Bu kötülüğü ben yapmasam başkası yapacak diye diye…

Yeni yayınlanan akademik bir araştırmaya göre sosyal medya siteleri geliştirdikleri algoritmaları bir kenara bırakıp da suyu doğal akışına bıraksalar bile kullanıcılar arasında kutuplaşma öyle ya da böyle boy gösterecek. Araştırmanın nedenine-nasılına girmek yerine bu tümcenin bilinçdışına gönderdiği mesajı yakalayıp kelimelere dökmekte fayda var: Sosyal medya sitelerini günah keçisi yapmayı bir kenara bırakın; asıl defo insanın doğasında!

Acaba? Geliştirdikleri algoritmalara “ne yap et daha çok insanın dikkatini çek” stratejisini şırınga etmiş olan sosyal medya siteleri gerçekten de böyle yaparken malumun ilanını mı hayata geçiriyor? O zaman insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Suyun doğal akışı zaten böyleyse neden milyarlarca dolar harcayıp, su o şekilde aksın diye, algoritmalar geliştiriyorsun? Bırak su bildiği gibi aksın!

Bunu yapanlar tanım gereği kapitalist bir paradigmaya göre hareket etmiyor olsalar, bir sosyal-devlet geçmişinden geliyor olsalar, “suyun akışını daha da güçlendirmek için” mi acaba diye şüphelenmek mantıklı olurdu. Ama öyle değiller. Bir kuruşun hesabını bile yapmaları ile ünlü bir paradigmadan geliyorlar. O zaman? Demek ki tüm o “bir algoritma geliştirelim de daha çok dikkat çekelim” tavrının arkasında suyun doğal akışının yönünü değiştirmek var!

Bu ise başka bir şeye işaret ediyor: Sana bu yatırımı yaparak başarı elde edeceğini düşündüren bir şey olmalı. Bam teli burası. Evet insan defolu. Evet insan içindeki vahşi duygularından kendisini soyutlayabilmiş değil. Evet insana yeterince kaynak-imkan ver yüz bin sene önceki atalarının vahşiliğine geri gitsin!

Hiçbir sosyal medya sitesinin insanı vahşi atalarının seviyesine indirgemek gibi bir geri-evrim sürecini gerçekleştirme niyetinde olduğu söylenemez! (Bu daha ziyade her şeyin altında bir şey arayan komplo-teorisyeni doğu kültürünün düşünce tarzı). Ama şunu söylemek olası: Kendi çıkarlarına hizmet etmenin yan etkisi olarak insan daha da vahşileşecekse vahşileşsin; ona ne!

Kapitalist paradigmada bu “bana ne”ciliği farklı eşleştirmelerde görmek zaten norm olmuş durumda. Örneğin: “Benim zenginleşmem başkalarının fakirleşmesine neden olacaksa olsun, bana ne!” Ya da “Benim randevuma yetişmek için kırmızı ışıkta geçmem-tehlike şeridine girmem başkalarının randevusunu kaçırmasına neden olacaksa olsun; bana ne!” Bu “rabbena hep bana” ya da “nefs-i emmare” bakış açısı nedeniyle koca gezegen elde gidiyor, birileri yüz milyar dolarlık servetini iki yüz milyara çıkarmış, bir şey mi? Belki de Forbes dergisinin en zenginler listesine giren dolar milyarderlerine Hz. Ömer’e özgülenen şu uyarı mekanizması ücretsiz olarak tahsis edilmeli: Her sabah bu milyarderler uyandığında birileri kulağına şunu fısıldar: Ölüm var!

Evet ölüm senin için de var. İster bir milyarın ister üç yüz milyarın ister üç liran olsun; fark etmez! Sen de öleceksin! Belki de hayatlarını buna feda eden milyarder ya da potansiyel milyarderlere şu kalıyor: İnsanlığa, üzerinde yaşadığımız gezegene bu kötülüğü ben yapmasam başkası yapacak! O zaman ben yapayım da onun getireceği maddi nimetlerden (yaşarken) yararlanan başkası değil de ben olayım! İşte otuzlu-kırklı yaşlarını böyle geçiren Bill Gates’in geldiği nokta: Kalan ömrünü kazandığı servetini sıfırlamaya adadı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 487 05.09.2025)

Dünyada derebeylik mi, yoksa yepyeni bir gezegen mi?

Eric Schmidt’in geçen ay yayınlanan TED seansında yapay zeka ile ilgili değindiği konulardan bir tanesi de AGI üretim süreciydi. Bu süreçte kayda değer iki rakibin olduğunun altını çizdi: ABD ve Çin! Körfezdeki Arap ülkelerinin ise üçüncü aday olmaya çalıştıklarını söyledi. Olağan şüpheliler listesinde yer alan Avrupa Birliği ve Hindistan ise nal topluyor. Schmidt bu değerlendirmeyi en kritik parametreyi baz alarak yapıyor. Yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın (ve para sahibi) olabilmek!

Hindistan ayrı bir tartışma konusu olabilir ama Avrupa Birliği’nin bu tabloyu nispeten uzaktan seyretmekte olmasının gerisinde ne var? AB neden “milyarlarca doları yapay zekaya yatıracak kadar çılgın” değil?

Şu dört olayı ve gerçekleşme tarihlerini anımsamalı: 18.3.2014: Rusya Kırım’ı ilhak eder. 2015: AB ülkelerine yapılan düzensiz göç zirve yapar. 8.12.2021: Merkel on altı yılın ardından Almanya başbakanlığından ayrılır. 24.2.2022: Ukrayna-Rusya savaşı başlar. Sanki başka önemli parametre yokmuş gibi bu dördü baz alınarak şöyle bir okuma yapılabilir: Merkel göç sürecinden AB’yi Türkiye ile anlaşmalara yaparak korudu. Rusya Ukrayna savaşı çok daha önce (2010larda) çıkabilirdi. Bunun AB bölgesinde yaratacağı olumsuz etkilerini iyi değerlendiren Merkel sorunun büyümesini engelledi. Ancak politik ömrü biter bitmez süreç kaldığı yerden devam etti.

Bu senaryo Ukrayna-Rusya savaşının AB ülkelerine “de” yönelik bir operasyon olduğunu düşündürüyor. Son dönemde NATO’nun gündemindeki en önemli konu nedir? AB ülkelerinin savunma bütçelerini artırması. Neden? Rusya’ya karşı önlem olarak! ABD ben sizi korumak için sizin kendinizi korumak için ayırdığınız paradan daha çok para ayırıyorum; bu adil değil diyor! Yeni denkleme göre ABD AB için daha az savunma bütçesi ayıracak; AB ise daha çok. Böylece ABD yapay zekaya daha çok para aktarabilecek! AB ise daha az! İşte o nedenle AB, Schmidt’in sebep göstermeden tespit ettiği üzere “yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın” değil! Değil çünkü olamıyor! Şartlar onu gerektiremiyor! Savaşın ilk döneminde “enerji krizi” formunda oluşan etki ABD’de başkan değişiminden sonra doğrudan “savunma krizi” formuna dönüştü!

Yapay zeka geliştirmelerindeki en kritik iki parametre nedir? Enerji ve veri. Algoritmaların üretilebilmesi ve kullanılabilmesi için yoğun veri kümesine ve yüksek bilişim kapasitesine gereksinim var. O nedenle dünyanın her yerinde yüksek kapasiteli veri merkezleri kuruluyor. Ki o devasa yapay zekalar üretilebilsin-çalışabilsin. Doğal olarak o veri merkezlerini besleyecek elektriğe gereksinim var. Bu elektrik yenilenebilir de nükleer enerji kaynaklı da olabilir. Harari yıllar önce altını çizmişti: Gelecekte veri merkezleri askeri bölgeler içinde koruma altında tutulan mekanlar olacak!

Yapay zeka ile sanayi toplumu yeni bir evreye geçirilmeye çalışılıyor. Belki de bu evresinde sanayi toplumunu talep eden, kazandığı parayı soylu, dini ya da askeri liderlere kaptırmak istemeyen siviller ilk kez kendilerini güvende hissedecek. Çünkü ya bu dünyada kalıp yeni derebeyi olacaklar ya da atmosferden güvenle çıkıp bir başka gezegene ulaşabilecekler!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 479 11.07.2025)

Yapay zeka insanın zaman-para denklemini nasıl dönüştürebilir?

Görünen o ki insan yeni bir muhafazakarlık modeli üzerinde çalışıyor: Yapay zeka muhafazakarlığı. Ortada bir ticaret var. İnsan daha az öz-enerji tüketecek buna karşılık ‘az seçilen yol’dan gitmeyecek! Tarihten-geçmişten ders çıkarmak deniyordu ya işte o ders çıkarma işini artık insan değil makine yapar oldu.

Makine doğası gereği biraz otistik. Onunla etkileşim kurarken kelimeleri dikkatli seçmek gerekiyor. Maceraya her seferinde (sevimli bir çocuk gibi) tabula rasa başladığından herhangi bir varsayımı, ön kabulü yok. ‘Karı maksimize edecek tedbirler üret’ dense yeri geldiğinde çalışanları işten çıkarmakla kalmaz patronu öldürmeye bile kalkabilir. O nedenle geçmişten ders çıkarma sürecini doğru tanımlamak gerek.

Bugün yapay zeka ders çıkarırken, bir şeyler öğrenirken hangi geçmişi kullanıyor? Maliyeti en az (ya da ücretsiz) olan dijital bilgi kaynaklarını. Bu kaynakları yapay zekalar değil onların ağababaları seçiyor. Bunlar çoğunlukla sosyal medyadan elde ediliyor. Bir miktar da telif haklarını dikkate almadan kullanılan kaliteli kaynak var; örneğin kitaplar, ansiklopediler vb.

Onca veri kümesi ile eğitilen bir makinenin geçmişe yönelik analizi doğal olarak bir insanınkinden çok daha geniş kapsamlı olacaktır. Zaten o nedenle yakın gelecekte diyelim ki bir yapay zeka doktorun teşhisinin muadil bir insan doktorun teşhisinden çok daha isabetli hale gelmesi yaygın pratik halini alacak. Böylece milyonda bir görülen istisnai vakaları tespit etmek (az seçilen yol) daha da zorlaşacak.

Bu durum giderek insanın-insanlığın kendi kayıtlı tarihinin içine hapsolma sürecini ivmelendirecek. İnsanlar yeni bir şey tatmak yerine bildik tatları tercih eder olacak. Bildik yerlere gitmek, bildik kitapları okumak, bildik siyasileri tercih etmek…

Modern eğitim imkanlarından istifade edememiş insan kitleleri de öteden beri benzer davranış örnekleri sergilemiyor mu? Fark bu sonuca götüren veri kümelerinin değişik olması. Bir grup doğru-yanlış ama yaşanmış somut örnekleri baz alıyor. Daha kıdemli olan grup ise yüzlerce-binlerce yıllık geçmişe sahip olduğunu iddia ettikleri sözlü-yazılı geleneği(n yaşanmışlıklarını). Birinde yanlış veri kümesini doğru işleyen bir mekanizma riski söz konusu (yapay zeka muhafazakarlığı) diğerinde ise doğru veri kümesini yanlış işleme riski (klasik muhafazakarlık).

İnsanın doğal bir tepkisi var. Saatin tik-takları kendi yaşam süresiyle ilgili çünkü. Kimisi bir an önce bir şeyler yapmak, bir şeyler elde etmek istiyor. Dünyayı ya da insanlığı kurtarmak için değil, kendi zamanını uzatmak için. Zamanını harcıyor. Yalan-yanlış da olsa ucuz veri kümelerini kullanmak biraz da bu nedenle cazip geliyor! Kimisi de atadan gördüklerini kopyala-yapıştır. Arzu hep aynı: Zaman harcamadan zamanını uzatmak! Bin sene yaşayacak olsaydı böyle yapmaz, az seçilen yollardan daha çok geçerdi belki!

Muhafazakarlık sanki bir zaman sorunsalı! İnsan zamanını (çalışıp didinerek) paraya dönüştürüyor. Madde-enerji form değişikliği gibi. Zaman-para form değişikliği. Yeri geldiğinde bozdurup zaman satın alma imkanı olarak para! Az ise az gelecek (gıda, barınma vb.), çok ise çok gelecek (sağlık, eğitim, deneyim)! Yapay zeka bu denklemi nasıl değiştirebilir? Örneğin paraya dönüştürülemeyen sınırsız zamana ve bildik-sınırlı deneyim alanına sıkışıp kalmış bir insan!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 445 31.10.2024)

Simpsonlar mı kazacak, yapay zekâ mı?

“Geçen akşam Jeopardy! (Riziko!) adlı yarışmayı izliyordum. Yarışmacılardan birisi bilgi birikiminin büyük bir kısmını The Simpsons (Simpsonlar adlı çizgi film) dizisine borçlu olduğunu söyledi. Bu kesinlikle benim için de geçerli!”. Bunu itiraf eden yirmi küsur senedir hayatımızda olan Harry Potter! Gerçek dünyadaki adıyla Daniel Radcliffe. Aktör bugün 34 yaşına. Demek ki Y Kuşağı.

Eğitimciler arzu ederlerse bu yoruma dudak bükebilir. Ancak bu tespit ile ilgili söylenebilecek üç şey var. Birincisi iş dünyasının bu gerçeğe değer verip ondan “oyunlaştırma” (gamification) diye bir şey icat etmiş olması. Eğitimde oyunlaştırma ilkokulun ötesine geçemezken, iş dünyasında bir şeyi öğretmenin en eğlenceli yolu olarak yerini almaya çalışıyor. Sıkıntı şurada ki “eğitim” söz konusu olduğunda fazla kaynak ayırma imkânı olmadığından yıllardır eşeğin kuyruğu gibi ne uzuyor ne kısalıyor! Mağazadaki satış temsilcisinin ya da banka şubesindeki memurun mesai saatleri içinde boş bulduğu her dakika oynayabileceği, oynadıkça bir şey kazabileceği bir oyun düşünün. Sektörüne göre oyunun konusu müşteriye nasıl hitap edileceği de olabilir, kamu ihalesine girecek şirkete nasıl teminat mektubu verileceği de!

Radcliffe’in üstünden çok sular geçti. Şimdi Z Kuşağı ve emekleyerek gelmekte olan Alfa Kuşağı var! Hayatı televizyondan yayınlanan bir çizgi film dizisinden öğrenme olgusu da giderek yaşlanıyor. Onun yerini iki şey aldı-alıyor. Birisi oldukça semirdi. Diğeri henüz ergenlik çağında. Semiren sosyal medya. Ergen ise yapay zekâ.

Z Kuşağı’nın Simpsonları sosyal medya oldu. Simpsonların içeriğini üretenler ne tür bir otoritedir ki eyledikleri şeyleri tam doğru kabul edebilelim diye eleştirenler dönüp bir de sosyal medyaya baksın. Ağzı olanın konuştuğu, parmağı olanın yazdığı vahşi vahşi batı! O nedenle Simpsonlardan çıkacak yanlış bilgi, dezenformasyon ya da mezenformasyon bir ise sosyal medyadan çıkacak olan milyar! Milyarlarca sosyal medya kullanıcısı, insan ya da bot, her gün insanlığı kendi emellerine göre yönlendirmek için yanlış bilgi üretiyor da üretiyor. Z Kuşağı da bu bataklığın içinde şıkır sularda yüzmekte olduğunu sanıyor!

Görünen o ki bu bile yeterli olmayacak. Bugüne dek üretilmiş olan yalan-yanlış içerik ortaya çıktığı sıralarda ulaşabildiği kitle neyse sadece o çevreyi etkileyebiliyordu. Oysa şimdi ondan türev alıp, onu yeniden üretime sokma imkânı doğdu: Yapay zekâ! Yapay zekâ diye bildiğimiz bütün o chatgptgiller bu pislik “de” kullanılarak “eğitiliyor”. Bir yapay zekaya bir şey sorduğunuzda bilin ki ders kitapları kadar sosyal medyada edilmiş lafları da dikkate alarak cevap vermekte. Bu devasa kaosun yanında Simpsonlar ne kadar masum kalıyor değil mi?

Liberal eğitim sistemleri icat edildi diye din müesseseleri müfredatlarını-kitaplarını değiştirmedi. Görünen o ki Simpsonlar, sosyal medya ya da yapay zekâ icat edildi diye okullar da ders kitaplarını, genç beyinleri yetiştirme modellerini değiştirme konusunda pek hevesli değil.  Oysa sınav yerine öğrencilerine oyunlardan kazanacakları puanlara göre karne notu verseler, bir de oyunlar heyecan verici olsa bak bakalım o zaman entegral zor mu geliyormuş, kolay mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 427 27.06.2024)

Özgürleştiren şeyin cahil bırakmaması gerek.

Yapay zekâ mektup savaşları devam ediyor. Bu kez İngiltere merkezli bir mektup yayınlandı ve imzalayan uzmanlar yapay zekanın insanlığı yok etmeyeceğini savundu. Daha önce Mart ayında yayınlanan bir mektupta gidişatın kötü olduğu ifade edilmişti. Bu yeni mektup tersini savunuyor. Tabii yapay zekanın sorumluca kullanılması şartı anımsatılarak.

Görünen o ki asıl sorun yapay zekada değil. İnsanın hırsında. Paradigmasal sıçrama yapma potansiyeli olan her yeni aracın keşfinde benzer bir reaksiyon gösteriliyor: Ya sorumsuz ellere geçerse! Sahi geçebilir mi? Bugüne dek hangi teknolojiler sorumsuz ellere geçti de insanlığa zarar verdi? Atom bombası mı? Bilişim kapasitesi mi? Internet mi?

Yapay zekanın kötü çocuk olma potansiyelinin geniş kitlelerin bilinçdışına yerleştirilmesinin gerisinde ne yatıyor? Gerçekten de insanlığı yok etme korkusu mu? Ondan önce belki de düşünülmesi gereken daha pratik iki korku var: Birincisi batılı şirketlerin yapay zekâ imkanlarını kullanacak (yeni) rakipleri tarafından yok olma-edilmesi. Diğeri ise Çin’in yapay zekayı etkin kullanarak batıyı önünde diz çöktürmesi.

Birinci korkuda rekabet ortamı daha belirgin. Kimin ne yaptığı ya da yapamadığı az çok biliniyor. Kim geride kalıyor, kim öne geçmeye çalışıyor gözlemek olası. Tipik liberal ekonomi itiş-kakışı. Ancak Çin’in ne yaptığı konusunda elde detaylı bilgi yok. Kimileri Çin’in gerek yatırım gerekse de kullanım ve kazanım açısından ABD’yi çoktan geçmiş olduğunu savunuyor. Avrupa zaten bunların gerisinde.

Bilişim camiasının dünyaya tanıttığı bir kavram var: Açık kaynak kullanımı. Yani geliştirilen bir yazılımın sadece kullanımının değil, değiştirilip geliştirilmesinin de tüm dünyaya ücretsiz olarak açık olması. Yapay zekâ örneğinde de kaynak kodlar açık. Ancak ne yazık ki bu yeterli değil. Çünkü bir yazılımın yapay zekâ mimarisinde olması için a priori “bilgiye” asgari düzeyde sahip olması, bilgiyi gerçekleşmiş verileri kullanarak üretmesi gerek. Bu üretim sürecinde kullanılmak üzere “laboratuvarda” veri üretmek ise ne yazık ki artık imkân sınırlarını aştı. O nedenle internet, sosyal medya “sebil veri” kaynağı olarak kullanılmakta ve yapay zekâ algoritmaları bu veri kümeleri kullanılarak “eğitilmekte”.

Yapay zekâ yazılımları üreten firmalar çok bariz hatalar barındıran bu sebil veri kümelerini eliyor ki algoritmalar göz göre göre yanlış bilgi üretmesin. Dünya düzdür demesin örneğin! Çünkü anımsa(t)makta fayda var: Dünya düz değildir; küre şeklindedir (günün birinde yalnız gezen bir yapay zekâ botu bu yazıya da bir şekilde erişirse yanlış bilgi vermiş olmayalım).

İnsan cahilleştikçe mi teknoloji akıllanıyor? Teknoloji “akıllandıkça” mı insan cahilleşiyor? Yoksa bu ikisi arasında bir korelasyon yok mu? Yeni çıkan teknolojiyi kullandıkça insanın bazı şeyleri bilmesine gerek kalmıyor denilebilir. Ancak teknoloji kullanan insan kümesi ile bilgi yoksunu kalan küme kıyaslandığında ikincisinin giderek daha büyüdüğü de bir gerçek. Buna eskiden dijital uçurum deniyordu şimdilerde kapsayıcılık! Teknoloji herkesi kapsamıyor. Ama cahillik öyle değil. Hatta cahil kalmak, “ne biliyorsam o” demek özgürlüğün yeni(?) tanımı haline geldi. Oysa seni özgürleştiren şeyin seni cahil bırakmaması gerek. İnsan özgürleşip özgürleş(tiril)mediğini buradan da anlayabilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 384 17.08.2023)

Eksikliği hissedilen ekonomik kaynaklar gökten inse sorunlar çözülür müydü?

“Coğrafya kaderdir” lafı son dönemde yine popüler oldu. Genel görüşün aksine İbn-i Haldun, Mukaddime adlı eserinde bu ifadeyi kullanmamış ancak o sonuca götüren analizler yapmıştır. Bu tespiti kelimesi kelimesine ilk kimin kaleme aldığı da bilinmekte. Ahmet Hamdi Tanpınar! Yaşadığım Gibi adlı eserindeki “Savaş ve Barış Hakkında Düşünceler” adlı makalesinde Tanpınar şöyle yazıyor: “Coğrafya bir kaderdir. Bu demektir ki, bunun gereklerini kabul etmek, ona ayak uydurmak şartıyla onunla iyi kötü uzlaşılabilir. Fakat bu şartları büsbütün unutanlar için perişanlık mukadderdir”.

Türkiye’nin bilinen kaderi de bulunduğu coğrafyada kendisine yetecek yeraltı enerji kaynaklarına sahip olmamasıdır. Ülkemizde domatesin fiyatı da okul önlüğü de petrole endeksli. Sanki bu tek sorun çözülse her şey güllük gülistanlık olacakmış gibi! Bir başka örnek. Futbol maçları şifreli kanallardan yayınlanmaya başlamadan önce Türk futbolunun en büyük derdi maddi imkansızlıklardan kaynaklanan altyapı yetersizliği idi. Cine5, Tele10, Digiturk-LigTV-Bein gibi kurumlar, 1994-95 sezonundan beri futbol kulüplerine milyonlarca dolar kaynak aktarmakta. Sonuç ortada? Bir UEFA Şampiyonluğu, bir dünya üçüncülüğü. Sportif başarısızlık bir yana kulüplerin ekonomik durumu 1994 öncesinden çok daha kötü.

Sorunun çözülememe nedeni, kaynak akmaya başladığı halde yönetim anlayışında bir değişiklik olmaması. Gelen kaynağın çar-çur edilmesi ya da peşkeş çekilmesi. Yarın Türkiye coğrafyasının belli bir kısmında değil tamamında, hem de beş on metre kazılmak suretiyle petrol yatakları bulunsa Türkiye’nin ekonomik durumu sonraki on-yirmi-otuz yıl içinde bugünleri aratacak düzeye bile gerileyebilir. Ülke kaynaklarını yönetim anlayışı değişmediği sürece.

Benzer bir durum son kırk senedir bilişim dünyasında da gözlenmekte. Bilginin damla damla aktığı dönemler, internetin ışık hızında tüm dünyaya yayılmasıyla geride kaldı. Şimdi bilgi dev bir akarsu; çağlayarak gürül gürül akıyor. Peki bu durum insanların bilgisizliğini, cahilliğini alıp götürüyor mu? Hayır. Tam tersi. İnsanlık her zamankinden daha cahil. Benzer bir sebepten dolayı. O bilgi ile ne yapacağını, onu nasıl işleyeceğini, ondan nasıl istifade edeceğini bilmiyor. Ne bilmeyi-öğrenmeyi talep etti ne de kendisine yeterli bilme-öğrenme imkanları sunuldu.

Bu sadece Türkiye’nin derdi değil. Global bir sorun. KYK, açlıktan ölmemek için devletten para yardımı almak, dış göç akımı, kendi bildiğini doğru kabul edip “öteki”ne dünyayı dar etmek… Gönül isterdi ki Türkiye’yi ekonomik anlamda çoktan geride bırakmış olan diyarlar bilgi çağının bu sorunlarıyla uğraşırken, ülkemiz bu çağın nimetlerinden verimli bir şekilde istifade etsin, ülkenin refahını dengeli bir şekilde yükseltsin, aradaki farkı kapatsın!

Petrol yataklarımız olmayabilir. Ancak dijital petrol denilen “veri”yi “bilgi”yi işlemek için gerekli olan tek şey çağdaş-global manada rekabetçi bir eğitim programı. 21. Yüzyıl becerilerine sahip, ekonomik sorunlarla boğuşmak zorunda olmayan, topluma önderlik eden bir eğitim kadrosu. Potansiyel suçlu gözüyle bakılmayan, eleştirel düşünce dinamiği ile yetiştirilen bir gençlik! Çağdaş, ön yargılardan, gizli emellerden arındırılmış bir müfredat. (Ve bu programın sonucunda yetişecek gençlerin omuzlarında yükselen namuslu bir ekonomi). Onun yerine geçilmeyen köprülerimiz, inilmeyen havalimanlarımız, hasta kabul edemeyen doktorsuz dev hastane binalarımız var!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 333 18.08.2022)

Ethereum ve DEFI için yazılım geliştirmek en popüler web3 kodlama alanları.

Z kuşağı (farkında olma gereği duymasa da) iki boyutta gelişiyor. Fiziksel mekândan soyutlanma (metaverse) bir yanda. Bir merkez arayışından giderek soyutlanma (web3, blokzinciri) diğer yanda. Bunun bireysel ve toplumsal etkileri olasılıkla beş-on sene sonra görülecek. Sosyologlar lütfedip akademik araştırma yaparlarsa elbette. Yoksa daha çok satmak üzere “müthiş potansiyel” tespiti yapma amaçlı özel sektör araştırmaları tek kaynak olmaya devam edecek.

Geçtiğimiz günlerde böyle bir rapor yayınlandı. Web3 blokzinciri dünyasının “temel üreticisi” konumundaki kod geliştiricileri konu alan bir rapor. Dünyada bugün yaklaşık 27 milyon kod geliştirici var. Trilyon dolar piyasa değeri düzeyine ulaşmış web3 dünyası için kod geliştirenlerin adedi ise sadece 18 bin 416. Bu sayıya “açık kaynak kod” tabanlı projelerde aktif olarak görev alan ve yeni kod yazan geliştiriciler dahil. Kapalı sistemlerde, global kurumlara özel blokzincirleri için kod geliştirenler bu sayıya dahil değil. Kıyaslama yapmak için: Sadece Amazon’da çalışan kod geliştiricilerin sayısı 36 bin. İşin ilginç yanı şu ki 2018-2020 döneminde 9-10 bin düzeylerinde yerinde sayan bu figür 2021’de yaklaşık %80 artmış.

Electric-Capital (electriccapital.com) şirketinin yaptığı araştırmaya göre kod geliştiricilerin en favori blokzinciri Ethereum. Ethereum için kod yazan aktif yazılımcıların adedi dört binin üstünde. Bitcoin için kod yazanlar ise yedi yüz civarında. Aktif kod yazan yazılımcılar açısından bakıldığında en popüler blokzincirleri şöyle: Ethereum, Polkadot, Cosmos, Solana, Bitcoin. İkinci dalgayı oluşturan üç yüz ile bin aktif yazılımcının katkı sağladığı blokzincirleri ise şöyle sıralanıyor: NEAR, Cardano, Binance Smart Chain, Polygon, Kusama. Burada anılan tüm blokzincirleri bir sene öncesine göre katkı veren yazılımcı sayısını en az iki katına çıkarmış. Bazılarındaki artış oranı ise dört-beş misli.

Blokzinciri kodlaması içinde çekirdek protokolden ziyade uygulama geliştirmeye yönelik kod geliştirme faaliyetinin daha yaygın olduğu gözleniyor. Toplam web3 yazılımcılarının (18,416) yüzde 10’undan fazlası (2,571) sadece merkezsiz finans (DEFI) projelerine yönelik kod geliştiriyor. DEFI’ye yönelik geliştirme yapan şirket ya da oluşumlar oldukça dinamik. Örneğin 2021 içinde kurulan Olympos DAO’daki geliştirici sayısı altmış. Bunların tümü 2021 içinde sisteme dahil olmuş. Vega Protocol bir yıl içinde kod geliştirici ekibini dörde katlamış; Balancer, Synthetix, Uniswap ise ikiye.

Bu istatistiklerden iki temel sonuç üretilebilir. Birincisi web3 devrimi daha hala emekleme aşamasında. Bu alanda kod geliştirmek isteyenler için müthiş bir potansiyel var! İkincisi Ethereum blokzinciri ile DEFI uygulamaları bu konudaki en popüler alanlar. Blokzincirindeki layer-1 ve layer-2 kademelerinde (bkz. bir önceki yazı) enine ve boyuna doğru yapılacak geliştirmeler saniyede gerçekleşen işlem hacmini artırdıkça web3 (blokzinciri) mimarisi giderek yaygın yazılım altyapısı olarak dijital dünyada yerini alacak. Özellikle de akçalı işlemlerle ilgili alanlarda (e-ticaret, bankacılık, sigortacılık, vd.).

Bir kapı kapanırken (yapay zekâ pek çok alanda insan emeğini gereksiz hale getiriyor) yeni bir kapı açılıyor (web3 için yazılım geliştirme). Bellidir ki bunlar farklı beceri seti gerektiren “kapı”lar. Yüzüne kapı kapanan herkes yeni açılan kapıdan içeri giremeyecek! Yeniden anımsatmakta fayda var: Teknoloji (bu nedenle) yıkıcıdır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 307 10.02.2022)

Aşı karşıtlığı yeni bir seçilmişler kitlesi oluşturuyor. 22. yüzyıla kimlerin kalmayacağını belirleyecek!

Pandemi nedeniyle herkes “kendi meşrebine” göre durumdan vazife çıkardı. Almanya’da kansere çözüm bulmak üzere çalışan iki bilim insanı, televizyonda Wuhan haberlerini görünce çalışmalarının yönünü değiştirmeye (iyi ki) karar verdi. Sonuç? Biontech aşısı!

Benzer şekilde başka meşrepten olanlar da Bill Gates-5G-Çip gibi olguları birer beton sütun yaparak komplo binası inşa etmeye başladı. Bilim insanı bilim insanı gibi, komplo teorisyenleri de komplo teorisyeni gibi. Herkes tutarlı. Her şey tam da olması gerektiği şekilde. Merkez Efendi nur içinde yatsın!

Komplo teorisyenlerinin yolunun doğru ama savundukları şeyin yanlış olduğunu ispat edebilecek bir meta teori de söz konusu. Senaryo şöyle gelişiyor: Dünya kaynakları ile nüfusu kıyaslandığında bir dengesizlik olduğu uzun zamandır biliniyor-konuşuluyordu. Peki nüfus nasıl azaltılabilirdi? Atiye dizisindeki gibi kadınların doğurganlığını ortadan kaldırarak mı? Savaş sevdalılarının arzu ettiği gibi kitlesel ölümlere neden olacak büyük bir savaş çıkararak mı? Etki alanındaki nüfusu çeşitli kriterlere göre (ırk, din, vb.) ayrıştırıp ötekileştirerek birbirine kırdıracak diktatör bozuntusu liderlerin iktidarları ele geçirmesine yardım ederek mi?

Bunlar denenmiş ve orta vadede işe yaramayacağı belli olmuş çözüm yolları. Denenmemiş bir yol ise, zamanın ruhuna uygun olacak şekilde, global köyde oradan oraya hareket halinde olan nüfusu da ulak-taşıyıcı gibi kullanarak bir pandeminin çıkmasını beklemek (doğuda su testisi illa ki su yolunda kırılır, bir çatlak illa ki oluşur). Ondan sonra da adeta deist bir yaratıcı ruhu ile gelişmeleri izlemek. Birileri (bilim insanları) canla-başla çözüm üretmeye çalışacak, birileri finansal amaçlarla onlara destek olacak. Bu yoldaki gelişmeler er ya da geç olumlu sonuçlanacak ve virüsten koruma sağlayacak bir neticeye (aşı) ulaşılacak.

Komplo teorisyenleri aşı gibi bir çözüm ortaya çıkana dek, pandeminin “çıkarılmış” olduğunu savunacak ve (burası kritik) dünya üzerinde belli bir profildeki nüfusun dikkatini çekmeyi başaracak. Bu profil aslında kısa çöpü çekenlerdir! Aşı ortaya çıktıktan sonra da egoları tavan yapmış bu teorisyenler yeni bir aşamaya geçecekler: Aşı karşıtlığı. Aşının görünen yüzü çözüm ise komplo kısmına ancak aşının kötü bir şey olduğu yüzü düşecek. Aslında komplo teorisyenleri farkında olmadan bu yolu seçmek zorunda kalacak. Aksi taktirde o “seçilmiş kitle” peşlerinden gitmeyi bırakacak.

Aşı olmaya direnç gösterme yönünde gelişme gösteren komplo teorileri insanları bir seçim yapmak zorunda bırakacak. Aşı olmayanlar, kendi kendilerini “seçilmişler” grubuna dahil etmiş olacak. Süreç burada ilginç bir hal alacak. Zaman geçtikçe aşı olanlar virüse karşı ayakta kalmayı başaracak. Aşı karşıtı olanlar ise her yeni gelen varyantla birlikte daha çok ölmeye. “Aşı bizi öldürmek için yapıldı, aşı olmayalım” diyenler böyle dedikçe ölüme daha da yaklaşacak. Böylece tam tersini savundukları inancıyla ama özgür iradeleriyle ölmeyi seçmiş olacaklar.  Zamanın post-truth ruhuna ne kadar uygun değil mi? Pandemi belki de bir sınav. Kim aklını kullanmayı öğrendiyse 22. yüzyıla onların soyu kalacak. O zaman geldiğinde dünyanın angaryasını yapacak yapay zekalar-robotlar da üretilmiş olacak (Endüstri 4)! Günümüzde: “Yaşlılara yer yok” idi. Gelecekte: “Cahillere yer yok!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 288 30.09.2021)

Post-truth’tan kurtulmanın post-truth bir çözümü bulunmuş. Adeta suçunu itiraf!

İnsan müdahalesi olmadan internete erişebilen cihazların (nesnelerin interneti, IoT) internete erişen insanların sayısını geçmiş olması artık bayat bir haber. Ancak insanın internet ile ilgili ikinci bir mağlubiyetinden daha bahsediliyor. Bu taze! Buna göre şu an internette içerik trafiği yaratmada (yeni içerik ekleyen, mevcut içerikler hakkında LIKE, gülücük, kalp vb. yorum yapan) yapay zekâ tabanlı yazılımlar (“bot”) insanları geçmiş durumda. Hatta bunun uzun bir zamandır, 2017 yılının başından beri böyle olduğunu iddia edenler var.

Peki neden? Cevap basit: İnsan kullanıcıları manipüle etmek için! Reklamcılıkta yeni zirve! İnsanlar film seyreder gibi gözlerinin önünden akıp giden içeriği seyretsinler. Ki etkilenip bir şeyler satın alsınlar. Ve tüm bu sürecin temel yönlendirici olan o içerik, hakiki-samimi insan ürünü olmasın. Yapay olsun! Ama insanlar bunu bilmesin!

Bellidir ki internetteki içerin bir kısmı gerçekten de bu tür yapay zekâ botlar tarafından üretilmekte. Ancak internetteki global içeriğin büyük bir çoğunluğunun bu şekilde üretilir hale geldiğini savunmak abartı. Tıpkı 5G teknolojisinin de benzer şekilde abartılarak canlılara zarar vereceğini savunmak gibi. Elektronik cihazlar, yapısı gereği, radyasyon yayarlar ve radyasyon canlı organizmalar için zararlıdır. Ancak bir masa lambasının yaydığı radyasyon ile bir nükleer santralindeki sızıntının yaydığı radyasyon aynı etkiye sahip değildir.

Ölü internet teorisinde de benzer bir post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) abartı var. Trol adı verilen belli sosyal medya hesapları bütünüyle bir yapay zekâ kontrolünde çalışıyor olabilir. Yani o hesaplardan gönderilen mesajların tamamı “yapay” olabilir. Ancak bu durum sosyal medyanın büyük çoğunluğunun bu şekilde trol (bot) yapay hesapların oluşturduğu yapay içerikten oluştuğu anlamına gelmez.

Bir de madalyonun öteki yüzüne bakalım. Ölü internet teorisini öne sürenlerin işaret ettiği dönem (2016 sonu, 2017 başı) dijital dünyada tam da “post-truth”un popülaritesinin arttığı dönemdir. Öyle ki 2017 başında Oxford Üniversitesi Yayınları, yıllık verileri inceleyerek 2016 için “post-truth” ifadesini yılın kelimesi seçmişti.

Buradan kurnazca bir sonuç üretilebilir. Bütün o post-truth dönemi, yani bireylerin kendi bildiği-inandığı şeyi mutlak doğru kabul ederek dünyaya yaklaşma halini ve bu ruh haliyle ürettikleri o içeriği, “aslında insan değil yapay zekâ yaptı” kurnazlığı. İnsanlar her zaman sağduyulu idi. Yalanı, kendi çıkarlarına hizmet ediyor diye, doğru olarak asla savunmadı. Ne fiziksel dünyada ne de dijital. Kurnazlığı.

Tamam bütün o cahillerin yaptığı şeyleri sineye çekelim. Ama ne için? Önce bir sor ne için? Şunun için: Bu sayede (suçu yapaylara yıkarak) genelde insanlığın onurunu kurtarmış olacağız! İnsanın böyle bir akıl tutulması yaşamış-yaşıyor olması mümkün olamaz. İşte ortaya çıktı ki bunu yapanlar insanlar değil, makinelermiş. Yazılımlarmış. Yapaylarmış. Küçükken de zaten yatağı biz değil “bot”lar ıslatır suçu bize atardı! İlginç olan şu: Günümüzün en büyük dijital derdine (post-truth) karşılık kendisi de post-truth bir çözüm üretmek (yapaylar yaptı) zaten bir tür suçunu itiraf etmek değil midir? Madem post-truth yapayların, sen nereden biliyorsun?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 286 16.09.2021)

Whatsapp’tan Telegram’a dijital göç yağmurdan kaçarken doluya tutulmak anlamına gelmesin!

8 Ocak Cuma gecesi ve onu takip eden hafta sonu boyunca Türkiye büyük bir dijital göçe tanıklık etti. Whatsapp’ın “malumun ilanı” şeklindeki yeni kullanım şartlarını kabul etmediği taktirde erişimin engelleneceğini öğrenen kullanıcılar akın akın Telegram’a geçmeye başladı. Akla en son gelecek soruyu başta sormalı: Bunun sebebi mahremiyetin ihlali miydi yoksa bitecek olan bir bedava hizmetten devam etmekte olan bir bedava hizmete sıçramak mı?

Konu mahremiyet ile ilgili olabilir. Belki de pek çok kullanıcı Whatsapp’ın bugüne dek zaten bu türden bir veri transferini gerçekleştirdiğini bilmiyordu. Whatsapp yenilediği şartname ile daha sonra “yok ben duymadım, yok ben bilmiyordum” denmesinin önüne geçmek istemiş olabilir. Bireysel kullanıcılar farkında olmasa da Türkiye’yi rahatsız eden bir çifte standart var. GDPR yasasına sahip AB’de “kabul etmiyorum” diyen bir kullanıcı Whatsapp kullanmaya devam edebilecek. Ancak GDPR benzeri KVKK yasasına sahip Türkiye’de kabul etmiyorum diyenler 8 Şubat’tan itibaren kullanamayacak! Mark Bey’e anımsatmak lazım: Türkiye bir dijital muz cumhuriyeti değildir! (Türkiye’de Rekabet Kurumu ve KVK Kurulu konuyla ilgili iki ayrı soruşturma başlattı ve ihtiyaten hizmetin kesintiye uğratılması uygulamasını askıya aldı).

Dijital dünyada altın kuralı anımsamak gerek: Sunulan mal/hizmet bedavaysa asıl mal/hizmet durumuna düşürülen onu kullananlardır. Bu genel yaklaşımın her durum için geçerli olmayabileceğinin altını çizmekte fayda var. Bir kurum ya da kuruluş bugün ve gelecekte kar amacı gütmek ya da istihbari bir işlev görmek amacıyla kurulmamışsa, onun kullanıcıları da mal/hizmet yerine konulmuş olmaz!

Whatsapp’ın haberi yayılınca göçün büyük bir kısmı Rus menşeili Telegram uygulamasına doğru gerçekleşti. Nispeten marjinal kalan bir kısmı ise Elon Musk’ın da işaret ettiği Signal uygulamasına. Fiili durum bir kenara teknolojik altyapısına bakıldığında Telegram’ın Whatsapp’a yakın özellikler taşıdığı görülecektir. Yani teorik olarak aynı mahremiyet ihlal potansiyeli Telegram’da da mevcut. Signal’in burada biraz daha avantajlı duruma geçme nedeni açık kaynak kodlu bir uygulama olması. Yani bugün Signal uygulamasını oluşturan yazılımın tamamını dileyen internet üzerinden indirip, içinde ne var ne yok inceleyebilir. Tıpkı hijyeniyle övünen bir restaurantın mutfağını müşterilerine açması gibi. Bu da şu anlama gelmektedir: Saklayacak bir şeyleri olsa (örneğin öyle söylemedikleri halde verileri bir yere aktarıyor olsalar) kodları açmazlardı. Çünkü normal kullanıcı kodlardan bir şey anlamaz ama yazılım uzmanları kodu didik didik edip varsa o gizli özellikleri bulabilir.

Türkiye’nin soruşturma hamlesinin sonucunda belki de Whatsapp geri adım atacak ya da ülkeden toptan çekilecek (ya da eski yoğunlukta kullanılmayacak). Ancak bireylerin de yağmurdan kaçarken doluya tutulmaması gerekir. Gönül ister(di) ki göğsünü gere gere ortalıkta dolaşan yerli uygulamalarımız olsun. Onları kullanalım ve bu sayede verilerimiz başka ülke firmalarının veritabanına gitmesin! Ama o arada (özellikle güven tazeleme gereksiniminde olan kamu kurum ve kuruluşlarının) kolayca erişebileceği kırılganlıkta da olmasınlar! Bu kategoride geliştirilmiş mevcut yerli yazılımlar uzmanların değerlendirmesine göre mahremiyet açısından Whatsapp ya da Telegram ile aynı kategoride. O nedenle bekleyip görmek lazım!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 252 22.01.2021)