#DijitalDiktatörlük #BüyükVeri #DijitalMucize #SOLID #KişiselVeri #SosyalKredilendirme #Çin #CERN #Web

Dünyanın yarısının internette olması ne temsili demokrasinin balını tuttuğu için parmağını yalayanları aç bıraktı, ne de totaliter rejimlerde bir gevşemeye neden oldu. “SOLID” bir değişim yaratabilir mi?

Dijital belleğe “büyük veri” ifadesiyle giren kavram kısa zamanda popüler “veri diktatörlüğü”ne dönüştü. Sadece kavramsal olarak değil. İşin teknik detaylarına ulus devletlerden daha çok hakim olan global teknoloji şirketleri kendi veri diktatörlüklerini kurmaya başladı bile.

Çin’le üretimde, Wall-Mart’la fiyatlamada rekabet edilemeyeceğini öğrenmiş olanların yanında şimdi de Google veya Facebook ile veri diktatörlüğü alanında rekabet edilemeyeceğini öğrenenler sıralanıyor. Bir yandan da kendi dijital diktatörlüklerini kurmakla meşgül olurken. Örneğin Çin’in sosyal kredilendirme sistemi. Sadece ekonomik değil toplum içindeki gündelik yaşam performansı da kaydedilip puanlaştırılıyor. Elinize para geçti de iyi bir semte mi taşınmak istiyorsunuz? Para yetmez, sosyal kredi puanınız da tutmalı.

Bu yenilmez gibi görünen dijital akıntıya karşı şimdi bildik bir isim kürek çekmeye başladı. Web teknolojisinin yaratıcısı Tim Berners Lee. Anımsanacağı üzere CERN’de çalışırken geliştirdiği bu teknolojiyi ücretsiz olarak tüm dünyanın kullanımına ve gelişimine sunmuştu. Amacı toplumların daha demokratik hale gelmesiydi belki de. Ama otuz yıl sonra işlerin tam tersi yönde ilerlemekte olduğu kendisi de görmüş durumda. Onun için yeni bir platfom üzerinde çalışıyor. Adı SOcial LInked Data (sosyal bağlantılı veri) ifadesinin kısaltması olarak SOLID (İngilizcesi “katı, sağlam”).

SOLID üzerinde geliştirilecek uygulamaların temel özelliği kullanıcının ürettiği verinin hakimiyetinin yine kullanıcının kendisinde olacağı. Kullanıcı ürettiği dijital verinin nerede saklanacağına da bunlara kimlerin erişebileceğine de kendisi karar verecek. Bu en temelde webin bugünkü merkezileşmiş yapısını yeniden “dağıtık” hale getirecek. Bir başka deyişle örneğin Google’ın yazılım robotları periyodik olarak interneti taradığında Solid platformunda çalışan uygulamaların verilerine ulaşamayacak, onların bir kopyasını kendi bünyesine alamayacak, onları endeksleyemeyecek. Gündelik kullanıcılar sıradan aramalarına doğru sonuçlar alabilsin diye örneğin Facebook perde arkasında milyonlarca kullanıcının bilgisini başka kurum ya da kuruluşlara satamayacak.

İşte Solid bu yönde bir söz veriyor. Peki başarılı olabilir mi? Webin bugün gelmiş olduğu merkezileşmiş yapısı sadece teknoloji devi şirketlerin para kazanma hırsı ile “bilinçsiz (dijital) tüketici” konumundaki bireylerin kendi verisine sahip çıkmada gösterdiği özensizlik mi? Sosyal medya sitelerinde bireylerin gönüllü olarak özel yaşamlarını paylaşmaları teknolojik imkan(sızlık)larla açıklanabilir mi? Ya da Solid gibi bir teknoloji platformu sunulduğunda aynı kullanıcı grubu bir anda aydınlanarak artık eski hataları yapmaz mı olacak?

Peki en azından Solid’in az da olsa bir “tüketim bilinci” getirdiğini varsayalım. Bugünün teknoloji devleri yerlerinde mi sayacak? O eski sadık müşterilerinin bu yeni platformda ürettiği verileri kendileri ile paylaşması ya da direkt satması için pazarlama faaliyetleri yapmayacaklar mı? Daha da ileri gidip bu yeni platformda kendilerini yeniden yapılandırarak varlıklarını sürdürmeyecekler mi?

Uzun lafın kısası dört küsur milyar insanın internete erişir hale gelmesi ne temsili demokrasinin balını tuttuğu için parmağını yalalayanları aç bıraktı, ne de totaliter rejimlerin gevşemesine neden oldu. Solid bir değişim yaratabilir mi? Çok zor. Yine de gelişmeleri izleyip göreceğiz. Belki dijital bir mucize olur!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 124 – 10.08.2018)

Kişisel verinin (dijital/fiziksel) kamusal alanda kullanılması da telife tabi olmalı. Bu telif “evrensel temel ücret” olarak bireye ödenebilir.

On milyonlarca Facebook kullanıcısının bilgilerinin elden ele dolaşması nedeniyle Nisan ayı içinde şirketin kurucusu Mark Zuckerberg ABD senatosunda ifade verdi. İki gün boyunca süren ifadede öne çıkan hususlar diye servis edilen video klipleri izleyince insanın gülme krizine giresi geliyor. Bazı örnekler:

Bir senatör soru soruyor ve Zuckerberg açıklama yapmaya çalışırken sözünü kesip “Evet mi, hayır mı?” diye üsteliyor. Üst üste. Yapılan yorum: Senatör Zuckerberg’i nasıl da zorladı! Bir başka senatör soruyor: “Kullanıcılarınızdan hiçbir ücret almadığınız halde nasıl oluyor da kar ediyorsunuz?” Zuckerberg şaşırıyor ama belli etmemeye çalışarak cevaplıyor: “Reklam alıyoruz!”

Evet bunlar gerçek senatör! Bir başkası Zuckerberg’i güya şöyle faka bastırıyor: “Dün akşam hangi otelde kaldığınızı söyler misiniz? Bugün kimlerle mesajlaştığınızı söyler misiniz?” Zuckerberg (ve salondakiler) gülerek olumsuz yanıt veriyor. Eee ne oldu şimdi? Zuckerberg “Bu şirketi ben kurdum, ben yönetiyorum, hata da bana aittir, herkesten özür dilerim” diyerek, delikanlı gibi, lafı dolaştırmadan, tüm sorumluluğu üstüne aldı. Dikkate değer ettiği tek laf ise yeni düzenlemeler yapmaya açık olduğu.

Lakin iş resmi süreçlere girdiğinde okumadan kabul ediyorum dediğimiz kullanıcı anlaşmalarında yazan şeylerin ne kadar önemli olduğu bir kez daha ortaya çıkıyor. Zuckerberg, kullanıcının kendi ürettiği verinin sahibi olduğunu, dilediği bilgiyi paylaşıp dilediğini silme hakkı ve teknik imkanı olduğunu döne döne söyledi.

İtiraz edilemeyecek bir husus! Ancak bir şeyi söylemedi. O sahibi olunan veri üzerinde alım satım yapma, elde edilen parayı o verinin sahibi ile paylaşmak yerine bütününü kasaya indirme hakkını da vermiş mi acaba kullanıcılar Facebook’a? Düşünün ki iş sahipliğe geldiğinde mal size ait ancak malın alınıp satılma sürecinden haberdar değilsiniz. Belki o okumadığımız anlaşmalarda ona da izin vermişizdir.

Söz veri sahipliğine geldiğinde konunun etraflıca değerlendirilmesi gerekir. Birey ürettiği verinin sahibiyse, örneğin o verinin kamusal alanda kullanılması nedeniyle elde edilecek ticari getiri de onunla paylaşılabilmeli. Bugün onun yerine, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu çerçevesinde AB’de ve Türkiye’de bireyden verisini kullanma izni alınıyor. İzin vermek yeterli olmamalı. Kişisel verinin telifi de ödenmeli.

Korkulan başa gelir de sosyal medya ücretli olur mu? Olsun! Bakalım ücretli olunca kaç kişi kullanacak? Öte yandan kişisel verinin (dijital veya fiziksel) kamusal alanda kullanılmasının telife bağlı olması, gündeme gelen “evrensel temel ücret” için de bir fon oluşturabilir. Çık dışarı dolaş (dijital/fiziksel) sokaklarda ki ay sonu maaş alabilesin. Biz de o arada yaptıklarını kayıt edip, sağa sola satalım (Not: Sorgulamaya katılan senatörlerin seçim kampanyalarında Facebook’tan onbinlerce dolar bağış almış olduğunu da şuraya iliştirelim).

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 110 – 04.05.2018)