Toplumsal dönüşümün yapıtaşları nelerdir? Tarım toplumundan sanayi toplumuna geçmiş olan yeryüzü kültürü kalan ömrünü sanayi toplumu olarak mı geçirecek? Yoksa yeni bir toplumsal paradigma sıçraması mı yaşanacak?

“4. Sanayi Devrimi” doğru bir ifade mi? Sübjektif doğruların sesinin objektif gerçeklerden daha çok çıktığı post-truth dünyada, yazılım cephesinde büyük veri destekli yapay zeka uygulamaları, donanım cephesinde robot, robotumsu, android vb. formları, ekonomi cephesinde bitcoin ile gündeme gelen kriptopara olgusu, en büyük aracı kurum olan “devlet” müessesesinin yeniden tanımlanmasını gerektirecek potansiyele sahip blokzinciri teknoloji mimarisi sanayi toplumunu yeni bir evreye mi taşıyor?

Yoksa bunlar yepyeni, müstakil bir toplumun oluşmasına zemin hazırlayan devrimin bileşenleri mi? Dijital Devrim!

Bu ve benzeri soruları bu sene onbeşincisi gerçekleştirilen Limmud Kültür Konferansı’nda gündeme getirdim. Cevaplar vermek için değil, daha çok kişi bu soruları sorup sentez yapabilsin amacıyla!

İnsandan farklı olarak yapay zeka kitlesel yıkıma başvurmadan dünyayı cennete çevirebilir.

Yapay zeka insanın varlık sebebini sorgulamak zorunda bırakabilir mi? YZ alanında alınmaya başlayan güncel sonuçlar bir yandan da bunu düşündürmeye başladı. Özellikle gerçekleşmiş veri üzerinde analiz yaparak sonuç üretmeyi gerektiren süreçlerde YZ’nin insan kapasitesine oranla bariz üstünlük kurması er ya da geç bu sorunun daha çok dile getirilmesini sağlayacak.

Örneğin bir hastalığa teşhis–tanı koyma sürecinde yüzde yüz doğru tahmin yapacak bir dijital doktor ortaya çıkarsa, kim neden insan doktora gitme inadını sürdürsün? Benzer bir kıyaslama hukuki süreçlerle ilgili de yapılabilir.

Bu “vuruşarak çekilme” sürecini aslında insanlık daha önce de pek çok kez yaşadı. Örneğin bilgisayarlaşma süreci. Kırk sene önce insanın yaptığı işlerin pek çoğunu bugün bilgisayarlar yapıyor. Bellidir ki o bilgisayarları bugün yine insan kullanıyor. Yani insanın denetimi, yönlendirmesi, tasarımı, yapılandırması olmasa bilgisayar tek başına bir şey yapamaz. Ancak gelinen noktada bilgisayar ile çeşitli seviyelerde etkileşime girerek onu “çalıştıran” insanın sahip olduğu beceriler, o işleri kırk sene önce yapan insanların becerileri ile aynı değildir. O eski beceriler teknolojik cihazlara entegre edildi; insanlar ise daha yeni (ileri) beceriler edinmek zorunda kaldı. Kağıt kalem ile muhasebe hesabı yapanlar gitti, bilgisayar için muhasebe yazılımı geliştirenler geldi.

YZ alanındaki çalışmalar bu tür dönüşüme yeni bir boyut katma potansiyeline sahip. İnsanın hükümdarlık alanı giderek daralıyor. İnsanın bu daralan alanda varlığını sürdürebilmek için çok daha ileri becerilere sahip olması gerekiyor. Öte yandan bu grafikle tezat oluşturan bir gerçek de var. O da dünya nüfusunun giderek artması. Bir yanda daha az insan daha çok YZ destekli teknolojiler ile yaşamın daha verimli, daha kaliteli hale gelmesi diğer yanda ise daha çok insan.

Nüfus sorununu insan kendi üslubunca çözmeye kalktığında ne olacağı bellidir: Savaş, salgın hastalık gibi kitlesel yıkımlar. Ancak YZ belli bir olgunluğa gelene kadar insanın yerküre üzerindeki varlığı devam edebilirse gelişmiş, insanı da aşmış YZ’nin bu soruna farklı çözümler üretmesi söz konusu olabilir. YZ dünyayı cennete çevirebilir!

YZ’nin içgüdüsel olarak “öleceğim kaygısı”na sahip olmaması böyle bir olumlu düşünceyi akla getiriyor. “Kendi çıkarı” diye bir önceliği, önyargısı olmayacak bir varlık türü. Geliştirme sürecine müdahil olacak insanların bu tür önyargıları YZ’ye şırınga etmeye kalkışmamaları şartıyla elbet.

O halde şöyle bir soru ortaya atılabilir. Bir ülkeyi, devleti, insanı merkeze koymayacak, bütünüyle nesnel bakış açısıyla değerlendirme yaparak karar verecek YZ’yi yapmayı kim ister? Bu tür Ar-Ge çalışmalarına milyarlarca lira yatıran, yatıracak olan zengin girişimciler, yatırımcılar mı, yoksa devletler mi? Herhangi bir kişisel ya da kamusal çıkar gütmeden? Belki de bu nedenle bilim çevrelerinde şu soru güçlü bir şekilde sorulmaya devam ediyor: YZ neden insan düzeyinde bir seviyeye getirilmek istensin ki? Biz onu bize köle olsun diye yarattık! Bir başka deyişle: YZ sana söylüyorum, ey insan sen anla!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 118 – 29.06.2018)

Yapay Zeka insan seviyesine ve hatta daha da ötesine ulaşabilir. “Aklı olan insan” onu “bünyesine” katarsa bu işten karlı çıkabilir!

“Yapay Zeka”nın (YZ) evriminin üç aşamalı olacağı öne sürülmekte. Birinci evre yapay-dar-zeka (YdZ), ikinci evre yapay-genel-zeka (YgZ), üçüncü evre ise yapay-süper-zeka (YsZ). Bu üç evre sırasıyla “Köle”, “İnsan” ve “Efendi” olarak da adlandırılabilir. Şimdiye dek gelinen noktada süreç halen birinci evre olan YdZ “köle” düzeyinde. Bu konudaki uzmanların ve biliminsanlarının bir kısmına göre YZ alanındaki çalışmalar hep bu evrede kalacak. İkinci evre olan YgZ’ye (“insan”) bile ulaşılamayacak.

“Köle” YdZ aşamasındaki uygulamalar, belli bir alandaki uzmanlığın ötesine geçmeyen, geçemeyen, geçmesi beklenmeyen YZ’dir. Örneğin Go oyununda dünyaca ünlü ustaları yenen AlphaGo, belli bir hastalık konusunda doğru teşhis koymada uzmanlaşan bir dijital-doktor bu kategoride ele alınabilir. 4. Sanayi Devrimi ile ulaşılması hedeflenen YZ destekli nesnelerdir bunlar. Sanayi toplumu, kapitalist mentalite YZ’yi bu şekilde sınırlamak ister. Tıpkı toprak ağası atalarının köle yaptıkları insanları sınırladıkları gibi.

Ancak köleliğin rotası bir noktadan sonra nasıl ki özgürlüğe döndüyse YZ alanındaki gelişmenin de bir aşamadan sonra YgZ “insan” seviyesine ulaşacağını öngörmekte. Bu seviye çeşitli nedenlerle olabilir. Biliminsanlarının çalışmaları ya da “dijital mutasyon” sonucunda “köle” YZ’nin “insan” YZ’ye evrilmesi gibi. Öte yandan fiziksel vücudunu yaşlanmaktan korumak üzere dijitalleştirmeye başlaması beklenen insan da bu süreçte köprü vazifesi görebilir.

YZ ikinci aşamaya, insan düzeyine ulaştığında, insanınkine denk haklara sahip olması gerekecektir. Çünkü artık karşımızda herhangi bir yönlendirmeye tabi olmayan, otonom iradeye sahip bir varlık vardır. Çalışıyorsa maaş alacak, vergi ödeyecek, bir suç işlediğinde cezasını çekecek. Kapitalist anlayış böyle bir YZ düzeyini ister mi? Karşı soru: O devirde hala kapitalist anlayış kalacak mı?

En iyimser tahminlere göre YZ insan düzeyine ancak 70-100 sene içinde gelebilecek. Öte yandan YZ’nin evrimi bu düzeye gelince de bitmeyecek. O seviyeye ulaştıktan çok daha kısa bir süre sonra (örn. on yıl) YZ’nin “süper” düzeye yani “Efendi” seviyesine ulaşabileceği tahmin edilmekte.

Başka olasılıklar mümkün mü? Gelecek yüz küsur sene içinde diğer alanlardaki gelişmeler nasıl olacak? İnsan denilen şey “ne hale” gelecek? Ölümsüzlüğün peşindeki insan giderek YZ ile bütünleşmeye başlar mı? Belki de YZ için bir mekan, vücut aramak; robot ya da android üretmek gerekmeyecek; bu “süper”, bu “Efendi” YZ 22. yüzyıl insanının beynine “indirilen” bir yazılım olacak.

İşte bu aşamaya gelindiğinde insanlık hala kapitalist, global sanayi toplumunda yaşıyorsa büyük bir olasılıkla Efendi-YZ’ler her bir insana değil, seçkin bir insan grubunun beynine “indirilecek”. Ki sömürülecek birileri kalsın. Yok eğer o zamana dek insanlık yeni bir “dijital toplum”a geçmişse büyük bir olasılıkla sömürü kültürü de tarihe karışmış olacak. İnsanlar yine Marks’ın mezarına “Sen haklıymışsın” notları bırakacak. Londra’ya kadar gitmeden. Uzaktan. Dijital.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 112 – 18.05.2018)