Musk’ın D.O.G.E. şakası gerçek mi oluyor?

ABD’deki başkanlık seçimleriyle teknolojileri irtibatlandırmak söz konusu olsa ortaya nasıl bir tablo çıkardı? Öncelikle Biden teknolojiden ziyade pandemi ile ilişkilendirilebilir. Biraz da pandeminin yarattığı olumsuzluklar dalgası üstünde yükselerek kazanmıştı. Trump-1? Yani Trump’ın 2016-2020 arası başkanlık dönemi? Sosyal medya? Olabilir ama yeterli değil. Nedeni açık. Cambridge Analytica-Facebook skandalı sosyal medyanın doğrudan ya da dolaylı olarak sürece dahil olmasına neden oldu. Ancak burada temel etken dezenformasyon idi. Sosyal medya ile dezenformasyon bir araya geldiğinde ise yepyeni bir kavram ortaya çıktı: Post-truth! Yani gerçek-ötesi ya da doğru-ötesi. Trump-1 dönemini post-truth ile ilişkilendirmek daha doğru olacaktır. Zaten dönem post-truth bir tablo ile açıldı (Trump’ın yemin töreninde meydanda kaç kişi vardı?) post-truth bir tablo ile kapandı (6 Ocak 2021’deki meclisin işgali)!

Trump-1’den önceki Obama dönemi, daha naif bir sosyal medya olgusu ile açıklanabilir. Özellikle de Obama-1 dönemi. Obama elinde Blackberry telefon, seçmenlerle dolaysız etkileşim kurmuş ve sosyal medya siyaset arenasında ilk kez böyle bir olumlu özellik ile gündeme gelmişti.

Son ABD seçimlerinde sosyal medya koltuğunu yine kaptırmadı gibi görünüyor. Oysa iki senedir dünyayı kasıp kavuran yapay zeka dalgasının seçimlerde daha aktif olarak kendini göstermesi beklenirdi. Elon Musk buna izin vermedi denilebilir. Gözünü karartıp kırk küsur milyar dolara Twitter’ı satın aldı. Adını X yaptı. Ve görülen o ki beklemeye başladı.

Seçim gününe doğru yaklaşırken de düğmeye bastı. Yapılan bir araştırmaya göre Trump’ın suikasta uğraması ve ardından Musk’ın desteğinin daha aleni hale gelmesiyle eşzamanlı olarak X olmuş Twitter’ın takip edilen kullanıcıları ve mesajları daha üst sıralarda çıkarmayla ilgili algoritmalarında değişiklik yapılmışa benziyor. Musk’ın paylaşımlarının aldığı etkileşim tepkilerinden böyle bir sonuç çıkarılıyor.

Böylece Musk’ı takip edenler onun paylaşımlarını takip ettikleri diğer hesapların paylaşımlarına göre daha önce (üst sırada) görmeye başladı. Daha çok kişi bu paylaşımları okudu. Onlardan etkilendi. Onları yeniden gönderdi. Bunlar kulağa sıradan gelen ama dramatik sonuçlar doğurmaya gebe olgular. Nitekim bu araştırmaların sonuçlarının işaret ettiği şey doğruysa Musk kırk küsur milyar doları çöpe atmamış. Sesini daha çok seçmene aktif olarak duyurmayı, onları Trump lehine oy kullanmaya ikna etmeyi başarmış.

İşin maddi tarafına gelince. Seçimlerden sonraki bir hafta içinde Musk’ın kişisel servetinin yetmiş milyar dolar düzeyinde artmış olduğu açıklandı. X olmuş Twitter projesi ilk önemli misyonunu tamamlamış oldu.

Musk’ın ABD yönetiminde de yer alacağı iddia ediliyor. Birkaç ay önce sosyal medya şakası (“meme”) gibi bizzat Musk’ın lanse ettiği kamuda verimliliği artırmaya yönelik birim (DOGE) görünen o ki gerçekten de kurulacak. Musk da buna eş-başkanlık edece. ABD federal kamu harcamalarını iki trilyon dolar (toplam bütçenin neredeyse üçte biri) indirme gibi iddialı bir hedefi var bu yeni kurumun ve Elon Musk’ın!

Ulus-devlet modelini tesis eden kapitalist sanayi toplumu dördüncü evresinde devleti ele geçirmeye mi çalışıyor? Kötü olan verimsiz kamu yönetimi mi vahşi kapitalist özel sektör mü? Umulur ki bu sorunun cevabını bulmak dünyaya pahalıya patlamaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 448 21.11.2024)

Devletin vatandaşını izlemesinin bir sınırı olmalı mı ve Fransa örneği.

Üst Akıl

Geleceğin kamu yönetimi yapay zekayı insana köle yapmayı başarabilir mi?

Terminator, Titanik (ve tabii Avatar) gibi filmlerin yönetmeni James Cameron yapay zekanın denetlenmesi ile ilgili proaktif talepleri Titanik’in durumuna benzetiyor. Bu ikinci diyor. Daha önce de koca geminin buzdağına çarpmayacağı, çarpsa bile batmayacağı düşünülmüştü. Titanik popüler kültürde birinci olabilir ama yapay zekadan önce gelen ikinci bir örnek daha var: Cinayetin geliyorum diye bas bas bağırdığı Gabo’nun o ünlü romanı: Kırmızı Pazartesi!

Netflix’te yeni Bill Gates belgeseli yapay zekanın geleceği nasıl şekillendireceğine odaklanmış durumda. Malum Microsoft, yapay zekayı gündelik yaşamın bir parçası haline getiren OpenAI’ın en büyük yatırımcılarından. Gates’in buna nasıl karar verdiği de belgeselin başlarında açıklanıyor. Gates, OpenAI’in kurucularından Brockman’a yapay zekanız üniversite sınavlarındaki biyoloji sorularını çözerse ilgilenirim diyor. Brockman, GPT-4’ü yapıp 60 sorudan 59’unu açıklamalarıyla birlikte doğru çözdüğünü gösterdiğinde de Gates, sıtma ile uğraşmak yerine yapay zekaya odaklanmanın daha akıllıca olacağına karar veriyor.

Cameron ile Gates’in diyalogu iki uçta insanlığı nelerin beklediği ile ilgili iyimser-Gates ile kötümser-Cameron’u karşı karşıya getiriyor. İyimser uçta bugün bir doktora, bir öğretmene erişim sorunu yaşayan milyonlarca insanın yapay zeka sayesinde bu imkansızlıkları aşabileceği arzusu var. Kötümser uçta ise yapay zekanın çocukların elinde oyuncak haline gelmiş bir (nükleer) bomba olma olasılığı. Bugün olmasa da yarın!

Gates’in iyimserliğinin gerisinde naif bir yan yok değil. Sanki bugünün pek çok global sorununun lojistik, mühendislik ya da matematik (yetersizlik) sorunlarından kaynaklanıyor varsayımı şeklinde. İnsanlar aç çünkü yeterli besin yok! İnsanlar hasta çünkü yeterli doktor yok! İnsanlar cahil çünkü yeterli eğitim imkanı yok! Ne o, ne o, ne o! İnsanlar öyle çünkü açgözlü öteki insanlar besinlerin, doktorların, eğitimin o insanlara ulaşmasını engelliyor!

Benzer naiflik “peki onca işi yapay zeka yapmaya başlayınca insanlar ne yapacak” sorusunda da kendini gösteriyor. Mesela diyor Gates, “yapay zeka bana dese ki tamam bundan sonra sıtma sorunuyla ben ilgilenirim, hadi sen git biraz eğlen; bu beni biraz rencide eder”. Aynı yapay zeka fabrikada çalışan işçilere, çağrı merkezlerinde çalışan uzmanlara, hukuk bürolarındaki avukatlara, hastanelerdeki doktorlara aynı şeyi söylediğinde bu insanlar gerçekten de gelecek kaygısı duymadan, ailelerini nasıl geçindireceklerini, çocuklarını nasıl büyüteceklerini düşünmeden “eğlenmeye” mi gidecek?

Bundan önce hangi müthiş teknolojik sıçrama olduğunda insanlar eğlenmeye gitmişti? At arabaları yerine otomobil icat edildiğinde mi? Mum yerine elektrik kullanılmaya başladığında mı? Bilgisayar ya da internet gündelik hayata girdiğinde mi? Teknolojik icatlar ne yazık ki insanlara adil davranmıyor! Bu adaletsizliği gidermek üzere orada duran en güçlü yapı olan kamu yönetimi ise kendisinden giderek umut kesilen bir müessese haline almış durumda. Bizim ülkemizde de “sosyal devletin öldüğü” ta 1980li yıllarda bizzat devrin başbakanı (sonrasında da en kısa süre cumhurbaşkanlığı yapmış) zat tarafından zikredilmişti! Belki de üzerinde durulması gereken en önemli sorun yapay zekanın insanlığı yok edip etmeyeceğine kafayı takmak değil. Yapay zekanın insanlar için çalışmasını, insanlara yaşamak için gerekli maddi imkanları sağlamasını temin edecek bir kamu yönetimi inşa etmek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 440 26.09.2024)

Tüm insanları öğrenecek bir robot!

Haber ilginç bir başlıkla verilmiş: Japon Dijital ve İdari İşler Bakanı Kono “Disketlere karşı savaşı kazandık” demiş! Haberin devamından anlaşılıyor ki bakanlık bürokratik işlemleri modernize etmek, süreçleri optimize etmek amacıyla kamu işlerinde disket ile işlem yapma gerek ya da zorunluluğuna son vermiş. Binin üzerinde farklı kamu süreci söz konusu.

ChatGPT gibi yapay zekacıklarla etkileşim kuranlar deneyimlemiştir, bunlarda metaforik anlam yeteneği çok düşük oluyor. Yukarıdaki başlığı değerlendiren bir yapay zekacık olasılıkla insanlar ile disketler arasında bir savaş yaşandığını ve türlü muharabelerden sonra insanların disketleri imha ederek savaşı kazandığını sanabilir. Hele bu bilgi internette dolaşan ücretsiz veri kümesi yoluyla yapay zekacıktan içeri girmişse vay ona soru soracakların haline.

Japonların süreçlerini bu denli çağdaşlaştırması neden önemli? Daha ilginci böyle bir dönüşümü gerçekleştirmek neden bu kadar zahmetli ve zaman alıcı? Ülkenin yaş profiline bakmak gerek! Bir değerlendirmeye göre Japonya’da evlerde beslenen evcil hayvan nüfusu Japon çocuk sayısından fazla. Yani ülkemin yaş ortalaması oldukça yüksek. Doğabilmiş olanlar çok uzun yaşıyor. Ama doğabilmek çok zor çünkü gençler bebek yapmak istemiyor!

Japonya bu nedenle kendine özel bir strateji geliştirdi: Toplum 5.0! Malum gelişmiş ülkeler Sanayi 4 şarkısını koro halinde söylemekte. Onlara göre toplum üçüncü evresinde çakılıp kaldı: Sanayi Toplumu (önceki iki avcı-toplayıcı toplum ile tarım toplumu) Öyle bir toplum ki kendi içinde kabuk değiştirerek yoluna devam ediyor. Şimdi dördüncü evresinde. Sonra belki beşinci evre gelecek. Ama başka bir toplum modeline geçişe asla izin yok. “Dilediğin zaman çıkış yapabilirsin, ama burayı asla terk edemezsin!”

Japonlar ise farklı düşünüyor. 1980’li yıllarda ortaya attıkları “Enformasyon Toplumu” onlar için sanayi toplumunun ardından gelen dördüncü toplum modeli idi. İyi-kötü o toplum modeli de sonra erdi. Şimdi sırada beşincisi var. Bu beşinci toplum modelinin özünde ise insanlara gelişen teknolojileri öğretmek yerine, gelişen teknolojilere insanları öğretmek yer alıyor! Yani insanları o dijital zamazingoları kullanabilmek için eğitmek yerine, o dijital zamazingoları “akıllı” hale getiriyorlar ki insanlara yardımcı olsunlar. Özellikle de yaşlı insanlara. Özellikle de tek başına yaşamak zorunda kalan yaşlı insanlara. Japonya’da her yıl on binlerce tek başına yaşayan yaşlı Japon ölüyor da öldükleri günler-haftalar sonra tespit edilebiliyor!

Beşinci toplum modelinde nesnelerin akıllan(dırıl)ması söz konusu. Evin her köşesini bilen akıllı robot süpürge yerine evin her işini gören, yemek yapan, ilaç saatini anımsatan, oturup evin hanımı yaşlı teyze ile Türk dizileri izleyen, bir sahne hakkında yorum yapan. Bir robot! Toplum 5.0’da Japon teyze ya da amcaların birer dijital kankaya gereksinimi var; robot influencer’lara değil!

Biraz da bu sebepten olacak eski teknolojilerin yerine yenilerinin alması önemli. Her şeyin buluta taşınabilmesi. Disket yerine buluta saklanan verilerin durumu yastık altında saklanan altın ile bankaya yatırılan altın arasındaki fark gibi. Bulutta saklanan veriler de diskette durdukları gibi durmayacak; olasılıkla yapay zekacıkların eğitilmesi için kullanılacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 429 11.07.2024)

Blokzinciri varsa ‘güven’e gerek yok!

Dünya Ekonomik Forumu’nun 54. yıllık buluşması her zamanki gibi İsviçre’nin Davos şehrinde yapıldı. Malum zirve her sene Ocak ayında gerçekleştiriliyor ve belli bir motto çerçevesinde güncel konular ele alınıyor. Bu senenin temel mottosu “güveni yeniden inşa etmek” idi. Söz konusu güven olunca durup düşünmek lazım.

Güven artık konvansiyonel paradigma ile irdelenebilecek bir konu olmaktan çıktı. Blokzinciri mimarisi dünyaya tanıtıldığından beri! Güncel teknolojik gelişmeleri yakından takip eden bir kuruluş olarak DEF’in blokzincirinin güven ile ilgili açılımını ıskalayarak ya da görmezden gelerek böyle bir konu seçmiş olmasını düşünmek, organizatörlerin amatörlüğü anlamına gelecektir ki 54 yıldır bu işi yapanları amatörlükle yaftalamak doğru olmaz!

Blokzinciri ve onun üstünde çalışan kriptopara dünyası malum güven olgusuna farklı bir paradigma ile yaklaşılmasını olanaklı kıldı. Eski paradigmaya göre “değerli şeyler” merkezi bir noktada akümüle edilir ve bu nedenle de o akümülasyon ögesi ile diğer elemanlar arasında zorunlu bir güven ilişkisi tesis edilmesi gerekirdi. Örneğin paranızı bir bankaya yatırıyorsanız, o bankaya güveniyorsunuz demektir. Ya da şu adresteki taşınmazın size ait olduğunun teyidi olan tapu bilgilerini değiştirmeden saklayacağı konusunda devletin tapu dairelerine güvenmek gerekiyor!

Blokzinciri mimarisi üzerinde hareket eden dijital şeyler ise zincire dahil olacak her bilgisayar üstüne kopyalandığından, bir akümülasyon ögesinin gerekliliği ortadan kalkıyor. Dolayısıyla “güven” olgusuna da gerek kalmıyor! (Bitcoin blokzinciri örneğinde dijital şeyden kasıt sadece kriptopara yani Bitcoin iken Ethereum gibi blokzincirlerinde dijital şeyler sadece kriptopara değil, bilgi ya da belge de olabiliyor).

Bir başka deyişle blokzinciri varsa güvene gerek yok! Güvensizlik duymaya değil, güven olgusunun kendisine! Hal böyle olunca DEF’in güveni yeniden inşa etme yolları araması bir anlamda blokzinciri ve onunla birlikte gelmekte olan kripto dünyasını marjinalleştirip, eski konvansiyonel modellerin yeniden güç kazanmasını arzu etmek şeklinde de yorumlanabilir. Güven yeniden kazanılırsa, güven duyulan üçüncü parti akümülasyon ögelerinin de işleri yoluna girer. Bankaların, global şirketlerin. Özetle kapitalist sanayi toplumunun!

Bu bağlamda, DEF zirvenin sonucunda dört temel mesaj üretti: 1) Liderler elbirliği ile çalışmalı 2) [Gelecek] Öngörüler[i] kader değildir [öyle algılanmasın] 3) İnsanların daha iyi araçları olacak [yapay zekanın yaygınlaşmasıyla] 4) Tek kurtarıcımız aciliyettir!

Bu dört mesajdan yapay zekâ ile ilgili olanı hariç diğerleri aslında birkaç yıldır idrak edilmekte olan ekonomik türbülansı bertaraf etme çabalarına birer katkı olarak değerlendirilebilir. Zor durumdayız ama bunu değiştirebiliriz. Bu durumdan kurtulmak için hızlı ama birlikte hareket etmeliyiz!

Yapay zekanın yaygınlaşmasıyla insanların daha iyi araçlara sahip olacağı tespiti zirvede konuşan OpenAI’dan Sam Altman’a ait. Tarihin her evresinde insanlık daha iyi araçlara sahip oldu. Ama bu her insanı eşit-adil ve olumlu olarak etkilemedi! Dün sosyal medya siteleri bireylerin ürettiği içeriği ücretsiz kullanıp onları reklam bombardımanı kurbanı haline getirdi. Bugün yapay zekâ aynı şeyi yaparak algoritmalarını geliştirmek istiyor. İçerik üretenlere ücret ödememe konusunda her iki kamp da “hızlı ve elbirliği ile hareket ediyor; geleceği kendileri belirliyor”!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 408 01.02.2024)

Ahlaktan, etik değerlerden ödün vermeden yaşayabilmek!

Görünen o ki depremle ile ilgili şu an iki pratik sorunumuz var: Birincisi günler sonra bile enkaz altından hala canlı insancıkların çıkıyor olması. İkincisi ise sağı-solu harabeye dönmüş kimi cadde ya da sokaklarda tek tük dahi olsa bir camı bile kırılmadan ayakta kalmış binaların varlığı.

Hazırlıksızlık-beceriksizlik ve başka diğer olası sebepler sarmalı daha ilk günden itibaren kamuoyuna şu pratik mesajı verdi: Enkaz altında kaldıysan ve canlıysan 72 saatin var. Bu süre içinde ya öl ya da kendi imkanlarınla canını kurtar! Bu ilk engeli aşamayıp da kendini kurtaramadığı halde ölmemiş olan kazazedeler bu kez de birbiri ile mücadeleye giren, bu mücadeleyi molozların üstünde tekmeli-tokatlı kavgaya dek taşıyan, kameraların önünde ben kurtardım pozu verme derdine düşen ekiplerin eline kalma riskiyle karşılaştı. Öyle ki bazı ülkeler kendi ekiplerini bu sebeplerden dolayı geri çektiğini açıkladı. Ümit edilir ki enkaz altında saatlerce-günlerce canlı kalmayı başarmış olan her bir vatandaşımız kurtarıldıktan sonra da yaşamaya devam edebilmektedir!

Hiçbir enkazın altında bir tane bir canlı vatandaş kalmadığından kesin emin olmak belki de (neye göre) çok uzun sürecektir. Öte yandan psikolojik olarak da yıkım görüntülerinin bir an evvel ortadan kaldırılması için enkaz temizlik çalışmalarının başlaması makul karşılanabilir. Ancak elde bu kadar dijital bilgi sistemi varken ölü ya da diri durumunu tespit edip, bir tane bile vatandaşın akıbetinin ne olduğunu ıskalamadan bu süreci tamamlamak her zamankinden çok daha kolay olmalıdır. Acaba çeşitli bilgi sistemleri kullanılarak, ikameti o bölgede olan her bir vatandaşın canlıysa nerede olduğu tespit edildi mi? Vefat ettiyse cansız bedeni bulundu mu, ailesine teslim edildi mi? Teslim edilemeyenler DNA örneği alınmak kaydıyla defnedildi mi? Tüm bunların bir an önce başlaması için sabırsızlıkla beklenen inşaat projeleriyle ne ilgisi var değil mi? Sanki alemler bina dikilsin diye yaratılmış!

Tüm binalar yerle bir olmuş olsaydı doğaya-faya havale etmekle işin içinden sıyrılmak kolay olacaktı. Ancak işte her şeyi kitabına göre yapmış birkaç müteahhit, inşaat mühendisi, mimar, kontrolör, belediye ortalığı karıştırıyor. Bu kez insanlar madem doğa, bunlar niye yıkılmadı; bu tabaklardan bir tanesi kırılmamış, bardaklardan bir tanesi bile çatlamamış diye soruyor!

Televizyonlardaki herbokologlara sorarsanız okullara deprem dersi koymakla, yönetmelikleri daha da sıkı hale getirmekle işin büyük bir kısmı çözülecek! Asıl eksikliğimizin ne olduğunu itiraf etmek yerine ikincil sorunlara çözüm üreterek bu tür büyük yıkımlardan kurtulabileceğimizi sanıyoruz. Asıl soruna dokunamamanın bir nedeni var elbette. Ona dokunduğumuzda hepimiz suçlu çıkacağız! Çünkü asıl sorun insan olarak ahlakımızdan, etik değerlerimizden ödün vermeden bu ülkede yaşayamaz hale gelmiş-getirilmiş olmamız! Vatandaşları buna iten şey ne? Cevap basit: Birilerinin kişisel arzularının ne pahasına olursa olsun gerçekleşmesi! Bu birileri yolda tehlike şeridini kullanarak trafik sıkışıklığından kendini kurtaranlardan başlıyor, siyasi çıkarları için liyakati, adaleti, yasaları hiçe sayan politikacılara kadar uzanıyor! Bu tür etik fay hatlarının başında ise hep aynı bakış açısı var: Bir tek ben istisna olayım! Öteki herkes kurallara uysun!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 360 23.02.2023)

Tek bir istisna bile çokken ortalık istisna kaynıyor!

Ülke tarihinin en büyük (ikinci) depremini yaşadık. Uzaktan bakınca acizlik içinde isyanlardayız; ağlıyoruz. Tonlarca betonun altından bakınca ise donuyoruz, ölüyoruz! Ahlaksızlığımızı, çatlamış ar damarımızı ört bas etmek üzere geliştirdiğimiz sistemler, yaptığımız kanunlar-yönetmelikler beklendiği üzere işe yaramadı.

Sorun sistemde değil insanda! İnsan da yukarıdan aşağı doğru ne gördüyse onu yapıyor; on yıllardır! Birisi örneğin anayasayı bir kere delmekle bir şey olmaz demişti. Kırk sene sonra bugün işine gelmediği için Anayasa Mahkemesi’nin kapatılmasını talep eden parti liderlerine geldi dayandı iş! Muhalefetteyken büyük depremin altından kalkamayan hükümete-devlete demediğini bırakmayanlar bugün iktidardayken son sığınak olarak kadere yaslanıyor!

Depremden sonra yaşananlara bakınca şu tespitleri yapmak yanlış olmayacaktır: Öncelikle devletin ilgili birimlerinin verimli bir şekilde olaya müdahale edebilmesi en az 24 saat sürüyor. Olması gerektiği gibi müdahale için ise 72 saat. O nedenle depremde enkaz altında kalacaksak eğer, dileyelim ki hemen oracıkta ölelim. 72 saat can çekişmekten iyidir! İkincisi yıkıntıları bir an önce kaldırıp en hızlı bir şekilde yeni beton projeler yapmak, binlerce ölü ya da enkaz altında can çekişenlerden daha önemliymiş gibi geldi bana. Bu durumda bir tür suçluluk duygusu yayılıyor içime: Enkaz altında kalarak işi zorlaştırıyorum. Hafriyat çalışmaları gecikiyor! O arada şu üç beş on lirayı da alıp susmalıyım! Tabii alabilirsem! Bakalım ülkenin farklı yerlerinde olup da o on lirayı almak için olmadık hile hurdaya kaç kişi başvuracak. Pandemi sırasında var olmayan şirketlerinde çalıştırmadığı işçiler için devlet desteği alan “işini bilen milletvekilleri” bunun için de bir yol bulacaktır.

Kamu üst yönetiminin ürettiği tek dert kurmuş oldukları merkezi yönetim sisteminin hantallığının-eksikliğinin-inisiyatifsizliğinin yarattığı yavaşlık değil. Kendilerinden daha hızlı olanları cezalandırmayı da ihmal etmiyorlar! İnsancıklar sosyal medya üzerinden organize olurken araya giren üç beş dijital vandal ile mücadele etmek yerine, interneti yavaşlatmak gibi bir tepki gösterebiliyorlar. Yükselen reaksiyona karşı bu kez sosyal medya firmalarını da suça alet edip, işi kitabına uydurmaya çalışıyorlar! Dezenformasyona karşı bu denli hassassanız, hiçbir katkıları olmayan yardım araçlarının üstüne kendi pankartlarını asan atanmış kamu yöneticilerinizi ya da partidaşlarınızı da cezalandırabilecek misiniz?

Hesap-verebilirlik sorumluluğunu ortadan kaldırmış bir kamu yönetimi ile gündelik çıkarı için buna ortak olmuş vatandaş ikilisi. Her büyük problemde yakayı ele vermemek üzere hedef şaşırtmak için ellerinden geleni yapıyorlar; belli ki yapmaya devam edecekler. Bul birkaç “İngiliz uşağı”; onlara çamur at!

Politize olmak, Antik Grek’e dayanmaktadır ve “şehirli olmak” demektir. Şehirde yaşayan anlamında değil. Şehrin yönetimi konusunda duyarlı olmak manasında. Şehir o dönemde devlet ile eş anlamlıdır. Şehirli olmaya çalışan ülkemiz 12 Eylül sağ olsun kırk senedir feodal mantalitede, apolitik bir yaşam sürdürdü; apolitik bir kuşak yetiştirdi. Bakalım nereden vuracağı belli olmayan Y ve Z kuşakları da selefleri gibi feodaliteye mi saplanıp kalmış; yoksa şehirli olabilmişler mi? Bir sonraki seçimler bunun bir göstergesi olacaktır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 359 16.02.2023)

Yapay zekâ alanında hem nitel hem de nicel olarak en iyi beceri kümesine sahip eğitim kurumumuz Boğaziçi Üniversitesi.

Türkiye’nin Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi geçtiğimiz günlerde açıklandı. 2021-2025 dönemini kapsayan strateji dokümanında altı temel stratejik öncelik belirlenmiş. Bunlar sırasıyla şöyle:

• Yapay Zekâ uzmanlarını yetiştirmek ve alanda istihdamı artırmak
• Araştırma, girişimcilik ve yenilikçiliği desteklemek
• Kaliteli veriye ve teknik altyapıya erişim imkanlarını genişletmek
• Sosyoekonomik uyumu hızlandıracak düzenlemeleri yapmak
• Uluslararası düzeyde iş birliklerini güçlendirmek
• Yapısal ve işgücü dönüşümünü hızlandırmak

Bu altı temel amaca ulaşmak için toplam 24 alt amaç tespit edilmiş. Örneğin YZ uzmanları yetiştirmek için üniversitelerin bu alandaki eğitimini güçlendirecek alt hedefler mevcut. (“Amaç 1.2: Üniversitelerin YZ alanındaki akademik ve teknik kapasitesi geliştirilecek ve yeni programlar açılacaktır”).

Birinci amaç insana odaklanmışken ikincisi Ar-Ge ve inovasyon odaklı. Burada da YZ alanında yeni teknolojilerin üretilmesine destek olacak amaçlar kümesi var. Üçüncü amaç dijital toplumun temel dinamosu olacak “veri” ile ilgili olanları oluştururken, YZ’nin gelir dağılımındaki uçurumu kapatmada kaldıraç olarak kullanılmasını hedefleyen çalışmalar dördüncü grupta. YZ çalışmalarında uluslararası iş birliği beşinci kategoride. Son grupta ise kamu kurumlarında YZ dönüşümünü sağlayacak amaçlar sıralanmış.

Rapordaki bilgilere göre dünyada bugün altmışın üstünde ülke ulusal bir YZ stratejisine sahip. Her ülke kendi dinamiklerine göre bir strateji hazırlıyor. Türkiye’nin stratejisi de genel olarak “YZ’ye Giriş” kıvamında. Bazı iddialı hedefler yok değil. Örneğin 2025’te YZ’nin GSMH’ye katkısının %5 düzeyine çıkarılması, YZ alanında on bin lisans üstü öğrenci, elli bin istihdam yaratılması, Türkiye’nin YZ alanında ilk 20 ülkeden birisi haline getirilmesi gibi.

Strateji dokümanları, tanım gereği, konuyu üst düzeyde ve ana hatlarıyla ele alır. Daha önemlisi bu genel hedefleri ya da amaçları gerçekleştirmek üzere icra edilecek eylem planını oluşturan çalışmalar ve onların çıktılarıdır. Bu kapsamda bir senesi zaten bitmiş olan bu strateji dokümanındaki hedeflerin gelecek dört senede ne kadarının gerçekleştirileceği bütünüyle icracıların performansıyla doğru orantılı olacak.

Raporda yer alan Türkiye’nin durumu ile ilgili veriler incelendiğinde göze çarpan ilginç bir husus da var. Üniversitelerin YZ alanındaki nitel ve nicel çalışmalarına göre oluşturulmuş tablo (Sayfa 44, Şekil 15). Tübitak’ın hazırlamış olduğu bu tabloya göre hem nitel hem de nicel olarak YZ alanında en iyi beceri kümesine sahip eğitim kurumumuz Boğaziçi Üniversitesi. Bu da bir başka “post-truth” ya da “simülasyonun simülasyonu” halimize örnek olsa gerek. YZ alanında önde gelen bir üniversite. Aylardır rektör problemi yaşıyor, kapısında yüzlerce polis nöbet tutuyor. İçinde neredeyse yüz yaşına gelmiş kıdemli hocaları, bulundukları durumu protesto ediyor! Neden yukarıdakini aşağı çekmeye çalışmak yerine, aşağıdakileri yukarı çıkarmaya çalışmıyoruz?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 284 02.09.2021)

Dez ya da Mez bilgiyi yayanlar anlaşılan üç gruba ayrılıyor. Troller, canına tak etmiş haklılar, beceriksizliğini örtbas etmeye çalışan kamu görevlileri.

Lafın gelişi “dezenformasyon – mezenformasyon” derken dikkat! İkisi birbirinden farklı. Yanlış olduğu bile bile yayılan bilgiye dezenformasyon, bilmeden yayılana ise mezenformasyon deniyor. O nedenle güzel yurdumda dezenformasyon sorunu olduğundan pek bahsedilemez. Olsa olsa mezenformasyon sorunu var: “Yanlış olduğunu bilmiyordum sayın hâkim!” Bir başka deyişle göğsünü gere gere üç kuruş ceza almamak için cahil olduğunu kabul etmeye hazır bir mantalite.

Ancak artık üç kuruşla geçiştirme imkânı da olmayacak. Sosyal medya ile ilgili, daha senesi dolmamış yasada değişiklik gündemde. Buna göre dez-mez durumlarında iş hapis cezasına kadar gideceğe benziyor. Hele bir de bir kamu görevlisini eleştirmeye etmeye gör! Malum eleştiri kaldırmayacak kadar kibirli insanla dolu ülkemizde eleştiri demek hakaret, yaptığı bir şeyi ifşa etmek demek kişisel hakka saldırı olarak değerlendiriliyor.

Dez-Mez konusu Türkçe sosyal medya içeriğinde gerçekten büyük bir problem. Amiyane tabiler “ağzı olan konuşuyor”! Bunun disipline edilmesi ve gerçek ve tam doğru bilginin sosyal medyada paylaşılması, bunun eğilip bükülmüş versiyonlarının ise alıcı bulamaması arzu edilir. Peki neden yasadaki bu değişiklik süreci kamuoyunu rahatsız ediyor?

Bugün Türkiye gündemi ile ilgili sosyal medyada oluşturulan içeriğin çok önemli bir kısmının troller kanalıyla cilalandırıp-büyütüldüğü söyleniyor. Trol, tanım gereği, doğru mu – gerçek mi sormadan-soruşturmadan yüceltmesi emredilen içeriği yüceltmek, yerin dibine sokulması emredilen içeriği ise eleştirmek için var. Örneğin yasadaki yeni değişikliklerle bu trollerin üstüne gidilecek mi?

Kül olan ormanların yerleşime-iskana açılmasından dem vuruluyor. Cevap olarak anayasa gösteriliyor. Dem vuranın yanlışlığı! Bugüne dek kaç dönüm yanan orman alanı yerleşime açıldı? Oysa bu alanların pek çoğuna turistik tesis yapıldı. İkisi arasında fark var. Doğru soruyu sormasını bil önce! Benzer şekilde orman yangınlarının kimin sorumluluğunda olduğu da tartışıldı. Doğru ama konuyla ilgisi olmayan açıklamalar yapıldı. Yeni yasa örneğin bunları da cezalandıracak mı? Bilinçli olarak (dez) ya da bilmeden (mez) “dam üstünde saksağan vur beline kazmayı” havası çalarak kamuoyunu yanlış yönlendirici açıklama yapan kamu görevlileri de suç işlemiş sayılacak mı?

Dez ya da Mez bilgiyi yayanlar anlaşılan üç gruba ayrılıyor. Troller, canına tak etmiş haklılar, beceriksizliğini örtbas etmeye çalışan kamu görevlileri. Şimdi bu değişiklik tüm gruplara da uygulanacak mı? Yoksa sadece ikinci gruptakiler mi küçük çöpü çekmiş sayılacak?

Tartışma yaratan yasa olmamalıdır; malum yasalar tartışmaları ortadan kaldırmak için çıkarılır. Ancak görünen o ki daha senesi dolmamış yasalar değişikliğe tabi tutulabiliyor. Nedeni ise gerçeği çarpıtmaya çalışanlara yaptırım uygulamaktan ziyade gerçeğin kamu marifetiyle ört bas edilmeye çalışılmasını önlemeye çalışanları sindirmek-cezalandırmak olarak algılanıyor sağduyulu, vicdanlı yüreklerde-zihinlerde. Kırk bilemedin yetmiş senedir ülkemizin halinde bu açıdan bir değişiklik yok!

Ondan sonra vay efendim bu ülkeye okumuş adamdan ne fayda gelmiş, Türk entelektüeli-aydını halkına uzakmış, snopmuş, monşermiş! Sen gençlerinin korkmadan, özgür bir şekilde kendini ifade etmesini en son zaman temin etmiştin? Kamu marifetiyle on yıllardır sistematik bir şekilde yapılan bu entelektüel çoraklaştırmanın, çölleştirmenin hiç mi suçu yok sayın hâkim?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 283 26.08.2021)

Kamusal alan evin içine Zoom’u Truva Atı gibi kullanarak sızarken, dijital işgücü de boşalan kamusal alana sızabilir!

“Hiçbir şey eskisi gibi olmayacak!” Her global krizden sonra böyle deniyor sonra da eskiye geri dönülüyor diyenlere: Pandemi uzun yıllardır birbirinden net olarak ayrıştırılmış iki şey arasındaki sınırları kaldırmaya başladı. Bireyin özel yaşamındaki en kişisel sığınağı olan “ev” artık “kamusal alan”ın bir parçası olma sürecine girdi. Kamusal alan bu içten fetih sürecinde Zoom (simgesel adıyla anılan video konferans) yazılım(lar)ını bir tür Truva Atı olarak kullandı.

Kamusal alan olgusu 1960lı yıllarda Habermas tarafından formalize edilmiş bir kavram. Kamu kelimesinin ne demek olduğunu bilen birisinin fazla zorluk çekmeden zihninde kurgulayabileceği bir tanım. Ev ile kamusal alan pandemi öncesine kadar birbiri ile yan yana gelmeyecek iki olgu olarak oksimoron düzeyinde bir ilişkiye sahipti.

“Ev”, içinde yaşayanlara ait mahrem bir alandı. “Dijitalin Evi”nde ise mahremiyet diye bir şey yok! Bu yeni evde işyeri var, okul var, sinema-tiyatro gibi eğlence imkanları var, devlet daireleri var; var da var. İçinden alışveriş yapmak üzere semt pazarı bile geçiyor artık.

Bu sızma operasyonu dijital delik aracılığıyla olduğundan “ev”in fiziksel yapısında bir değişiklik yapmaya gerek duyulmadı. Pandemi ise durumu “mücbir sebep” haline getirdi. Kimse bir seçim yapma imkanına sahip olamadan “ev”ini kamusal alana dahil etmek zorunda kaldı.

Ekonomik açıdan irdelendiğinde, ev pek çok durumda hala “mahrem bölge”. Kamusal alan oyuncuları evin içine sızdığı için evin sahibine kullandığı ev kaynaklarının bedelini ödemeyi düşünmüyor. İşveren evden çalış diyor ama evden çalışmak için gerekli olan elektrik, internet vb. giderlerine ortak olmuyor (yakın zamanda ülkemizde ilan edilen uzaktan çalışma yönetmeliği bu konuda ilk yıl yaşanan kaosu ortadan kaldırma sözü veriyor).

Sosyokültürel açıdan irdelendiğinde çözülememiş, daha kötüsü tam olarak tanımlanamamış bir problem var ortada: Kamusal alana açılmış evde tipik bir iş günü nasıl geçecek? Evin içine hapsolmuş bireylere düşen görev ve sorumluluklar nelerdir? Kreşe, okula ya da akrabaya bırakılan çocuk evin içindeyken evin annesi, babası nasıl çalışacak, evin büyük kardeşleri nasıl “okuyacak”? Yeme-içme prosedürü ne olacak? Ev kamusal alanın bir parçası görünümüne büründüğüne göre, kamusal alanda kullanılan “prosedür” gibi “süreç yönetimi” kavramlar da evin içinde yaşanan hayata nüfuz etmeye başlayacak. Bugün olmadı yarın!

Bireyin evine hapsolması bir dert. Hapsolduğu bildik mekanını “yabancı”lara açmak zorunda kalması ayrı bir dert. Evden ders anlatan öğretmenin küçük çocuğuyla uğraşması, evden çalışan bir beyaz yakalının toplantı esnasında kucağına evin kedisinin sıçraması. Bunlar kozmetik problemler gibi görünebilir. Eğer bu süreç birkaç gün ya da ay sürseydi. Geçici olsaydı. Pek çok kişi için bunun kalıcı olduğuna inanmak için yılların geçmesi gerekecek gibi. Belli ki geçecek. Endüstri 4’çüler bu fırsatı kaçırmayacak. Bireyleri evden çıkarmak yerine kamusal alanı evin içine sokarak “bir şey değişmedi, hatta böylesi daha güvenli oldu” diyecekler. Böylece fabrika-ofis alanlarında dijital işgücü için alan açılmış olacak! Buna güzel bir isim de buldular: Büyük Sıfırlama!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 261 26.03.2021)