski ürün yöneticisi. Joe Toscano. Google’ın eski tasarım danışmanlarından. Tim Kendall. Facebook’un eski para kazanma yöneticisi. Yani Facebok Kendall’a şu sorumluluğu vermiş: “Mal bu! Şimdi bundan nasıl para kazanırız, bize onu bul!” O da bulmuş: Reklam! Facebook’tan sonra Pinterest’in başkanlığını da yapmış. Justin Rosenstein. Facebook ve sonrasında Google’da yönetici. LIKE tuşunu icat eden adam! Alex Roetter. Twitter’ın eski üst düzey yöneticilerinden. Guillaume Chaslot. Youtube’un eski yazılım mühendislerinden. Hani Youtube izlemeniz için video önerisinde bulunuyor ya. İşte o öneri listesini oluşturan algoritmayı geliştiren kişi.

Kendall, reklamı Facebook’a nasıl enjekte ettiğini anlatıyor ama sonra çocuklarına sosyal medyayı yasakladığını da belirtmekten kaçınmıyor. Chaslot, video öneri algoritması olarak geliştirilen yapay zekanın ne denli maharetli bir manipülatif olduğunu açıklıyor. Ama ben olsam önerilen hiçbir videoyu izlemezdim diyor. Rosenstein “like” tuşunu ne büyük umutlarla icat ettiklerini anlatıyor ancak bu icadın özellikle onaltı yaşından küçüklerin paylaşımlarına yeterince beğeni almadıkça onları nasıl psikolojik yıkıma götürmesine sebep olduğunu tespit ettiklerini belirtmeden de edemiyor.

Sosyal medya ne için var? Yukarıda isimleri sayılan kişilere göre bu sorunun cevabı çok basit (ve çirkin): Daha çok reklam satabilmek üzere daha çok kişi hakkında daha çok veri sahibi olmak için! Bu sürecin temelinde yatan şey de “dikkat çekmek”, “merak uyandırmak”. Olası en ufak bir şey hakkında bile mobil uygulamaların “uyarı/notifikasyon” sistemine sahip olma nedenleri ne? Dikkat çekmek! Dur şu gelen uyarıya bir bakayım diyorsun. Sonra kafanı kaldırdığında yarım saatin geçtiğini fark ediyorsun! Oysa uyarıya konu olan içerik belki bir satırlık bir mesaj ya da tek kare fotoğraf idi!

Yukarıda anılan kişilerin ve filmde yer alan diğer uzmanların ortak bir tespiti daha var. Yapay zeka insanı çoktan geçmiş durumda! Belki bir bilinci yok ama yarın seçimlere müdahale etmenin ötesinde çok daha büyük bir felaketle karşılaşıldığında belki de buna sebep olan sosyal medya site sahipleri-yöneticileri çıkıp, “Kusura bakmayın! Bizim algoritmanın bu derece kötü şeylere sebebiyet verecek kadar güçlü olduğunu bilmiyorduk” derlerse kimse şaşırmasın! Sanki yapay zekanın bilinci varmış da amaçları-hedefleri kendi kendine belirlemiş gibi. Sanki “kazan, daha çok kazan, sürekli kazan” türü emirler verirken, bu tür sonuçların ortaya çıkabileceğini bilmiyorlarmış gibi.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 237 09.10.2020)