Grönland’da maden arayan şirkete para yatıran ünlü dolar milyarderleri kim?

Lityum, nikel, bakır! Bu üç metal kendi başına bir anlam ifade etmeyebilir. Şimdi bunların yanına dördüncü (sihirli) kelime de gelsin: Grönland! Şimdi bir anlam ifade etmeye başlamış olmalı. Ufak bir enformasyon daha: Grönland’ın batı kıyılarında bu madenleri aramak amacıyla kurulmuş bir maden şirketi var. Adı KoBold. Peki KoBold ile şu isimlerin ilişkisi ne? Jeff Bezos, Sam Altman, Marc Andreessen, Mark Zuckerberg. Şu: Hepsi de KoBold’a para yatırmış hissedar!

Yapay zeka güçlü veri merkezlerine gereksinim duyar. Harari de altını çizmişti. Gelecekte devasa veri merkezleri askeri birlikler tarafından korunuyor olacak ve nükleer enerji ile çalışacak diye! Bu tür veri merkezlerinin inşa projelerine başlandı bile. Geçtiğimiz haftalarda Oracle’ın kurucusu ve dünyanın en zenginleri listesinde kendisini perde arkasında tutmayı başarmış (ama ilk ondan da aşağı düşmemiş) Larry Ellison, OpenAI’dan Sam Altman ve Japon Softbank’tan Masayoshi San Trump’a Stargate Projesi’ni imzalatmayı başardılar. Bu proje kapsamında konsorsiyum ABD’de güçlü veri merkezleri kuracak. Yarım milyar dolarlık bir proje.

Bu veri merkezlerinin kurulması için bu metallere de gereksinim var. Ya birilerinden (ya da birinden) satın alınacak ya da doğadan çıkarılacak. O biri olasılıkla Çin! Grönland o nedenle değerli.

Herkes Trump için Çin’e karşı 3. Dünya Savaşı’nı çıkarma potansiyeli yüksek bir başkan yorumunu yaparken Trump, bir iş insanı olarak kendisinden beklendiği üzere, global stratejik olaylara “iş-para” gözüyle bakmakta olduğunu her fırsatta gösteriyor. İşte Grönland’ı neden istediği yavaş yavaş anlaşılmaya başladı. Panama ya da Meksika Körfezi çıkışlarının gerisindeki nedenler de olasılıkla ekonomik çıkıyor-çıkacak!

İki senedir Gazze Şeridi ve burada yaşayan Filistinlilere yapılan zulümler gözler önündeyken aynı Trump, aynı Gazze Şeridi’ni Miami ya da Monaco gibi bir yere çevirme konusunda ilk söylemlerini dünya kamuoyu ile paylaştı. Gazze Şeridi ABD yönetimine geçecekmiş. ABD o bölgeyi yeniden inşa edecekmiş! Filistinliler için değil olasılıkla dünyanın yeni jet sosyetesi için! Bu Trump mı Çin ile savaşacak? Olasılıkla Çin Trump ile sıkı bir pazarlık yapar ve anlaşır! Savaş da bir başka demokrat-bahara kalır!

Trump’ın arkasında saf tutmuş teknoloji-milyarderleri Bernie Sanders’in de döne döne altını çizdiği gibi yeni bir oligarşinin temelini mi atıyor? Düne kadar perde arkasından gerçekleştirdikleri nüfuz etme operasyonları, ne değişti de perde önünde icra edilir hale geldi? Yoksa başkanın bu konularda yeterli deneyimi olmadığından mı şüpheleniyorlar? Ya da başkanı kimseye kaptırmamak için mi yakın markajda tutuyorlar?

Şurası bir gerçek pandemi sonrasında bu dolar milyarderlerinin servetleri kat be kat arttı. Elon Musk örneğin. Seçimlerin yapıldığı Kasım ayından bu yana, yani sadece son üç ay içinde, serveti yaklaşık 170 milyar dolar arttı ve yarım trilyon dolar düzeylerine yaklaştı. Bugüne kadar konvansiyonel sektörlerin üstlendiği rolün bundan sonra teknoloji sektörüne geçmesi bir şeyleri değiştirecek mi? Yoksa kapitalizm aynı bildik vahşilikte yoluna devam mı edecek?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 460 14.02.2025)

Ey kriptofobikler! Ya internet kapatılırsa? Milyar dolarlık e-ticaret şirketleri ne yapar?

Bir sonucun kime ne fayda sağladığına bakarak onun sebebine ulaşmak olsa olsa emekli istihbaratçılarla, çakma danışmanların ekmeğine yağ sürer. Önemli olan sonuç gerçekleşmeden önce kimin ne yaptığını-yapmaya çalıştığını tespit edebilmek. Tümdengelimci birinci model en iyi şartlarda “değişime ayak uydurmayı” destekler. Tümevarımcı ikinci model ise “değiştiren özne” yapar!

Komplo teorisyenleri Bill Gates’in arkasında koşmaya devam etsin, Bezos gibi e-ticaretçilerin pandemiden en karlı çıkan grup olduğu anlaşılıyor. Elon Musk da aynı kategoride ama o büyük (ve orta-uzun vadeli) oynuyor! Dünya yaşanmaz hale geldikçe uzaya gitmek isteyenlerin sayısı da artacaktır; ölü ya da diri!

Bu tablodan yola çıkarak pandeminin arkasında Bezos, Musk gibi milyarderlerin olduğu söylenebilir mi? Evet. Doğru olma olasılığı var mı? Evet. Daha önemlisi şu: Doğru olsa ne fark ederdi? Uyum sağlayabildin mi? Hatta bir sonraki sefer değiştiren olmayı arzu ettin mi?

Bu sürece ülkemizde en iyi uyum sağlayanlar e-ticaretçilerden önce “lojistikçiler” oldu! Eskiden sadece kısa mesafe zarf-paket-koli taşıyan moto-kurye sistemi pandemi ile birlikte patlama yaptı. Büyük şehirlerde artık bir liralık jiklet kapısına gelsin diye taşıyıcı firmaya on lira kurye ücreti vermeye hazır bir profil oluşuyor!

Öte yandan taşıyıcılara kıyasla daha uzun bir mazisi olan e-ticaret şirketleri yabancı yatırımcılara satılmaya başladı. Türkiye’nin de artık en az bir milyar dolar değerinde satılan tekboynuzlu (unicorn) firmaları var. Sahi “ya bilgisayarları kapatırlarsa” diye korkarak kriptopara olayına temkinli yaklaşanlar acaba buna ne diyecek? Ya interneti kapatırlarsa? Milyar dolarlık bu e-şirketler nasıl satış yapacak?

Dijital dönüşüm sürecinde bilginin dijitalleşmesinden sonra süreçler dijitalleşmişti. Bu kapsamda ticari süreçler de internet üzerinden yapılabilir hale geldi. e-ticaret siteleri 90’ların ikinci yarısından itibaren tüm dünyaya yayıldı. Süreçlerin dijitalleşmesi mevcut aracıları ortadan kaldırmaya başladı ya da en iyi ihtimalle kendilerini dönüştürmeye zorladı. Ancak e-ticaret, özellikle de pandemiden sonra, yeni aracıların ortaya çıkmasına da neden oldu; oluyor! “Türkü yine o türkü; sazlarda teller değişti”. Yeni aracılar, tüketicilerin otuz sene öncesine kadar varolmayan yeni gereksinimlerini karşılamak üzere, yine sürece değer katarak, ortaya çıktı; çıkıyor! Bir kısmı müstakil, bir kısmı e-ticaret şirketlerinin bünyesinde. Ancak bu süreçte özellikle birinci kuşak e-ticaret şirketlerinin geride kaldığının altını çizmek gerek.

Eskiden (hamile kadınlar hariç) canım şunu çekti türünden talepler çoğunlukta karşılanmadan uçup gidiyordu. Şimdi mobil uygulamalar var. Günün her saati ne isterseniz! (O arada işin mutluluk boyutu ne olacak? Karşılanan gereksinimler olgusunu mutluluk ile irtibatlandırmak feodal toplumdan miras arkaik bir kültürel ögeye mi dönüşüyor? Karşılanan gereksinimler artık olsa olsa karşılanmayı bekleyen gereksinimler ile irtibatlandırılabilir. “Şimdi ne yiyoruz / yapıyoruz / alıyoruz?”)

Tarım örneğin! Belli ki birkaç on yıl içinde kritik bir üretim süreci haline gelecek. Yeniden. Ancak bu kez bilgi ile teknoloji ile donatılmış olarak. Bu konuda devlet, kamu, özel sektör, şirket, birey stratejik yatırım yapan var mı? Yoksa umudumuz tek kullanımlık ithal tohumlarla GDO’lar mı? Bir koy on al, vur-kaç! Köprü altlarındaki üçkağıtçılar gibi! Hala!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 306 03.02.2022)

Sosyal medya ne için var? Daha çok reklam satabilmek üzere daha çok kişi hakkında daha çok veri sahibi olmak için!

Netflix’te Eylül ayı içinde yayına giren Sosyal İkilem belgeselinde, sosyal medyanın bireysel ve toplumsal hayatı nasıl dramatik şekilde değiştirmeye başladığını anlatılıyor. Anlatanlar, birinci elden sosyal medyayı bu hale getirenler. Yapacaklarını yapmışlar, (artık ne kadar samimiler bilinmez) sonuçlarından memnun kalmayıp, sistemi (milyoner olarak) terk etmişler. Bu belgesel aracılığıyla bir tür günah çıkarıyorlar. Kim bunlar?

Ekibin başını anlaşılan Tristan Harris çekiyor. Google’da “tasarım etikçisi” olarak çalışmış. Tasarlanan her bir dijital üründe insanların nasıl manipüle edildiğini gördükçe uzaklaşmış. Jeff Seibert. Twitter’da ürün yöneticiliği yapmış. Roger McNamee. Facebook’un ilk yatırımcılarından (belli ki erken ayrılmış olmanın rahatsızlığı var). Aza Raskin. Mozilla’da kullanıcı deneyimi ekibini yönetmiş. Sandy Parakilas. Facebook’un eski operasyon yöneticisi, Uber’in eski ürün yöneticisi. Joe Toscano. Google’ın eski tasarım danışmanlarından. Tim Kendall. Facebook’un eski para kazanma yöneticisi. Yani Facebok Kendall’a şu sorumluluğu vermiş: “Mal bu! Şimdi bundan nasıl para kazanırız, bize onu bul!” O da bulmuş: Reklam! Facebook’tan sonra Pinterest’in başkanlığını da yapmış. Justin Rosenstein. Facebook ve sonrasında Google’da yönetici. LIKE tuşunu icat eden adam! Alex Roetter. Twitter’ın eski üst düzey yöneticilerinden. Guillaume Chaslot. Youtube’un eski yazılım mühendislerinden. Hani Youtube izlemeniz için video önerisinde bulunuyor ya. İşte o öneri listesini oluşturan algoritmayı geliştiren kişi.

Kendall, reklamı Facebook’a nasıl enjekte ettiğini anlatıyor ama sonra çocuklarına sosyal medyayı yasakladığını da belirtmekten kaçınmıyor. Chaslot, video öneri algoritması olarak geliştirilen yapay zekanın ne denli maharetli bir manipülatif olduğunu açıklıyor. Ama ben olsam önerilen hiçbir videoyu izlemezdim diyor. Rosenstein “like” tuşunu ne büyük umutlarla icat ettiklerini anlatıyor ancak bu icadın özellikle onaltı yaşından küçüklerin paylaşımlarına yeterince beğeni almadıkça onları nasıl psikolojik yıkıma götürmesine sebep olduğunu tespit ettiklerini belirtmeden de edemiyor.

Sosyal medya ne için var? Yukarıda isimleri sayılan kişilere göre bu sorunun cevabı çok basit (ve çirkin): Daha çok reklam satabilmek üzere daha çok kişi hakkında daha çok veri sahibi olmak için! Bu sürecin temelinde yatan şey de “dikkat çekmek”, “merak uyandırmak”. Olası en ufak bir şey hakkında bile mobil uygulamaların “uyarı/notifikasyon” sistemine sahip olma nedenleri ne? Dikkat çekmek! Dur şu gelen uyarıya bir bakayım diyorsun. Sonra kafanı kaldırdığında yarım saatin geçtiğini fark ediyorsun! Oysa uyarıya konu olan içerik belki bir satırlık bir mesaj ya da tek kare fotoğraf idi!

Yukarıda anılan kişilerin ve filmde yer alan diğer uzmanların ortak bir tespiti daha var. Yapay zeka insanı çoktan geçmiş durumda! Belki bir bilinci yok ama yarın seçimlere müdahale etmenin ötesinde çok daha büyük bir felaketle karşılaşıldığında belki de buna sebep olan sosyal medya site sahipleri-yöneticileri çıkıp, “Kusura bakmayın! Bizim algoritmanın bu derece kötü şeylere sebebiyet verecek kadar güçlü olduğunu bilmiyorduk” derlerse kimse şaşırmasın! Sanki yapay zekanın bilinci varmış da amaçları-hedefleri kendi kendine belirlemiş gibi. Sanki “kazan, daha çok kazan, sürekli kazan” türü emirler verirken, bu tür sonuçların ortaya çıkabileceğini bilmiyorlarmış gibi.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 237 09.10.2020)