Yapay zeka Avrupa’da bir sahaf şenliği başlattı. Her gün binlerce kitap satılıyor! Ne yazık ki!

Avrupa’daki sahaflarda son aylarda dikkat çekici bir hareketlilik yaşanıyor. Yıllardır raflarda bekleyen, alıcısı çıkmayan binlerce ikinci el kitap, yapay zeka şirketleri adına hareket eden alıcılar tarafından toplu halde satın alınıyor. İlk bakışta bu, sahaflar için beklenmedik bir ekonomik fırsat gibi görünüyor. Günde birkaç kitap satmaya alışmış dükkanlar, bir anda binlerce kitaplık siparişlerle depolarını boşaltıyor. Uzun süredir atıl duran bir kültürel stok, sonunda ekonomik bir değer kazanıyor. Fakat bu hikayenin asıl dikkat çekici yanı, kitapların satın alınması değil, satın alındıktan sonra başlarına ne geldiği.

Bu kitapların önemli bir bölümü taranarak dijital ortama aktarılıyor. Yapay zeka modelleri, başka hiçbir yerde bulunmayan metinleri, dipnotları, eski baskıları ve unutulmuş bilgileri bu sayede öğreniyor. Ardından ne mi oluyor? Kitaplar fiziksel olarak imha ediliyor. Çünkü artık ihtiyaç duyulan şey kitabın kendisi değil, onun içeriği. Kitap denilen şey yapay zeka(cıların gözünde) görevini tamamlamış bir taşıyıcıdır artık. Dijital kopya elde edildiğinde, fiziksel varlığı ekonomik açıdan anlamını yitirmiştir. Oysa bir sahafın (en azından bizim ülkemizde) en büyük arzusu kitap satmaktan ziyade kitabın onun değerini bilecek doğru kişinin eline geçmesini temin etmektir! Kitabın pestilini çıkardıktan, içindeki bilgiyi aldıktan sonra onu imha eden, yapay zekacılar ise belki de “aşırı doğru” kişiler!

Tam da burada, sanayi toplumundan dijital topluma geçişin sessiz ama derin bir göstergesiyle karşılaşıyoruz. Sanayi toplumunda ham madde fabrikaya girer, işlenir ve yeni bir ürüne dönüşürdü. Dijital toplumda ise ham madde artık veriye-bilgiye dönüşmüş durumda. Yapay zeka şirketleri demir, petrol ya da pamuk satın almıyor; insanlığın yüzyıllar boyunca ürettiği düşünceyi topluyor. Onlar için kitap, bu düşüncenin yalnızca taşıyıcısıdır. Asıl değer, sayfalarda değil, sayfaların modele kazandırdığı örüntülerdedir.

Bu durum ister istemez şu soruyu gündeme getiriyor: Bir kitabın değeri nedir? Raflarda korunması mı, insanlar tarafından okunması mı, yoksa milyonlarca parametreye dönüşerek bir yapay zekanın parçası haline gelmesi mi? Bugüne kadar kütüphaneler bilgiyi korumak için inşa edildi. Şimdi ise kitaplar, korunmaları için değil, içerikleri çıkarılıp ortadan kaldırılmaları için satın alınıyor. Bu yalnızca yayıncılık dünyasının değil, kültürel hafıza anlayışımızın da değiştiğini gösteriyor.

Belki de bu gelişmeyi yalnızca bir kayıp olarak okumak eksik kalır. Yıllardır kimsenin eline almadığı bir kitap, ilk kez gerçekten “okunuyor” olabilir. Ancak onu okuyan artık bir insan değil, geleceğin dijital altyapısını kuran bir algoritmadır. İşte tam bu noktada mesele kitapların yok edilmesi olmaktan çıkar. Artık soru insanlığın ortak hafızasının hangi biçimde yaşamaya devam edeceğidir. Çünkü dijital toplumda bilgi yalnızca korunmuyor; aynı zamanda emiliyor, dönüştürülüyor ve yeni bir zekanın yapı taşı halini alıyor. Sahaf raflarında yaşanan bu sessiz hareketlilik, belki de geleceğin bilgi düzeninin en görünmez ama en güçlü işaretlerinden biri olacak. Şunu da unutmamak gerek: Okumuş insanlar yeni bir zeka türü üzerinde çalışıyorsa bu biraz da insan zekasından umudu kesmiş olmalarından kaynaklanıyor olabilir! Sen yıllarca okulu as, okuma-okutma; ondan sonra da makinelerden şikayet et!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 533 14.08.2026)

Mallarme-Shannon-YZ-Mallarme döngüsü!

Entropi olduğu müddetçe, evren sonsuz veri de üretmekte. Bu sonsuz veriyi yakalayabilecek bilişsel bir kapasite ya da yapı mümkün olursa o veriden enformasyon, hatta bilgi üretmek de söz konusu olabiliyor. Ama bütün bu dönüşümlerin sonunda ortaya bir anlam çıkmıyorsa, insanlığın (ya da benzer bir veri-işleyen bilişsel kapasitenin) en gelişmiş teknolojileri bile yalnızca kusursuz bir gürültü üretmiş olmaz mı?

Fransız şair Stéphane Mallarmé’nin ünlü sözü, ilk bakışta romantik bir edebiyat hayali gibi görünür: “Dünya, nihayetinde güzel bir kitaba varmak için yaratılmıştır.” Oysa bu tümce yalnızca edebiyata değil, insanlığın bilgiyle kurduğu ilişkinin tamamına dair bir önerme içeriyor. Çünkü Mallarmé’nin vurgusu “kitap”tan çok “varmak” sözcüğündedir. Dünya olduğu haliyle yeterli değildir; bir dönüşüm geçirmelidir-geçirmektedir. Ham olan işlenmeli, dağınık olan düzenlenmeli, yaşananlar anlamlı bir bütüne dönüştürülmelidir.

Bugün dijital toplumun merkezindeki veri tartışmaları da aslında benzer bir dönüşüm fikrinden besleniyor. Her hareket, her etkileşim, her süreç veri üretir. Akan bir nehir, çalışan bir fabrika, bir şehirde dolaşan insanlar, hatta insan bedeninin kendisi bile durmaksızın veri üretmektedir. Ancak belli bir mekanizma olmadığı müddetçe bu veri yakalanamaz-işlenemez; yani enformasyona dönüşemez! Bu manada gövde çeperindeki halkalar nedeniyle ağaç da bir mekanizma, insan beyni de kitap da bilgisayar da… Daha sonra bu enformasyon çeşitli modeller, algoritmalar vb. aracılığıyla ilişkilendirilir; örüntüler ortaya çıkarılır. Ve bilgi üretilir.

Bu açıdan bakıldığında veri, enformasyon ve bilgi arasında bir hiyerarşi değil, bir dönüşüm zinciri vardır. Ham madde nasıl işlenerek bir teknoloji ürününe dönüşüyorsa, veri de işlenerek bilgiye dönüşür. Bir akıllı telefon yalnızca metal, silikon ve plastikten oluşmaz: O malzemelerin belirli bir amaç doğrultusunda örgütlenmiş halidir. Aynı şekilde bilgi de yalnızca enformasyon yığınından ibaret değildir; belirli bir anlam ufkuna göre düzenlenmiş şeklidir.

İşte Claude Shannon’un önemi burada ortaya çıkıyor. Shannon, 20. yüzyılın ortasında enformasyonun matematiğini kurdu. İletişimin başarısı için mesajın ne anlama geldiğini bilmeye gerek olmadığını gösterdi. Bir mesajın içeriğinden çok, nasıl kodlandığı-aktarıldığı önemliydi. Bu yaklaşım dijital çağın temelini oluşturdu. Bilgisayarlar, ağlar ve nihayet yapay zekâ sistemleri bu düşüncenin üzerine inşa edildi. Ancak Shannon’un başarısı aynı zamanda bir sınır da içeriyordu. Çünkü enformasyonun matematiği, anlamın matematiği değildir. Bugün yapay zekâlar devasa miktarda veriyi işleyebiliyor, enformasyonu bilgiye dönüştürebiliyor ve hatta yeni bilgiler üretebiliyor. Fakat bütün bunların ne anlama geldiği sorusu hala insanın önünde duruyor.

Belki de Mallarmé ile Shannon arasındaki ilişkiyi bir karşıtlık olarak değil, bir yolculuk olarak düşünmek gerekir. Shannon dünyanın nasıl hesaplanabileceğini gösterdi. Yapay zekâ bu hesaplamayı benzeri görülmemiş bir ölçeğe taşıyor. Fakat Mallarmé’nin sorusu yolculuğun sonunda yeniden ortaya çıkıyor: Bütün bu veri, bütün bu bilgi, sonunda neye dönüşecek? Belki de yapay zekâ çağında insanın görevi artık bilgi üretmek değil, anlam üretmektir. Makineler malzemeyi hazırlayabilir. Veriyi işleyebilir. Bilgiyi çoğaltabilir. Ama o malzemeden “güzel kitabı” kimin yazacağı sorusunun cevabı hala aynıdır: İnsan!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 527 03.07.2026)

Zengin olmanın kestirme yolu: Yapay zeka!

Otuz sene sonra aynı hikaye, farklı başrol! 1995’te internet ticari amaçlı genel kullanıma açılıp da dot.com balonu şişmeye başladığında “kestirme yoldan zengin olmanın” yeni bir yolu da keşfedilmişti. Bir web sitesi kur. Site üzerinden satılacak dijital bir ürün icat et. Öyle bir ürün olsun ki sadece satış işlemi değil, ürünün kendisi de dijital ortamdan (indirilerek) edinilebilir olsun. Örneğin dijital bir kitap! Sonrası teferruat. Bu ikisini bir araya getirdin mi, oturduğun yerden zengin olabilirsin.

Peki bu denklemde insanların kapış-kapış satın alacağı o dijital kitap ne olabilirdi? Eğer kurgu bir roman ya da kurgu-dışı bir araştırma kitabı olsa ancak ilgili kişiler satın alabilirdi. Öyle bir kitap olmalıydı ki oralarda gezinen (eski tabiriyle internette sörf yapan) herkesin ilgisini çeksin. Satın almaya güdülesin. Öyle bir ortamda herkesi çekecek içerik yine aynı konuyla ilgili olabilirdi. Yani internetten kolayca para kazanmayla ilgili! İçeriğin içi boşalmaya başladı.

Böylece ilk dijital saadet zinciri dot.com çılgınlığıyla birlikte başlamış oldu. Başroldeki teknoloji web idi. Bir web sitesi kur ve webde nasıl para kazanılır türünden dijital bir kitap sat. Sanırsın herkes anasından yazar doğmuş. Kağıdı-kalemi eline alacak. Webde nasıl para kazanılır diye bir şeyler karalayacak. İçeriğin kalitesizleşmesi bu süreci de “saadet zinciri” düzeyine indirmiş oldu.

Otuz sene sonra günümüzde dijital saadet zinciri ikinci kez gündemde. Bu kez başrolde web yok; yapay zeka var! Otuz sene önce oturup bir şeyler yazmak gerekiyordu ya şimdi ona da gerek yok. Yapay zeka yazar! Tabii bir şey göz ardı edilmemeli. İçerik yine gündemdeki “konuyla ilgili” olmalı. Madem başrolde yapay zeka var. O zaman “yapay zeka kullanarak para kazanmayı öğrenme” kısa eğitimleri içeriği oluşturmalı. O da zaten yapay zekaya yaptırılır. Yani kimsenin oturup da yapay zeka kullanma eğitimi hazırlamasına gerek yok.

Sosyal medya bu tür eğitim içerikleri pazarlayan hesaplarla dolu. Hatta “yalvarıyorlar”. Ne olur sosyal medyada gezinmeyi ya da televizyonda dizi izlemeyi bırakın da günde on beş dakikanızı ayırarak şu yapay zeka zamazingosunun nasıl çalıştığını öğrenin. Sonra ne olacak? Sonra işin en kolay(?) kısmı: Yapay zekaya dijital bir şeyler ürettirip onları satarak zengin olacaksın! Ne mesela? Örneğin yapay zekayı nasıl kullanırsın eğitimleri! İkinci dijital saadet zincirine hoş geldiniz! Elde değer katan hiçbir şey yok! Ama para cepten cebe dolaşarak geç gelenden erken gelenin cebine doğru yer değiştiriyor.

Yapay zeka kullanmayı öğrenmek, ondan para kazanmak bu kadar kolay mı? Üç kağıtçılar dışında kim kolay yoldan para kazanma taktiklerini başkalarıyla paylaşmış ki dünyada? Birisi kolay yoldan para kazanılabileceğini söylüyorsa ya yalan söylüyordur ya da kendi cebi için diğerlerini kullanmaya çalışıyordur! O nedenle olacak bu tür yalanlar iki grup arasında daha hızlı alıcı buluyor! Tembeller ve konuya cahil olanlar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 498 21.11.2025)

Geleceğin yazarı daha mı az yazacak?

Microsoft geçtiğimiz günlerde bir liste yayınladı. Üretken yapay zekanın insanın elinden en hızlı şekilde alacağı meslekler listesi. Listenin tepesinde yer alan mesleklerden bazıları şunlar: Tercümanlar, çevirmenler, yazarlar, edebiyatçılar, teknik yazarlar, editörler. Bu üçüncü oluyor.

Matbaa bu “içerik üreticileri” olumlu yönde etkilemişti. Yazdıkları, düzelttikleri metinler daha geniş bir pazara hitap edebilir hale geldi matbaa sayesinde. Daktilo ve akabinde bilgisayarın biraz zorladığından dem vurulabilir. Bugün neredeyse hiçbir yazar kaleme aldığı içeriği elyazması formatında satışa sunmuyor olsa da pek çoğu bilgisayar kullanmaya yanaşmıyor. Biraz yaş biraz da alışkanlık boyutu söz konusu. Daktilo ya da bilgisayar ile genç yaşta tanışanlar daktiloya (ya da bilgisayara) kolayca adapte olabildi. Yaşı tutmayan kıdemliler ise kalem ile yazmaktan vazgeçmedi. Bir kısım arafta kalıp daktilo kullanmaya devam ediyor olabilir.

Bu üçüncü evrede teknoloji bu kez doğrudan içeriğe odaklanmış durumda. Metin işleme becerisi gelişmiş üretken yapay zekalar (tüm o GPT’ler, Gemini’ler vd.) ister istemez yazılı metin üzerinde çok daha verimli çalışabiliyor. O nedenle örneğin bir metni analiz etmek ve onu sadece dilbilgisi kurallarına göre değil aynı zamanda anlamsal boyutta da değerlendirmek bu tür yapay zekalar için kolayca uzmanlaşabilecekleri alanlar.

Hukuk alanında örneğin yapay zekanın ilk indireceği hedefler içinde kurumsal sözleşme metinlerini ilgili yasa maddelerini baz alarak incelemek yer alıyordu. Edebiyatta benzer bir durum editörlük mesleği için söz konusu. Editörlük belki de ıskalanmış bir alan. Her yayınevi editörlük işine aynı ilgiyi-önemi göstermeyebiliyor. Yapay zeka bu alandaki prematüreliğin giderilmesini sağlayabilir. Her yazarın yanıbaşında duran ve özellikle de onun metinleriyle “büyümüş” bir editör ne büyük kolaylık sağlar! Unutmamak gerekir ki bu yapay zeka editörleri o dilin her türlü özelliğini-kuralını biliyor olacak.

Benzer şekilde üretken yapay zekaların başarı ile yerine getirebileceği bir diğer alan da çevirmenlik. Artık herhangi bir dilde yazılan bir roman, neredeyse her dilde yazılmış gibi olacak. Çünkü anında istenilen dile çevrilebilecek. Çeviri söz konusu olduğunda hiçbir zaman tam başarı sağlanamayacak en az bir edebi alanın olabileceğinden bahsedilebilir: Şiir! (Yine de umutlanmamak lazım; yapay zeka orada da beklenmedik bir çeviri performansı gösterebilir).

Yazarların, özellikle de kurgu öykü-roman yazarlarının yanıbaşında bu denli gelişmiş araçların yer alması güzel haber de bununla birlikte gelen bir de kötü haber var. Microsoft’un listesine göre üretken yapay zekalar yazarlık müessesesine de göz dikmiş durumda. Yazarlığın kendisi de gelecek yıllar içinde insandan yapay zekaya geçebilir. Bir yanda yepyeni yapay zeka yazarlar türeyebilir ve bu yapay yazarlar çok-satanlar listesini doldurabilir. Ancak (yaşayan ya da ölmüş) insan yazarlar için bir umut ışığı hala var. Kendi isimleriyle yapay zekanın eser üretmesine izin verebilirler. Telif karşılığı tabii ki! Bir sonraki Borges ya da Yaşar Kemal romanını yapay zeka yazabilir ve bu eser Borges ya da Yaşar Kemal adıyla yayınlanabilir. Yazarlık, yaşayan bir yazar için, kendi yapayının ürettiği metne son dokunuşları yapmaktan ibaret hale gelebilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 488 12.09.2025)

Byung-Chul Han’ın “Tefekkür Yaşamı” eylemsizliği, sessizliği tavsiye ediyor.

Nehrin batısında Baudrillard için tarım ile iç içe olan toplum hastır. Sanayi toplumu onun simülasyonu, ABD’nin kıyılara açılmayan diyarlarındaki deneyim simülasyonun simülasyonu ise bilgisayarlaşan-dijitalleşen toplum simülasyonun simülasyonunun simülasyonudur. Nehrin doğusunda ise Byung-Chul Han tüm bu simülasyon katmanlarını tek bir düzeyde ele alır. Onun derdi daha ziyade sanayi toplumunun bireyi yaşamdan nasıl uzaklaştırdığını ve son dönemdeki bilgisayarlaşma-dijitalleşmenin bunu nasıl derinleştirdiğini tespit ile ilgilidir.

Bu haliyle Baudrillard bakış açısı belki de sanayi toplumunun bir alternatifi olabileceği umudunu içerir. Kendisine göre bu doğaya dönüş odaklı gibi görünür. Oysa ok yaydan çıkmış durumda. Belki de dijital (hale gelmiş-dönüşmüş) toplum, sanayi toplumunun pisliklerinden kendisini arındırmış haliyle, yeni bir toplum paradigması için aday olabilir.

Han’ın yaklaşımı ise Sanayi 4 bakış açısına benziyor. Nasıl ki Sanayi 4 anlayışında sanayi toplumu hep kalacak (ama kabuk değiştirecek) ise Han’da da sanayi toplumu hep kalacak (ama eleştirilecektir). Yakın zamanda Türkçe’de yayınlanan Tefekkür Yaşamı (Ketebe Yayınları) kitabında da Han sanayi toplumunu, çeşitli düşünürlerin eserlerine anti-tezler üreterek eleştirmeye devam ediyor. Sürekli üreten, optimize eden, şeyleri sayılabilir hale getiren birey için artık yaşamak diye bir şey kalmamıştır. “Eylemsizlik bizi insan yapan şeydir” (s.10). “Bilgi yaşamı tam olarak tasvir edemez (…) Yaşamı canlandıran, tam da bir eylemsizlik biçimi olarak bilmemedir”(s.19). “Sadece sessizlik bize duyulmadık bir şey söyleme imkanı verir. İletişim kurma zorunluluğu ise aynının yeniden üretilmesine, konformizme yol açar” (s.24). “Yalnızca sermaye özgürdür (…) Özgür olduğunu düşünen bireyler temelde sermayenin yeniden üretimine hizmet eden cinsel organlarıdır” (s.26).

Han tefekkürü, sessizliği, eylemsizliği bir anti-tez olarak yüceltiyor. Liberal sanayi toplumunun bireyi insan olmaktan çıkarmasına karşı durabilmek için. Hatta altını biraz daha kazıyınca bu düşmanın sanayi toplumundan da eskiye gittiğine işaret ediyor. İnsanın bilinçli yaşamını hayvanın içgüdüsel yaşamı ile kıyaslayarak. İnsanı eylemsizlikten, sessizlikten alıkoyan, onu eylemeye güdüleyen özde düşünen beynidir. Düşünen beyin ölümlü olacağını bilmesine neden olmuş sanayi toplumu paradigması da bu zafiyetini suistimal etmek üzere dört koldan saldırıya geçmiştir. Oysa çocukça, oyunlu-şenlikli bir yaşam en güzelidir. Hayat bayram olsa!

Ölümlülüğü ertelemek, ölümsüzlüğe yaklaşmak anlamına geleceğinden maddiyat prim yapar. Tüketim artar. Artan tüketim üretimi artırmaya zorlar. Üretimi pürüzsüz hale getirmek aşırı optimizasyona neden olur. Döngü sürer gider! Ama bellidir ki insan bir türlü ölümsüzlüğe ulaşamayacaktır.

İnsanın bilmesi, modern toplumda sorunlarını aşmada yeterli olamıyor. Bunun özündeki defo modelde mi yoksa yerinde duramayan kapitalizmin tuzaklar kurmasında mı? Han görünürde kapitalizmi eleştirirken derinde modelin defolu olduğuna işaret ediyor. Bilgi belki de yaşamı tasvir etmede en iyi araç olabilir. Yaşamın elementlerini sayılabilir hale getirmek (dijitalleştirmek) belki de bireyi sanayi toplumu çukurundan çekip çıkarabilir. Bugünün ya da geleceğin bireyi zorunda kalmadıkça toprağa dönüp doğayla tek vücut olmak üzere çabalamayacak. O birlik bilinç dağıtılmadan önceki hamlık idi. Maden pişmek var. Ne için “olma”nın idrakine varmalı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 452 19.12.2024)

Küreselleşmenin kültürü olarak hiperkültür.

Dijitalleşme mi küreselleşme mi? Yoksa ikisi birden mi? “Kültür”ün dönüşmesi üzerinde daha derin etkiler yaratacak? Kültür bir açıdan matematikteki “sonsuz” gibi. Ona ne eklerseniz ekleyin değişmiyor. Kültür de hangi yönden gelen rüzgâr nereye savurursa savursun. Yeterince zaman geçtikten sonra yeni koordinatları ne olursa olsun. O yine yeni haliyle “kültür” olarak kalıyor. Ancak öncesini ve sonrasını anımsayan birileri kaldığı (ya da her iki durumu da kalıcı hale getirdiği) sürece bir şeylerin değiştiği gerçeği varlığını sürdürebiliyor. Eskiden Beyoğlu’na en şık kıyafetlerle çıkılırdı!

Dijitalleşme görünürde kültürel ögeleri format değişikliğine tabi tutuyor. Daha önce fiziksel mecralarda üretilen kültür artık daha ziyade dijital muadillerinde ortaya çıkarılıyor. Dijital fotoğraf, dijital para. Sadece “şey”ler değil kültürel “süreç”ler de dijitale dönüştürüldü, dönüştürülmekte. Kırk sene önce yapılan şeylerin neredeyse tamamı dijitalden yapılabilir hale geldi: Bir şeyler satın almak, fatura ödemek, başvuru yapmak, mektup yazmak-göndermek, sosyalleşmek vb.

Süreçlerin dönüşmesi henüz tamamlanmadı. O nedenle hala “dijital dönüşüm”den bahsediliyor. Kurumlar dijital dönüşüm ofisleri kuruyor. Başlarına üst düzey yöneticiler atıyor. O nedenle henüz “dijital dünya”ya ulaşılamadı ama yavaş denmeyecek bir süratle oraya doğru gidiliyor. Son ögeler de son süreçler de dijitalleştiğinde bu iş bitmiş olacak!

O arada küreselleşme kültürü nasıl dönüştürüyor? Byung-Chul Han’ın Hiperkültürellik kitabı (Ketebe Yayınları) bu sorunsala eğiliyor. Küreselleşme yereli ortadan kaldırmak değil de bütün yerelleri (biraz eğip bükse de) daha büyük tek bir yerelin üyesi haline getiriyor. Birbirleriyle iç içe girmiş. Ama yok olmamış. Birileri keman birileri fagot çalıyor olabilir ama bu müzisyenler bir araya gelmiş hep birlikte ortak bir ezgiye eşlik ediyor: Globalleşme senfonisi!

İster dijitalleştirilsin ister hiperleştirilsin kültür her iki durumda da bireyi ve giderek toplumu zamansız-mekânsız bir üst-evrene taşıyor. Klasik anlamda kültür (“yerel kültür”?) kendine has bir zaman-mekân gerekliliği üzerinde yükselirken hiperkültürde böyle bir şey söz konusu değil. Internet, dijitalleşme bunun altyapısı değil belki ama en büyük destekçisi. Dijitalleşme olmadan küreselleşme olabilir miydi? Olabilirdi. Ama bugün ulaştığı mertebeye belki elli sene sonra ulaşacaktı. Dijital bu vahşi global paradigmada hunharca kullanılan bir katalizör ancak!

Hikâye burada bitiyor mu? Byung-Chul Han’ın her kitabı konsantre tespit ve dolaylı ya da dolaysız eleştiri yüklü. Sanayi toplumu üzerinde yükselen global yapılara karşı (kapitalizm, modernizm, postmodernizm vb.). Ancak bu eleştiri refleksi de kapitalist sanayi toplumu paradigmasının kurallarına uygun olarak yapıldığından alternatif bir öneri ya da paradigma sunmaktan yoksun kalıyor. Han tespit ve eleştirilerinden sonra bir kuram önermiyor. Dolayısıyla bir açıdan bakıldığında ajitasyon yapmakla kalıyor.

Oysa dijital kendi başına yeni bir paradigma oluşturma potansiyeline sahip. Küreselleşmenin katalizörü olmak yerine sanayi toplumunu ortadan kaldırabilir. Çünkü psikolojik üst sınıra dayanmış “insan”ı başka bir boyuta taşıyabilir. Kapitalist paradigmanın yıkılması için insan özbilincinin ölümsüzleşmesi gerekiyorsa bunu dijital paradigma sunabilir. Pek çok iyimser bunun için 21. yüzyılı öngörüyor. En fanatikleri 2029 diyor! İnsan ölümsüzlüğe ulaşırsa ne yapacak? Belki de birileri Borges’in öyküsündeki gibi bir kenara oturup heykel olacak. Birileri ise evrenin öteki ucuna gitmeye çalışacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 438 12.09.2024)

Ağlarsa yapay zeka ağlar, o da yalan ağlar!

Sürü kendisinden kopmak isteyenlere karşı (dolaylı ya da dolaysız) neden karşıdır? Görünürde koca bir toplum karşısında bireyin ne gibi bir gücü olabilir ki? Görünürde zaten yoktur. Çünkü görünürde toplum sürüden ayrılanları umursamaz! Mikro düzeyde bu umursamazlık bireyin hayatını dramatik şekilde etkileyebilir.

Toplum bireyin karşısında bu denli güçlüyse neden kendisi gibi olmayanlara karşı aşırı duyarlılık gösteriyor? Komünal bir hayat olan mahalle kültürü mesela. Herkes herkesin ensesinde yaşar! Herkes herkesin her şeyini bilmek ve genel geçer kural ve kaidelerle çelişmediğinden emin olmak ister. Neden? İş dönüp dolaşıp yine bireyselliğe dayanıyor. Kurallar-kaideler çiğnenirse iyi-kötü hayatta kalmayı sağlayan mevcut koşulların zorlaşması, kişinin aleyhine çalışması söz konusu olabilir. Toplum bu açıdan bakıldığında aslında bireylerin toplamı. Toplum baskısı bu açıdan değerlendirildiğinde bireylerin toplu baskısı.

Dijitalden önce bu baskı yerel çapta kalıyordu. Aile, mahalle, okul, iş-arkadaş çevresi ya da bunların birkaçının toplamı. Bireyin bunlarla mücadele etmesi de kolay oluyordu, yaşamda kendi geri kalmışlığına mazeret bulması da. “Aslında çalışsaydım ben de üniversiteye giderdim de işte lisedeki o hocalar beni okumaktan soğuttu”. Gibi.

Dijital ile birlikte mahalle baskısı global boyuta taşındı. Malum sosyal medya cennetinde mutsuz bir allahın kulu yok. Herkes mutlu. Herkes şık şık giyinmiş, geziyor-yiyor-içiyor-eğleniyor. Bu türden içerikleri gören birey her ne kadar bunları o kişilerin sadece mutlu anlarındaki paylaşımları olduğunu bilse ve kendisine anımsatsa da her gördüğüne inanan aptal beyin sürekli öteki mutlu insanlar fotoğrafını bilinç ötesine aktarıyor. Herkes mutlu bir ben mutsuzum!

Sonuç? Anneleri, anneanneleri aratmayacak seviyede bir “el alem ne der?” baskısını birey kendi kendisi üzerinde uygulamaya başlıyor. Belki de farkında bile olmadan! Bunun bir yan etkisini de kişisel gelişim içerikli yayınların (kitap, seminer, etkinlik vd.) patlama yapmasında görmek mümkün. Herkes o mutlu insanlar gazinosunda (olabildiğince) kalıcı yerini almak üzere en kısa yoldan başarılı ve paralı olmanın yollarını arıyor! Hasbelkader o yollardan geçmiş (gibi yapanlar) da bu sayede aradıkları o yolu bulmuş oluyor! Başkalarına “ben yaptım, sen de yapabilirsin! İşte sihirli formülüm!” diyerek.

Çalışmanın, çok çalışmanın, herkesten daha çok çalışmanın akıllara gelmemesi de biraz bununla ilgili. Çalışmak hem yoruyor hem bilgi-beceri gibi altyapı istiyor hem de uzun sürüyor. Oysa tercih edilen modelde bu üç unsura da yer yok! Çalışmayayım, bir şeyler bilmek-öğrenmek zorunda olmayayım, uzun sürmesin!

Sosyal medya bir yanda bireyi içinden çıkamayacağı dijital kuyuların içine atarken öte yanda her el uzatanın sözüne-metoduna kanıp peşinden gidecek kadar naif hale getiriyor. Oysa görünürde cahil-kurnaz karışımından gelen okumuştan daha tedbirlidir; güya kül yutmaz. Ama Galata Köprüsü’nü de Kız Kulesi’ni hep onlar satın alır! Sosyal medyayı bu kadar umursayanlar belki de işe şuradan başlamalı: Kimsenin umurunda değilsin! İster en güzel yerlerde dolaş ister altı aydır bir paylaşımda bulunma! Umursarsa seni bir tek yapay zeka umursar. O da algoritma iyileştirmek için! Sana bir faydası yok!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 428 04.07.2024)

Makine mi insanın içine girsin; insan mı makinenin?

Kendisi kitabından önce çıkacak gibi. Ray Kurzweil tekillik (singularity) konusunda önde gelen isimlerden. Tekillik Yakın (Singularity is Near) kitabı 2005’te çıkmıştı (Türkçesi için bakınız Alfa Yayınları, “İnsanlık 2.0”). Son birkaç yıldır Kurzweil’in konu hakkında yeni bir kitap çıkaracağı biliniyor. Kitabın çıkış tarihinin sürekli ertelendiği de.

“Tekillik Daha da Yakın” (Singularity is Nearer) adını taşıması beklenen kitabın gecikmesi meraklılarının sosyal medya şu tür espriler yapmasına neden oldu: ‘Tekillik “Tekillik Daha da Yakın”dan daha da yakın’! Yani tekilliğin kendisine kitaptan önce ulaşılacak gibi.

Kurzweil yakın zamanda katıldığı bir söyleşide insanlığın tekilliğe 2029’da ulaşacağını söyledi. Aslında bu onun yeni bir tahmini değil. Ta 1999’da tekillik 30 sene içinde idrak edilecek demişliği var. Hatta Stanford Üniversitesi yüzlerce uzmanı bir araya getirip bu uzgörüyü değerlendiren sempozyum bile düzenlemiş. Sonuçta uzmanlar 2029’un son iyimser bir tahmin olduğunu, o manada tekilliğe ancak yüz sene sonra ulaşılabileceğini öngörmüş. 2024 yılında ise Kurzweil’in 2029 uzgörüsü ne hayalci ne de gerçekçi olarak değerlendiriliyor. Daha ziyade muhafazakâr bir tahmin olduğu söyleniyor. Gerçekçi tahminler ise gelecek bir iki sene!

İnsanlık tekilliğe ulaşınca ne olacak? Tekillik kapitalist sanayi toplumu paradigmasıyla teknoloji-insan (vücudu) ikiliğini ortadan kaldırmaya odaklanmış bir bakış açısı. Teknoloji öyle ilerleyecek ki zekâ açısından insan seviyesine çıkacak. Ancak bu özellikle insan vücudunun kırılganlığını ortadan kaldırmak, onun daha dayanıklı hale gelmesini sağlamak için kullanılacak. Tüm o anti-aging çalışmaları tekilliğin ilksel adımları olarak da değerlendirilebilir.

Kurzweil, 2029’dan sonra artık insanların her takvim günü, bir gün daha yaşlanmayacağı, sürecin tersine işler hale geleceğini öngörüyor. Yani 2029’da öyle teknolojiler çıkacak ki ondan istifade etme imkânı olan insan yaşadığı her gün değil bir gün daha yaşlanmak, tersine bir gün daha gençleşecek. Böylece diyelim ki 2029’da 79 yaşında olan birisi 2030’da 78 yaş-düzeyinde bir fizyolojiye sahip olacak. Hepimizin Benjamin Button’uz!

Genel olarak teknolojinin insan vücudunu, insan sağlığını dramatik şekilde düzeltme, güçlendirme imkanlarının sonucunda vücut bugünkü saf organik halinden daha hibrit bir şekle doğru dönüşecek. Diyelim ki bazı iç organlar organik olmayan malzemeden yapılmış olacak. Kanda dolaşan kimi nano-ajanlar her an vücutta olan biteni takip edebilir hale gelecek. Bu hibrit vücutlu canlı için verilmiş bir isim bile var: Transhüman! Trans ön-eki bizde farklı şeyler çağrıştırsa da konunun cinsiyet değiştirme ile bir ilgisi yok. Daha ziyade karbon temelli insan organlarının başka malzemeden yapılmış (daha dayanıklı) muadilleri ile değiştirilmesi söz konusu.

Tekillik, transhümanizm belki de bir ayağı çukurda olan Baby-Boom kuşağının (hani şu “okey bumer” filminde oynayanlar) son gayretleri. Eğer başarırlarsa “son” sıfatını kaldırmak gerekecek. Çünkü (belki bir elli-yüz yıl daha) yaşamaya ve dünyanın başına acı-tatlı şeyler getirmeye devam edecekler. Başaramazlarsa? Cevap basit: Öteki tüm faniler gibi ölecekler! Geriye kalan Z Kuşağı ne yapacak? Transhümanist bakış devam edecek mi? Yoksa makineyi içlerine sokmaya çalışmak yerine makinenin içine girmeye mi çalışacaklar?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 415 21.03.2024)

Artan enformasyon hacmi, onu suistimal eden sosyal medya ve sonuç: Dikkati dağılan bireyler!

Amerika’da öğrenciler ortalama altmış beş saniyede bir odaklandıkları bir konudan başka bir konuya geçiyor. İş dünyasında da benzer bir kırılganlık var. Tek bir işle meşgul olma zamanı ortalama üç dakika. Johann Hari’nin Çalınan Dikkat adlı kitabı (Metis Yayınları) bu şaşırtıcı istatistiklerle açılıyor. Yazar dijital teknolojilerin insanın dikkatini ne amaçla nasıl dağıttığını pek çok örnek ve kişisel deneyimiyle anlatıyor. Arkasına dünyanın dört bir yanında yıllardır konuyla ilgili araştırmalar yapan akademisyenleri alarak. Hari’nin, onlarla konuşabilmek, görüşlerini alabilmek için Kanada’dan Yeni Zelanda’ya gitmediği yer kalmamış.

İlk ve en önemli tespit insanlığın üretmekte olduğu enformasyon hacminde dijitalleşmeyle birlikte geometrik bir artışın söz konusu olması. Bu durum potansiyel bir tehlike yaratıyor! Bu kadar büyük bir enformasyon, özellikle sosyal medyanın eline düştükten sonra, kullanım amacındaki değişim-dönüşüm nedeniyle bireysel ve toplumsal yaşam üzerinde dramatik ve kalıcı etkiler yaratmış durumda.

Sosyal medyanın doğal refleksi bireyi sürekli bağlı tutmak ve o sırada ona olabildiğince içerik-reklam göstermek! Bu sürecin aynı zamanda bir geri bildirim mekanizması da var. Bireyin hangi içerik ya da reklama ne kadar ilgi gösterdiği tespit ediliyor ve bireysel profil sürekli güncelleniyor. Sesle ya da görüntüyle sunulan tüm o uyarı mekanizmaları da bireyi mobil cihazını eline alıp şöyle bir bakmaya güdülemek için. Sonrası geliyor! Kişi kafasını kaldırdığında (yaş grubuna göre) saatlerin ya da dakikaların nasıl akıp gittiğini fark etmiyor.

Enformasyon, sosyal medya ikilisi aslında bir fırsatı değerlendirmeyi başardıkları için bireyin zihninde ve yaşamında bu denli yer edebiliyor. O fırsat da (post)modern bireyin yaşamında ne yapacağını bilemiyor olması. Hari bunu kendisini enformasyon sağanağına tutan internet ve sosyal medyadan soyutlayarak dijital detoks yaptığı dönemde idrak ediyor. Tüm o dijital taciz ortadan kalktığında kendisini anlamsız bir boşluğun içinde buluyor. Ne yapacağını bilemiyor!

Bu aynı zamanda dijital teknolojilerin üstüne düşen suç unsuru üzerinde de hafifletici bir sebep etkisi yaratıyor. Bir başka deyişle içinde öyle bir boşluk olmayan, yaşamında öyle ya da böyle bir mana bulmuş olan birey o dijital sele kendini kaptırmayabiliyor. Bu denklemin bir diğer parametresi ise yaş! Dijital yerli kuşaklar ne yazık ki dijital türbülansa o manayı bulma yaşına ulaşamadan girdikleri için dezavantajlı konumda. Onların kendilerini arındırıp, sonra da o boşluğu doldurmaları iki misli zor. Yaşı tutan dijital göçmenler ise bir mana üretmiş olma konusunda daha şanslı.

Boşluğu doldurma konusundaki en önemli ipucu aslında bireye kendini “akışta” hissettirecek bir edim bulması. Öyle bir meşguliyet ki zamanın nasıl akıp gittiğini idrak ettiremesin! Kişiyi zamandan soyutlasın. Tıpkı sosyal medyada geçirilen zaman gibi! Fark ise sosyal medyanın sahiplerine para kazandırmaktan başka bir mana içermiyor olması! Dijital postmodern birey bu açıdan bakıldığında, başkalarının hayallerini gerçekleştirmede figüranlık yapıyor! Kendisi ise dijital çölün ortasında serap görüyor! Dijitalleşme sürecinde global şirketler bireyleri kısa dönem karı için tuzağa düşürmeye çalışırken aslında devlet müessesesinin devreye girip tedbirler alması için de de bir fırsat oluşturuyor. Oysa bazı devletler bunu halkın sesini kısma-kontrol etme güdük-siyasetine feda etmeyi tercih ediyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 401 14.12.2023)

“Ağ üzerindeki enformasyona karar veren kişi egemendir”

Byung-Chul Han’ın her kitabı Muhammed Ali’nin demir yumruğu gibi. Okur bir an normal, bir sonraki anda ise kendini bayılmış da ayılırken buluyor. Han’ın ustalığı ise bunu yüz sayfayı bile tutmayan risale kıvamındaki metinleriyle yapması. Geçen Ekim ayında Ketebe Yayınları’ndan çıkan Enfokrasi adlı kitabı da dijitalleşme çerçevesinde demokrasinin nasıl bir dönüşüme tabi tutulduğunu irdeliyor. Ya da iğdiş edildiğini mi demeli?

Gerçi Aristoteles’e göre demokrasinin kendisi de aristokrasinin iğdiş edilmiş hali değil miydi? Akla Baudrillard’ı getiriyor. Kapitalist toplum bir simülasyonsa, elektronikleşme-dijitalleşme olsa olsa simülasyonun simülasyonu olabilir! Buna belki de “başlangıç noktası sendromu” demek gerek. Şeyleri açıklamaya başlarken kim zamandaki hangi noktayı başlangıç olarak kabul ediyor? Y ve Z kuşağı belki de değil Aristoteles ya da Baudrillard, webin ilk zamanlarını başlangıç kabul ederek şeyleri kategorize edecek! Onlar için hakikat belki de MSN’li zamanlardı. Sonra sosyal medya çıktı ve birinci simülasyon başladı. Şimdi de metaverse! İkinci simülasyon!

Han için enformasyon tabanlı dijitalleşme yeni bir tahakküm biçimidir. Han daha ilk cümlesinde bunu “enformasyon rejimi” olarak adlandırıp tanımını yapar: “Algoritmalar ve yapay zekâ kullanılarak enformasyonun ve [onun] işlenmesinin toplumsal, ekonomik ve politik süreçler üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olduğu tahakküm biçime enformasyon rejimi diyoruz” (s.7).

Han her kitabında konuyla ilgili aydınlanmacı, modernist düşünürlerin eserleri ile kıyaslama yaparak ilerler. Onlar kimi zaman Han’ın öne sürdüğü tezleri desteklemek üzere resme dahil edilirler. Kimi zaman da yetersiz kaldıklarının tespiti için! Enfokrasi’de de Han Michel Faucault’un Hapishanenin Doğuşu kitabında ele aldığı panoptikon kavramının bir anlamda “dijital dönüşümü”nü irdeler. Bunun için şeffaflık kavramına başvurur. Modernist-liberal “disiplin toplumu”nda otorite kendisini göstermekteyken, şeffaflaşmış enformasyon toplumunda tahakküme maruz kalanlar kendilerini göstermeye zorlanmaktadır. Sosyal medya bireyin her gün kendisi hakkında yeni enformasyon ürettiği; aynı zamanda paradoksal şekilde kendini tükettiği bir mecradır. “İnsanlar enformasyonun esiridir (…) Dijital hapishane şeffaftır” (s.11). “Like, herhangi bir devrim düşüncesini ortadan kaldırır” (s.12). “Sosyal medya bir kilise gibidir. Like âmin demektir. Paylaşmak birliktir. Tüketmek kurtuluştur” (s.13). “Enformasyon rejiminde özgür olmak; eylemde bulunmak değil, tıklamak, beğenmek ve paylaşmak anlamına gelir” (s.13).

Madem egemenlik konuşuluyor, Han sözü Carl Schmitt’e de getirir. Onun iki dünya savaşı sonrasıyla ilgili yaptığı yorumlara, görseydi dijital enformasyon çağı için de şöyle derdi diyerek üçüncü bir yorum ekler. Schmitt’in yorumları şöyledir: “Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra şöyle dedim: Olağanüstü hale karar veren kişi egemendir. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, ölüme yakınken, şimdi şöyle diyorum: Uzaydaki dalgaların kullanımına karar veren kişi egemendir.” (s.15). Han ise onun konuşmasını şöyle sürdürür: “Ağ üzerindeki enformasyona karar veren kişi egemendir” (s.16).

64 yaşındaki Han G. Kore doğumlu. 21 yaşından beri Almanya’da yaşıyor. Şeylere sanayi toplumu paradigmasından yaklaşıyor. Eleştirisini de aynı paradigmayı baz alarak yaptığından, son kertede “olumsuzlukları tespit”ten öteye geçmiyor. Devrimden söz etmeyi arzu ettiğini ima ediyor ama pratikte yaptığı mevcut yolda devam edilirken dikkat edilecek hususları gösterme seviyesinde kalıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 361 02.03.2023)