Sanayi Devrimi’nin üç sacayağı 18. yüzyılın son çeyreğinde teknoloji, ekonomi ve siyaset alanındaki paradigma sıçramalarıdır. Bugün modernizm diye anılan yeni toplum modeli bu temellerin üstüne inşa edilmiştir. Teknolojide buhar makinesinin icadı, ekonomide liberalizm (“Ulusların Zenginliği”) ve siyasette de Fransız Devrimi ile gelen demokrasi.

Benzer bir model bugün de insanlığın kapısını çalmakta. Teknolojide nesnelerin interneti ve büyük veri ile destekli yapay zeka, ekonomide kripto para ile gelen aracısızlık, siyasette ise blokzincirinin sunduğu doğrudan demokrasi deneyimi.

Bu çerçevede yaşanmakta olan, sanayi devriminin dördüncü kez deri değiştirmesi değil; müstakil bir devrimdir: Dijital Devrim!

Fındıklı Rotary Kulübü’nün ev sahipliğinde gerçekleştirilen bu konferansta ana konu “Yıkıcı Teknolojiler” idi. Sadece son yıllarda öne çıkan değil tarih boyunca bütün teknolojik gelişmelerin “yıkıcı” olma özelliği Eric Schmidt’in “Teknoloji temelde yıkıcıdır” sözü etrafında ele alındı.

18. yüzyılın son çeyreğine damga vuran üç önemli gelişmenin (buhar makinesi, liberalizm, Fransız Devrimi) sanayi devrimi ve onunla gelişen modernizmi yaratması gibi 21. yüzyılda da olası üç sacayağının yeni bir devrim ve toplum yaratıp yaratamayacağı ele alındı: Bunlar teknoloji alanında yapay zeka – büyük veri – nesnelerin interneti, ekonomi alanında kripto paralar ve politika alanında blokzinciri mimarisi üzerinde gelişebilecek doğrudan-katılımcı-demokrasi.

Haliç Üniversitesi İşletme Fakültesi’nin düzenlediği konferansta iş dünyasının gelişmekte olan yıkıcı dijital teknolojilerle etkileşimi üzerinde duruldu. 1980li yıllarda kişisel bilgisayarla başlayan bu dönüşüm, 1990lı yıllarda Business Process Reengineering (BPR) olarak karşımıza çıktı. O arada iki farklı dijitalleşme kulvarı da birleşerek “dijitalleştirme” adını aldı: Bunlar verilerin dijital hale getirilmesi ile süreçlerin dijital hale getirilmesidir.

2000li yıllarla birlikte internetin yaygınlaşması bu yolculuğun da daha “stratejik” düzeyde ele alınmasını zorunlu hale getirdi: Dijital Dönüşüm! Bu kapsamda tek tek süreçlerin dijitalleştirilmesinin yeterli olamayacağı, merkeze iş hedeflerinin de odağı olan “müşteri deneyimi”ni yerleştirerek dijitalleştirmenin gerçekleştirilmesinin önemi ortaya çıktı. Bugün dijital dönüşümün temel hedefi müşteri deneyimini mükemmelleştirmek olmalıdır. Stratejik iş hedefleri bununla doğru orantılı olarak gerçekleştirilebilir.

Konuşmada ağırlıklı olarak yıkıcı teknolojilerin bu süreçte gelecek yıllarda nasıl bir etki yapılacağı üzerinde duruldu. Bu kapsamda örneklerle ele alınan teknolojiler; yapay zeka, blokzinciri, nesnelerin interneti, sanal/artırılmış gerçeklik, bulut bilişim oldu.

İnsanlığın belki de yüz senesi kaldı. Umulur ki bu sürede insanlık Mars’a kaçarak kurtulmayı denemekle kalmaz, yeni inorganik canlı formuyla bir arada yaşayacak şekilde kendisini geliştirmeye de çalışır.

12 Nisan 2018 Perşembe günü ODTÜ’de Türkiye’nin internete bağlanmasının 25. yılı bir konferansla kutlandı. 25 yıl önce Tübitak’ta, ODTÜ’de, Ege Üniversitesi’nde, İTÜ’de, Türk Telekom’da görevli olup da bağlantının kurulmasını sağlayan yöneticiler, akademisyenler, bilgi işlemciler ve konuklar konferansta hazır bulundu. Yapılan üç panelde internetin dünü, bugünü ve yarını mercek altına alındı. Geçtiğimiz aralık ayında yitirdiğimiz Mustafa Akgül hoca saygı ve minnetle anıldı.

İlk oturumda Türkiye’nin ağa bağlanma macerasında görev almış kişiler konuştu. Prof. Dr. Sıtkı Aytaç, Prof. Dr. Serhat Çakır, Prof. Dr. Nüzhet Dalfes, Prof. Dr. Kürşat Çağıltay ve Volkan Gazioğlu Türkiye’nin Bitnet/EARN sürecinden başlayarak internet bağlantısına nasıl geçtiğini, yaşadıkları deneyimleri aktararak paylaştı. İkinci oturumun teması internetin bugünüydü.

Murat Göçe, Filiz Yılmaz, Dr. Atilla Özgit, Ceren Ünal ve Rıdvan Uğurlu medya, teknik altyapı ve hukuki açılardan internetin bugün gelmiş olduğu noktayı irdeledi. Prof. Dr. Ufuk Çağlayan’ın moderatörlüğündeki üçüncü oturumda ise gelecekte internetin nasıl şekilleneceği masaya yatırıldı. Prof. Dr. Osman Coşkunoğlu ve Engür Pişirici ile birlikte gelecek öngörülerimizi paylaştık.

Konuşmamda altını çizmek istediğim olgular şunlardı: Internet gelecekte etrafımızı saran hava gibi olacak. Her yerde ve ücretsiz. Ancak tüm dünya ülkeleri interneti “ücretsiz” yapma konusunda aynı motivasyona sahip olmayabilir. Türkiye gibi yeni teknolojilerin kullanımını telekom şirketlerine para karşılığı lisans marifetiyle veren ülkelerde internet ücretli olmaya devam edecek gibi görünüyor.

Nesnelerin interneti ile daha da “akıllanan” eşyalar, yapay zeka çalışmalarıyla içlerine zeka şırınga edilen yazılım ve donanımlar aslında sanayi devriminin dördüncü halkasını değil yepyeni müstakil bir devrimi işaret ediyor: Dijital devrim!

Sanayi devrimi üç asal temele dayanıyordu : Teknolojik ayağında buhar makinesi, ekonomi ayağında liberalizm, siyasi ayağında ise Fransız Devrimi ile gelen temsili demokrasi. Görünürde refahtan herkesin pay almasını temin eden bu devrim, pratikte paylaşımın aristokrasiden oligarşiye geçmesini sağladı. Benzer şekilde dijital devrim de üç temele dayandırılabilir ve nihai amaç burada da refahın oligarşiden genele yayılmasını sağlayabilir. Bu üç temel; teknoloji bacağında dijitalleşme, ekonomi bacağında bitcoin ve kripto paralarla desteklenen paylaşım ekonomisi siyasi bacağında ise doğrudan, katılımcı demokrasiyi temin edecek blockchain (blok zinciri) altyapısı olabilir.

Her ne kadar reddetsek de insanlığın bir şeyler yapmak için sadece yüz yılı kalmış olabilir. Yoksa insan seviyesinin de üstüne çıkacak bir yapay zeka destekli yaşam formuna yenilebilir. Bu inorganik canlı formu insan ırkını o güne dek yaptıklarına bakarak toptan ortadan kaldırabilir ya da dünya üzerinde belli bir yerde (getto) yaşamaya hapsedebilir. Umulur ki insanlık Mars’a kaçarak kurtulmayı denemekle kalmaz, bu yeni canlı formuyla bir arada yaşayacak şekilde kendisini geliştirmeye de çalışır.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 109 – 27.04.2018)

Dijital kuşakların ilki Y Kuşağı, yaşı ilerledikçe seleflerine mi benzemeye başladı? ABD’de yapılan bir anket tehlike sinyalleri gönderiyor: Olabilir!

2018 Mart ayında ABD’de bin kişi ile bir anket yapılıyor. Soru şu: Havadan bir on bin dolarınız olsa, parayı aşağıdaki seçeneklerden hangilerine yatırırdınız? Seçenekler şunlar: Borç ödeme, gayrimenkül, vadeli hesap, emeklilik fonu, borsa, çocukların eğitimi, küçük işletme, kripto-para, (kendi için) eğitim.

Ankete katılanlar da yaşlarına göre gruplandırılmış. Böylece Bebek-Patlaması (1945-1963 doğumlular), X Kuşağı (1964-1983) ve Y Kuşağı’nın (1984-2000) seçimlerinin nerede çakışıyor, nerede ayrılıyor oldukları analiz edilmiş.

Buna göre Amerika’da herkesin borç içinde yaşadığı ortaya çıkıyor. BP kuşağı paranın üçte birini, X kuşağı dörtte birini, Y kuşağı da beşte birinden biraz fazlasını borç ödemeye yatırıyor. İkinci en popüler seçenekte tercihler değişmeye başlıyor. Y kuşağı parasının %15’ini, X kuşağı %14,6’sını gayrimenkule yatırırken, BP kuşağı %17’sini vadeli hesaba koyuyor.

Anket sonuçları listelendiğinde yaş grubuna paralellik arz eden seçimler de göze çarpıyor. Örneğin BP kuşağı kendi eğitimi için yüzde birin altında para ayırırken, Y kuşağında bu oran neredeyse %10. Keza çocukların eğitimi söz konusu olduğunda en duyarlı grup X kuşağı. %11’in üstünde para ayırıyorlar. Emeklilik fonunu en çok düşünen ise bekleneceği üzere en yaşlı kuşak. BP kuşağı bu alanda %11,5’luk fon ayırıyor.

Kripto paralara en çok değer veren Y kuşağı. %9’luk bir kısmını buraya yatırmaktan çekinmiyor. En favori paralar da bitcoin ile etherium. Bu oran X kuşağı için %4, BP için %3 civarında. Küçük işletme konusunda üç kuşak da ortak bir bakışta. Birbirine yakın oranlarda yatırımlarını bu alana yapmayı tercih ediyorlar. BP %5.6, X %6.7 ve Y kuşağı %6.3. Şaşırtıcı bir sonuç. Normalde Y kuşağının buraya daha çok, BP’nin ise daha az yatırması beklenebilirdi. Üç kuşağın bir ortak özelliği daha var. Yüzde sekizlik bir kısmı bu alanların dışında ama nereye yatıracağını bilmiyorlar. Bu tablo özellikle Y kuşağını analiz etmek açısından önemli enformasyon içermekte. Y kuşağınının tercihlerinin seleflerine bu denli yakın olması, bu kuşaktaki bireylerin giderek dönüşmekte olduğunu gösteriyor. Yüzyıllardır hükmünü süren sanayi toplumunun, kapitalizmin, modernitenin tipik birer post-bireyi olmaya doğru.

Dijital devrim, tanım gereği, aslında sanayi toplumunun normlarına aykırı özellikler içermektedir. Bunun temel dinamosu ise tek ideali (para kazanmak yerine) kendini gerçekleştirmek olan dijital kuşaklardır. İşte o kuşakların ilki olan Y kuşağı  ve işte tercihleri. Borç ödemek mi? Sen ne zaman bu kadar borç yaptın? Gayrimenkul mü? Sen  zaman bu kadar muhafazakarlaştın? Görülüyor ki yaşları ilerledikçe dijital kuşaklar da ebeveynlerine, X kuşağına, BP kuşağına benzemeye başlamakta. Yoksa bir kez daha “Elveda Başkaldırı!” mı? Bir kez daha “Bu da mı gol değil, hakim bey?” mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 108 – 20.04.2018)

Kripto para madenciliğinde kabaca yatırımınızı bir kaç ay içinde geri alabilir, yılda bir kaç misli kazanabilirsiniz.

Elinizi sallasanız elli madenci bulabilirsiniz. Bitcoin ya da genel olarak kripto para madenciliği o denli yaygınlaşmış durumda. Sayıdaki artışın bir nedeni dijital medyadaki yoğun bilgi akışı ise diğer nedeni madencilik yapmanın giderek kolaylaşmasıdır.

Madencilik önce evdeki alelade bilgisayarlar ile başladı. Ancak bugün bitcoin kazanmak için yapılan dijital kazı çalışmaları o kadar zorlaştırıldı ki bunu artık bilgisayar ile yapmak elektrik tüketmekten başka bir işe yaramaz hale geldi. Haber size geç ulaşmış olabilir. Birisi bilgisayara yazılımı yükleyip madencilik yapalım derse uzak durun! Getirisi şansa kalmış bir seçenek. İkinci opsiyon bilgisayarlara takılan oyun kartlarında bulunan müstakil işlemci ve bellek kapasitesini de kullanmak idi. Bugün o da elektrik idaresine çalışan bir ihtimal olmaktan öteye geçemiyor.

Bitcoin madenciliğinden bugün dünyada para kazananlar artık özel geliştirilmiş cihazları kullanmakta. Bunlar doğrudan internete bağlanabildiği gibi bilgisayar üzerinden de çalışabiliyor. Ancak bu cinsten bir kaç cihaz alıp işe başlamak da giderek bir seçenek olmaktan çıkıyor. Çünkü siz bir kaç cihaz ile kazı yaparken Çin’de, İzlanda’da, İsveç’te, Gürcistan’da, Çekya’da o cihazlardan binlercesi çalışıyor. Onların arasından sıyrılıp sizin kazanmanız imkansız değilse de çok zor.

Tablo o kadar endişe verici değil. Madencilikten para kazanmanın hala bir yolu var: Madenci ağlarına katılmak. Yani satın alacağınız cihazları o binlerce cihaz ile arama yapan ekibe dahil etmek. Bu modelde çoğunlukla cihaz fiziksel olarak sizin mekanınızda bulunur. Böylece cihaz(lar)ın giderlerini yerel tarifeye göre karşılarsınız (elektrik, teknik bakım, internet bağlantısı vb).

Cihazla kendi başınıza nafile kazılar yapmak yerine, binlerce madencinin oluşturduğu ekip bünyesinde çalışmanın doğal sonucu gözünden vurduğunuz turnayı da o ekiple paylaşmaktır. Yani bir bloku kriptolayıp da bitcoin (ya da hangi kripto para için kazıyorsanız onu) kazandığınızda, kazanç ekipteki binlerce kişiye paylaştırılır.

Bu modelin daha cazip bir versiyonunda cihaz satın alma gereği de ortadan kalkmaktadır. Onun yerine bulut üzerinde hizmete sunulmuş bir kazı cihazını belli bir süre için (ör. bir yıl) kiralarsınız. Cihaz dünya üzerinde bir yerde durmakta ve 7/24 internete bağlı beklemektedir. Kiraladığınız andan itibaren dünya üzerindeki hangi madenci ekibe katılmak isterseniz uzaktan ayarlarla oynayarak cihazı o ekibe dahil edersiniz. Ekip bitcoin kazandıkça size de kapasiteniz çerçevesinde ilgili pay düşer.

Kripto para çıkarmak için kazı yapan cihazların temini, teslimatı vb kolay değildir. İstediğiniz anda satın alacak bir cihaz bulamayabilirsiniz. Bulut modelinde ise firmanın havuzunda cihaz olduğu sürece kiralama imkanı söz konusudur. Masraflar da nispeten ucuza gelebilir. Madencilik işinde kabaca yatırımınızı bir kaç ay içinde geri alabilir, yılda bir kaç misli kazanabilirsiniz. Tabii seçtiğiniz firmanın, parçası olduğunuz madenci ekibin güvenilirliği her daim bir risk faktörü olma özelliğini koruyacaktır.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 100 – 23.02.2018)