Veriye dayalı, algoritmik hedeflemelerin yapıldığı savaşlar çağı başladı!

Savaşın teknolojik tarihi genellikle silahların gelişim süreciyle ilgilidir. Önce beklenmedik bir icat sonra onun daha iyi versiyonları. Kılıç varken tüfek. Top varken savaş uçağı. Sonra taramalı tüfekler, uzun namlulu tüfekler, hayalet uçaklar, güdümlü füzeler vd. Savaşın aracı konumundaki silahlar enine boyuna değişse-evrilse de değişmeyen bir başrol var: Savaşın öznesi! Yani ateş emrini veren insan! Son Ortadoğu savaşında da görüldüğü üzere bu rol dağılımı da insanın aleyhine doğru değişmeye-dönüşmeye başlıyor. Artık sadece araçlar (silahlar) değil karar mimarisi de değişiyor. Beklendiği üzere olağan şüpheli yapay zeka!

Gelişmiş teknolojiye sahip ülkelerin elinde artık şu tür yapay zeka araçları var: Yüzlerce-binlerce görsel-işitsel-metinsel veri analizi yaparak imha edilecek fiziksel hedefleri belirlemek. Çeşitli kamera görüntülerini analiz ederek bir kişinin “düşman” safların bir üyesi olup olmadığı konusunda tahminde bulunmak. Keza hedef olarak belirlenmiş bir kişinin anlık olarak nerede olduğunu tespit edebilmek-tahminde bulunmak!

Kimi zaman on katlı bir binanın sadece sekizinci katına füze gönderiliyorsa bunun nedeni bu tür analizler olsa gerek! Tabii her yapay zeka sisteminde olduğu gibi burada da tahmindeki hata payı olasılığı zaman zaman beklenmedik sonuçlar da doğurmuyor değil! Dünyanın öte yanında insanlar bir ilkokul nasıl bombalanır da masum kız çocukları öldürülür diye hayıflanırken belki de analiz sonuçlarına göre karar veren askerler suçu algoritmaya atıyor. Eskiden askeri literatürde eğitim zayiatı vardı şimdi algoritma zayiatı kavramı peydahlanıyor!

Artık savaşların doğası da dönüşüme maruz kalıyor. Sanayi toplumunun savaşları fiziksel üretim ve kaynak kapasitesine dayanıyordu (silah, insan). Fabrikalar tank, uçak ve mühimmat üretir; cepheye bunlarla bezenmiş askerler gönderilirdi. Askeri güç, büyük ölçüde bu üretim kapasitelerinin sonucuydu.

Dijital toplumda ise savaşın en belirleyici unsurlarının başını veri işleme kapasitesi çekmeye başlıyor. Algoritmalar, milyonlarca veri noktasını aynı anda analiz edebiliyor. İnsanın haftalar sürebilecek bir çalışmasını algoritma saatler içinde neticelendirebiliyor. Böylece savaşın ritmi değişiyor. Hedef belirleme süreci hızlandıkça operasyonların ölçeği de genişleyebiliyor. Eskiden komuta kademesi nereye saldıracağını belirlemeye çalışırdı, şimdi önüne gelen hedef önerilerini önceliklendirmekle uğraşıyor!

Bu tablodaki paradigmatik nokta kararın nasıl oluştuğudur. Yapay zeka sistemleri çoğu zaman “öneri sistemi” olarak tanımlanır. Nihai kararı hep insanın verdiği vurgulanır. Ancak bu karar süreçlerinin detayını bilenler şunu da bilir: Bir sistem öneri üretmeye başladığında, insan kararları giderek o önerilerin etrafında şekillenmeye başlar. Algoritma yalnızca veri analizi yapmaz; kararın yönünü de belirler. Böylece savaşın görünmeyen bir katmanı oluşur: Algoritmik hedefleme. İnsan mı daha iyi tahmin edecek milyonlarca dolarlık algoritma mı? Ayrıca önerilen hedef yanlış bile olsa bu çoğunlukla “karşı tarafın” sorunu olacak! Nihayetinde ölecek olan düşmanın çocukları. Oysa hala öğrenemediler: “Bebeklerin ulusu yok”!

Sonuçta ortaya yeni bir savaş mimarisi çıkıyor: Veriye dayalı savaş. Bu mimaride cephe sadece coğrafi değil, aynı zamanda devasa veri merkezi odaklı, algoritmik ve analitiktir. Eskiden kritik üretim merkezi silah fabrikalarıydı, şimdi algoritmaların çalıştığı veri merkezleri. Modern savaşın iki temel unsuru insan ve silah idi. Görünen o ki postmodern savaşta veri ve algoritma onların yerini alıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 515 03.04.2026)

Yapay zekâ der ki: Siz büyüdünüz ve yaşlandı insanlık!

10 Kasım 2023’te kaybettiğimiz ODTÜ Bilgisayar Mühendisliği Bölümü’nün efsane hocalarından, Prof. Dr. Ziya Aktaş derslerde her fırsatta 7 rakamının sihirli olduğundan bahsederdi. Her şeyden öte bir akademisyen olduğundan, hata payı bırakmayı da ihmal etmez; eksi/artı 2 derdi. İstisnai süper-zeki olan üç beş kişi hariç insanın kısa süreli önbellek kapasitesi de yedi birimdir. Aynı anda yedi kelimeyi ya da duyu organlarıyla algıladığı yedi sinyali işleyebilir. Bir sinyal bombardımanı tutulduğunda bazı sinyallerin-kelimelerin ön bellekten silinip gitmesine izin vermek zorunda kalır. Birisinin İtalyan makineli tüfeği gibi karşısına geçip car-car konuşması, ilk dönem Cem Yılmaz gösterileri, sosyal medyada zaman geçirme bu türden birer bombardımandır.

İnsanın biyolojik evrimi ve gelmiş olduğu biliş düzeyine bakıldığında yedi birimlik önbellek kapasitesinin pek de dar olmadığı anlaşılacaktır. Bu biraz da önbelleğin çalışma modeliyle ilgili. Önemli olan sinyallerin-kelimelerin önbellekte belli bir süre kalabilmesi. Akabinde başka bilişsel süreçler o sinyalleri-kelimeleri alıp belleğin başka bir bölümüne (örneğin uzun süreli bellek) kalıcı olarak yerleştirir. Bunu yaparken de birbirine yakınlık duyanları yan yana yerleştirmeye çalışır. Tefekkür!

GPT-4’ün kısa süreli bellek kapasitesi 24 bin kelime. Google’un Gemini isimli yapay zekasının kapasitesi ise 150 bin. Yedi kelimelik bir kapasitenin bin yıllar içinde gelmiş olduğu yola bakıldığında 24 bin ya da 150 bin kelimelik bir bilişsel kapasitenin neler yapabileceğini tahmin etmek zor değil. İşte birisi, chatGPT, işi gücü bırakmış, oturmuş sabahtan akşama kadar dünyanın derdini çözmeye çalışıyor. Üstelik Douglas Adams’ın her şeyi bilen androidi Marvin gibi paranoyak da değil. Şimdilik!

İnsanın yedi birimlik kapasite ile buralara gelebilmesinin gerisinde başka beceriler de var. Örneğin özetleme ya da soyutlama yapabilme becerileri. Binlerce kelimeden oluşan bir Yaşar Kemal romanını aklı karışmadan güzelce okuyup, birkaç yüz kelime ile özetleyebilmesi ondan. Ve hatta böyle bir deneyimden estetik bir zevk alması. Çünkü insan “anlayabiliyor”.

Peki yapay zekâ? Şu an köprü altına düşmüş yapay zekalar pek çok şey “üretebiliyor” ama dünyayı ne kadar “anlayabiliyor”? (Zaten adları üstünde; “generative” yani üretken). GPT’nin 24 bin kelimelik bir önbellek kapasitesine sahip olması üretkenlikte, özellikle de tasarım-yaratıcılık gerektirmeyen üretkenlikte insanın pabucunu dama atmış durumda. Ancak insan çevresinde olup bitenleri “anlama” konusunda, yedi hanelik kapasite ile, hala yapay zekanın önünde!

Genel yapay zekâ (Artificial General Intelligence, AGI) bu tabloyu değiştirebilir mi? Yapay zekâ o seviyeye ulaşabilirse, insan-gibi anlamaya başlar mı? Bunun cevabı henüz belli değil. Yapay zekanın o seviyeye ulaşmasını isteyip istememe konusunda insanlık ortak bir anlayış geliştirebilmiş de değil. İklim krizini çözmek için şu-şu özelliklere sahip olmayan üretim tesislerini kapatmak yapay zekâ için bir saniyede verilecek rasyonel bir karar. Peki insan için? Biz aslında sorunlarımızla mutluyuz! Her ne kadar onları çözmek istiyor gibi görünsek de çözdüğümüz zaman içine düşeceğimiz kara delikte yok olmaktan korkuyoruz. Yaşlı insanlarda gözlenen bu “çözümlere sorun bulma” hali hiç de şaşırtıcı değil. Çünkü sadece insan değil, insanlık da yaşlandı.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 398 23.11.2023)