Kripto-para dünyasındaki soygunlar dudak uçuklatıyor!

ABD’de Kasım ayında yapılan başkanlık seçimlerinden önce 60 bin dolar düzeylerinde seyreden Bitcoin, Trump’ın kazanmasından sonra yükselişe geçmiş ve Aralık-Ocak aylarını psikolojik sınır olan 100 bin doların üstünde geçirmişti. Şubat ayından itibaren düşüşte olan Bitcoin Mart sonunda 80-90 bin dolar bandında seyrediyor.

Trump’ın kripto-para dostu çıkması ve akabinde kripto-paraları da rezerv para listesine alacağını ilan etmesi olumlu seyrin altındaki dayanak noktaları. Ancak rezerv para olarak ilan edilen kripto-paralardan sadece Bitcoin’in resmi kararda yer alması, ABD federal hükümetinin çeşitli nedenlerle el koyduğu (200 bin tane olduğu tahmin edilen) Bitcoin haricinde düzenli olarak kripto-para alarak rezervi artırmayacak olması arkasından gelen düşüşün de temel nedenlerini oluşturuyor.

Özelde Bitcoin genel de ise kripto-paralar yüksek riskli para piyasası aracı olma özelliklerini sürdürüyorlar. Zaten düşük risk seviyesine indiklerinde kimse kripto-paralardan bir gecede zengin olamayacak.

Öte yandan yıllardır Kuzey Kore’yi işaret eden global bilgisayar korsan saldırı-soygunları da giderek hedef yükseltip, kripto-dünyasına odaklanmaya başladı. K. Kore devletinin resmin içinde olup olmadığı tam bilinmeyen bu saldırılar içinde Sony ve Bangladeş Merkez Bankası’na yapılanlar biliniyordu. Sony saldırısını (2014) firmanın K. Kore liderine eleştirel yaklaşan senaryoya sahip bir filmi piyasaya sürecek olması tetiklemişti. 2016 Bangladeş saldırısında ise global para transfer altyapısı SWIFT sistemi kullanılmıştı. Bir milyar dolarlık bir para transferi basit bir isim benzerliği nedeniyle 101 milyonda takıldı ve geri kalan 900 milyon doların transferi engellendi. Alıcı hesapların olduğu banka şubesi Filipinler-Manila’da “Jüpiter” adlı bir caddedeydi ve “Jüpiter” aynı zamanda ABD’nin ambargo uyguladığı bir İran petrol gemisinin adıydı. Sistem bu Jüpiter’in hangi Jüpiter olduğunu araştırmak üzere sürece insan kontrolünü dahil edince transferler devam etmedi. Gönderilen 101 milyonun ise 81 milyonu geri alınamadı.

Geçtiğimiz günlerde Lazarus adlı aynı bilgisayar korsanları bu kez tek hamlede en büyük kripto-para soygunlarından birisini gerçekleştirdi. ByBit adlı kripto-para borsasına ait yaklaşık bir buçuk milyar dolarlık Ethereum, soğuk cüzdandan sıcak cüzdana aktarılırken dijital olarak çalındı. Bu işlem fiziksel dünyada bir finans kurumunun merkez kasasında sakladığı nakdi gündelik işlemlerde kullanmak üzere şube kasasına taşıması sırasında yapılabilecek hırsızlık olayının dijital versiyonu olarak değerlendirilebilir. Dijital soğuk cüzdan, işlem yapılamayan kasayı dijital sıcak cüzdan ise banka hesabını temsil edebilir. Çalınan ByBit’in kripto-paraları yani, müşterilerinin değil!

Kripto dünyasında kripto-paranın çalınması resmin tamamı değil. Bunun sistemin içinde izini kaybettirmesi de önemli. Bunun için kullanılan yöntemlerden birisi de anonim takas hizmeti veren web siteleri. Bu sayede gönderici cüzdandaki kripto paraların hangi alıcı cüzdana nakledildiği bilinemiyor. Bir kişi elinde bir çuval para karanlık bir odaya giriyor ve diyelim ki orada bulunan biri ya da birilerine çuvalın içindeki paraları dağıtıyor. Bu kişiler de ellerinde kendi çuvalları odadan çıkıyor. Odaya o kadar çok giriş-çıkış var ki hangi girenin parası hangi çıkan(lar)a verildi, kimse bilemiyor.

O nedenle terör örgütü soruşturmasına dahil edildiniz diye arayan sahte polis-savcılara para kaptırmak daha işin başlangıcı. Dijital turpun büyüğü internette!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 467 11.04.2025)

Asi lider ‘blokzinciri-kripto’ da yenilmek üzere…

Kripto paralarla ilgili yasa meclise sevk edildi. Türkiye’nin yatırımcı çekebilmesi için OECD bünyesindeki FATF (Mali Eylem Gücü) değerlendirmesine göre halen yer aldığı gri listeden çıkması gerekiyor. Gri listeden çıkma şartlarından birisi de kripto paralarla ilgili bir yasa!

Kripto cüzdan sahipleri için yasa tasarısında vergi yok! Taslak metinde kamu yönetimine dolaylı yoldan gelir sağlayacak iki kalem yer alıyor. Tübitak ve SPK’ya yüzde birerden toplam yüzde ikilik ödeme. Bu ödemeyi Türkiye’de kripto para alım-satımı hizmeti sunan şirketler yapacak.

Tasarıda kripto para alım-satımı yapanlara yönelik olumlu bir yükümlülük de var. O da alım-satım işlerine aracılık yapanların kendilerine ait kripto paralarla müşterilerine ait olanların ayırt etme zorunluluğu. Buradan cüzdan sahiplerinin sıcak cüzdanları için bir saklama hizmeti müessesesi devreye gireceği anlaşılıyor. Tıpkı BIST borsasında olduğu gibi. Şimdiki yapının klasik borsa-hisse senedi sürecindeki karşılığı bir aracı kurum vasıtasıyla hisse senedi satın alındığında, bu hisse senetlerinin aracı kurumun kasasında saklanması gibi bir şey olurdu. Hatta daha da ötesi aracı kurum kendisi bir miktar hisse senedi satın alıp bir sermaye havuzu oluşturur ve müşterilerinin alım satım işlerini bu havuz üzerinden yapardı. Dara geldiğinde de havuzdaki hisse senetlerini nakde çevirip sırra kadem basardı. Saklama hizmeti sayesinde bal tutanın (kripto borsa şirketleri) kovanı alıp kaçması engellenmiş olacaktır.

Öte yandan ABD’de de kripto paralarla ilgili (birbirine zıt) iki önemli gelişme yaşanmakta. Birincisi Bitcoin tabanlı borsa yatırım fonlarına (ETF) izin veren uygulamanın yürürlükten kaldırılmasını öngören bir yasanın ABD meclisinden geçip başkanın onayına gönderilmesi. İkincisi ise Ethereum tabanlı ETF’lere de izin verilmiş olması. Biden daha önce öyle bir yasa önüne gelirse veto edeceğini açıklamıştı. Yasanın meclisin gündemine getirilmesi ve geçmesi klasik bankacılık sektörünün bir lobi zaferi olarak da değerlendiriliyor. Çünkü Şubat ayında verilen ETF izni bu bankaların da bu tür fonlar kurmasına izin vermiyordu. O nedenle bu kurumlar altı ayda 20 milyar dolarlık bir hacme kavuşan Bitcoin ETF dünyasını elleri kolları bağlı olarak izlemekle kalıyor. Onlara da sürece çomak sokmaya çalışmak kalıyor demek ki!

Felsefe-bilim-teknoloji. Teknolojinin doğru kullanımı için belki de bu üç evrenin içi dolu olarak idrak edilmesi gerek. Bir felsefeye dayanmayan, somut bir bilim üzerinde filizlenmeyen teknoloji belli ki kısa süreli, kişisel amaçlara hizmet eden olumsuz sonuç üretme potansiyeli yüksek bir araç durumuna düşmekten kendini kurtaramıyor. Blokzinciri-kriptopara teknolojisi belli bir felsefeden yola çıkarak geliştirilmişti. Merkeziyetsizleşme! İnsan emeğinin en somut ve likit göstergesi olan “para”nın aracıların elinden kurtarılması. Nasıl ki her birey emeğini kendinde tutabiliyorsa, parasını da bu aracılara gerek duymadan kendinde tutabilsin! Ama nasıl ki sosyo-ekonomik kıskaca alınan birey yüzyıllardır emeğini başkalarına vermek zorunda bırakılmakta; sömürülmekteyse, kripto paracıkları da (nihayet!) sömürülmeye başladı. ETF’ler bu sürecin ilk halkası. Kripto sömürü bu şekilde genişleyerek devam ederse, blokzinciri-kripto teknolojisi de kapitalist sanayi devriminin “devrik asi liderler” pavyonunda, bir gösteri nesnesi olarak, yerini alacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 424 30.05.2024)

Herkes mükemmel sebep-sonuç analizleri yaparken rastgelelik kaosu oyunu değiştirebilir.

Geçen hafta HBT’nin iki ayrı sayfasında yer alan iki ödül haberi aynı konuya işaret ediyordu: Rastgelelik, rastlantısallık. Pre-Sokratik dönem doğa filozoflarının beslendiği kaynağı yeniden gündeme getiren Heiddegger gibi, determinist Aydınlanmacı zihniyet öncesinin kaynakları da yeniden mi irdelenecek? Belki de eldeki gelişmiş araçlar, eski defterlerden yeni güçler üretmeyi sağlar!

İlk haber bu yıl Abel Ödülü’nü kazanan Michel Talagrand ile ilgiliydi. Norveç kökenli Abel Ödülü Talagrand’a rastlantısallık üzerine yaptığı çalışmalar nedeniyle verilmiş. Aynı ödülü üç sene önce onurlandırmış olan Avi Widgerson ise bu yıl Turing Ödülü’ne layık görülmüş. Onun çalışmalarının odağında ise hesaplamalarda rastgeleliğin rolü-önemi var!

Teorik matematik açısından bakıldığında bunlar hoş buluşlar olarak değerlendirilebilir. Ancak pratik uygulama alanları düşünüldüğünde bünyelerinde müthiş bir potansiyel taşıyorlar. Bunun için güncel ve geleceğe dair iki önemli olguyu anımsatmak gerek. Birincisi global borsalarda gerçekleşmekte olan alım-satım emirlerinin çoğunluğunun artık insan müdahalesi olmadan, algoritmalar-yazılımlar marifetiyle gerçekleştiriliyor olması. İkincisi de hesaplama hızına geometrik artış getirme gizilgücüne sahip kuantum tabanlı cihazların geleceğin kişisel bilgisayarı olma imkânı.

Borsalardaki, para piyasalarındaki işlemlerin çoğunun algoritmik-deterministik düşünen yazılım-botları tarafından gerçekleştirilmesi daha verimli ama yeni bir paradigmaya göre inşa edilmiş olası modelleri daha çekici hale getirmekte. Rastgeleliği, kaosu belli bir düzene göre formüle etme ve bunu pratik süreçlere koşturma bu açıdan çok önemli! Zaten Antik Yunan’dan beri düzen kaosun dönüşmesi sonucu ortaya çıkmıyor mu? Öyle bir döngü ki her düzen katmanı geride bıraktığı kaosun paradigmasına göre “düzen” iken, bir sonraki düzen katmanı açısından bir kaos! Böylece kaos-düzen-kaos döngüsü sonsuza dek devinmekte. Bu devinim de hareketi, eylemeyi, ilerlemeyi, aydınlanmayı sağlamakta. Kaostaki düzen, düzendeki kaos. Yin-Yang!

Avam kamarasının bir kısım üyesi ellerinde cep telefonları borsadan, halka arzlardan üç-beş lot hisse alarak bir üst seviyeye terfi ederken, yıllardır teknik analizler yaparak al-sat yapanlar kendi algoritmalarını geliştirip onların performansını seyrederken, lordlar kamarasının seçkinleri ne yapacak? Zaten piramidin tepesindeler! Bir kısmı mevcut paradigma ile mevcut konumlarını korumaya çalışacak. Yenilikçi bir kısmı ise yeni paradigmaların peşine düşecek!

Örneğin rastlantısallık “kaos”u “hesaplama düzeni”ne dönüştürülebilir mi? Kuantum fiziğindeki kararsızlığın kontrol altına alınıp bilişim gücü olarak kullanılabilmesi gibi! Buna para piyasalarının, borsaların post-modernleşmesi denilebilir mi? Her şey tam da öngörüldüğü gibi devinirken, beklenmedik bir hareket, global bir dalgalanma, inanılmaz iniş-çıkışlar. Gün sonunda birilerinin ortada hiçbir rasyonel sebep yokken müthiş paralar kazanması, başka birilerinin ise daha ne olduğunu anlamadan tüm birikimini kaybetmesi. Kimi zaman tek bir zar atışıyla!

Bellidir ki global para piyasaları “stabil” olduğu için bu denli yüksek hacme sahip. Aşırı kırılgan piyasayı kimse sevmez! İşte son örneği kripto-paralar! Sabit getirili enstrümanlar yılda yüzde üç-beş kazandırırken bir günde on misli, yüz misli kazanmayı kim istemez? Önemli olan bunu kitleleri ürkütmeden yapmak! Bu durumda matematikçilerin yukarıdaki türden paradigmatik sıçrayışlarına benzer buluşların sosyal bilimlerde de yapılması gerek. Ki birey de toplum da her şeyini kaybettikten sonra bile isyan etmesin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 421 09.05.2024)

Bitcoin dördüncü yarılanmayı gerçekleştirdi. Geriye 116 yıl ve 1 milyon 300 bin küsur BTC kaldı.

Bitcoin (BTC) blokzincirindeki dördüncü yarılanma (halving) 19-20 Nisan gecesi gerçekleşti. Önceki yarılanmalardan sonra BTC-USD paritesinde hızlı yükselişler gerçekleşmişti. Sıçrama bu kez yarılanmadan önce Mart ayı içinde gözlendi ve BTC değeri 73 bin doların üstüne kadar çıkarak tüm zamanların rekorunu kırdı.

Yarılanma kavramını daha iyi anlayabilmek için öncelikle BTC blokzinciri mimarisindeki birkaç önemli yapıtaşını anımsatmakta fayda var. Birincisi diğer pek çok kripto paranın tersine BTC arzı sonsuz değil, sınırlıdır. Bu sınır da 21 milyon tanedir. Yani dijital dolaşımda toplamda 21 milyon tane Bitcoin olacak. İkincisi “madencilik” denilen faaliyet ile ilgili. Bitcoin madenciliği özde tedavüldeki bir miktar BTC’nin bir dijital cüzdandan bir başka dijital cüzdana transfer edilmesini temin etme işlemidir. Yani madencilik faaliyetleri durursa bütün BTC’ler bulundukları dijital cüzdanlarda kalakalır. Herhangi bir transfer işlemi gerçekleşemez. Üçüncüsü madencilik faaliyetinin aynı zamanda tedavüle yeni BTC arz etme işlemi olmasıdır.

Madencilik eylemi, bekleyen bir grup transfer işleminin kriptolu hale getirilerek zincirin bir sonraki halkasını (blok) oluşturmak. Matematiksel bir şifreleme işlemi. Bu işlem başarı ile tamamlandığında o blok zincire eklenir ve cüzdanlar arası transfer işlemleri tamamlanır (bir blokta birkaç bin tane transfer işlemi yer alır). Bloğu zincire hangi madenci (birliği) eklemişse ödül olarak ücretsiz “yeni” BTC’ler kazanır. İşte 21 milyon BTC piyasaya bu şekilde ücretsiz ödül olarak arz edilir.

BTC’nin, kim olduğu hala sır olan Satoshi Nakomoto isimli mimarı bu 21 milyon BTC’nin 132 yıla yayılmış bir süre içinde arz edilmesini öngörmüş. Ocak 2009’da başlayan BTC arzı bu sayede 2140 yılında tamamlanacak. Yani 21 milyonuncu son BTC 2140’daki bir madencilik faaliyeti sonucunda tedavüle çıkacak. Satoshi blok başına verilecek ödül BTC miktarını her 210 bin blok zincire eklendiğinde “yarılayarak” bu sürecin gerçekleşebileceğini öngörmüş!

İlk yıllarda bir blok zincire eklendiğinde 50 BTC ödül kazandırıyordu. Ta ki ilk 210 bin blok zincire eklenene dek. 2012’ye gelindiğinde ilk yarılanma gerçekleşti ve blok başı ödül miktarı 25 BTC’ye düştü. O sırada toplam 21 milyon BTC’nin yarısı piyasaya arz edilmişti. Sonraki 210 bin blok 2016’ya dek eklendi ve o yıl ödül 12,5 BTC’ye düştü. 2016-2020 arasında eklenen üçüncü etap 210 bin blok için blok-başı 12,5 BTC, 2020-2024 arasında eklenen dördüncü etap 210 bin blok için de blok-başı 6,25 BTC dağıtıldı. Artık 3,125 BTC veriliyor!

Böylece Nisan 2024’e gelindiğinde 840 bin blok zincire eklenmiş, 19 milyon 687 bin 500 BTC tedavüle çıkmış oldu. Geriye sadece bir milyon 312 bin 500 BTC kaldı. Tarihi 840 bininci blokta 3 bin 50 tane transfer işlemi var. Her şeyi düşünen Satoshi 2140 sonrasında da madenciliğin devam etmesi için ikinci bir gelir kapısını ilk günden itibaren sisteme dahil etmiş. Göndericinin opsiyonel bahşiş verme imkânı. Örneğin 840 bininci bloktaki 3 bin 50 işlem sahibi, işlemleri gerçekleştiren ViaBTC adlı madenci birliğine ceplerinden 37 küsur BTC bahşiş bıraktı. 2140 yılına 116 yıl var. Tedavüle çıkmayı bekleyen BTC adedi ise bir milyon 312 bin beş yüzün altına düşmüş durumda!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 420 02.05.2024)

Herkesin beşikten-mezara dijital bir “ruh ikizi” olacak!

Bilgisayar, internet, cep telefonu! Bu üç kritik teknoloji kuşaklararası bağı bıçak gibi kesmiş ve yerleşik toplumsal kavramlara yeni bir bakış açısı getirmeyi zorunlu kılmıştı. “Dijital Yerli” kuşaklar normların değişmesine, “normal”in yeniden tanımlanmasına neden oldu-oluyor! Bu paradigmasal dönüşüm, o denli güçlü bir etki yarattı ki önceki kuşaklar bile kendilerini bu yeni normale göre adlandırmak ve yeni bir ekosisteme göç etmek zorunda kaldılar. Dijitale doğru olan bir göç! Ve onun “dijital göçmen”leri.

Bankadan para mı çekeceksin? O zaman şu plastik kart zımbırtısı ile ATM denilen cihazı kullanmayı öğreneceksin! Şu kazağı yarı fiyatına mı edinmek istiyorsun? O zaman şu web sitesinden sipariş vermeyi öğreneceksin! Uzaklardaki torununun yüzünü görmek, sesini duymak mı istiyorsun? O zaman cep telefonu denilen şu cihazla görüntülü konuşma yapmayı öğreneceksin! Öğrendikçe, göçecek, göçtükçe hayat kaliten yükselecek!

Şimdi bu süreç yeni bir evreye mi geçiyor? O üç çığır açıcı teknolojinin yerine üç yeni teknoloji geliyor: Blokzinciri, metaverse ve yapay zekâ!

Dijital yerlilerin ilk kuşağına Y ikincisine de Z adı verilmişti. Z’yi takip edecek kuşağa da “alfa”. Batı normlarına göre Z kuşağı yirmili yaşlarına geldi. Alfa kuşağının ilk temsilcileri bugün dünya üzerinde üç yaşına kadar ulaştılar. Acaba “dijital yerli” kategorisi alfa kuşağını da bünyesinde tutabilecek mi? Yoksa tıpkı kırk sene önce olduğu gibi kuşaklar ikinci dijital darbeyi yiyip yeniden ikiye mi bölünecek: Blokzinciri, metaverse ve yapay zekanın içine doğmuş olanlarla bu “bir başka gerçeklik” dünyasına “terfi” etmek zorunda bırakılmış kuşaklar.

Y ve Z kuşağı mensuplarının (1981-2020 arası doğanlar) bütünüyle dijitalde inşa edilmekte olan bu yeni gerçeklik evrenine terfi (“upgrade”) etmeleri de en az eski kuşakların bilgisayara, internete, cep telefonuna göç etmesi kadar zor olacak görünüyor.

Cebindeki banknotun kâğıt parçasından daha değerli olmasının gerisinde yatan şeyin altın rezervi değil toplumsal kabul olduğunu unutmuş insanlar, kripto paraların değerinin nereden geldiğini sorgularken.. Emekleme aşamasındaki metaverse ortamlarında dijital etkileşim kurmaya bir anlam veremezken.. Yapay zekâ denildiğinde “o da bizim gibi hislenecek mi?” diye inat ederken.. Dijital yerlilerin işi de en az kendi ebeveynlerininki kadar zor! Çoğu bu göçü tamamlayamayacak; göç yolunda telef olacak. Eskiden “telesekretere konuşamayanlardan”dılar, yakın gelecekte yapay zekâ ile diyalog kuramayanlardan olacaklar!

Bu yeni gerçeklik mevcut dijital paradigmadaki olgularla eşleştirilirse ortaya şöyle bir tablo çıkar: Şimdiki internetin yerini metaverse alacak. Bilgisayar-telefon-tablet cihazlarının oluşturduğu “ikinci ekran” yerini 3D görüş cihazlarına (gözlük vd.) bırakacak. Klavye-fare ile devinim yerine ele giyilmiş dijital eldiven ya da benzeri aparatlar alacak. Web siteleri aracılığıyla yapılan şeyler, insanı temsil eden avatarların dijital dünyada yaptığı “angarya iş” yüküne dönüşecek. Değerli belgeler kripto dünyasına taşınacak. Değerli madenler değerli bitler-bytelar halini alacak.

Herkesin beşikten-mezara dijital bir “ruh ikizi” olacak. Çocukken masal anlatan-ninni söyleyen dadı, ergenlikte kanka, yetişkinlikte arkadaş-danışman, yaşlılıkta kadim dost statüsüne evrilecek ama asla terk etmeyecek. Yalnızlık diye bir şey olmayacak! Ya da herkes kendisiyle yalnız kalmayı tercih edecek! Tabii “kendi” diye bir şey kalırsa..

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 376 15.06.2023)

Dijital (Z)atlılar Dijüsküdar’ı geçerken…

Mark Zuckerberg’in geçtiğimiz günlerde Facebook’ta yayınladığı bir paragraflık mesaj farklı yorumların yapılmasına neden oldu. Bir grup Zuckerberg’in sessiz sedasız Metaverse macerasına son verdiğini ve odağını yapay zekâya çevirdiğini iddia ederken bir başka grup onun yapay zekâyı metaverse yolculuğunda daha etkin kullanmak üzere harekete geçtiği yorumunu yaptı.

Her iki değerlendirmenin de doğru yanı var. Asıl kritik parametre zaman boyutu. Kısa vadeli perspektiften bakıldığında Meta grubunun da ChatGPT ile başlayan “generative” (üretken) yapay zekâ yarışına dahil olarak özellikle Whatsapp ve Instagram etkileşimlerinde bundan istifade etmek arzusunda olduğu yorumu yapılabilir. Uzun vadeli perspektiften incelendiğinde ise tüm bu yapay zekâ girişimleri günün sonunda metaverse yolculuğunun birer etabı olarak yerini alacaktır.

Öncelikle metaverse ile yapay zekâ arasındaki irtibatı netleştirmek gerek. Metaverse denildiğinde akla ilk ve son gelen teknolojik bileşen sanal gerçeklik ve onu temin eden gözlükler, aparatlar. Oysa bu metaverse altyapısını oluşturan üçlü sacayağının sadece bir bacağı. Diğer iki önemli yapı taşı ise yapay zekâ ve blokzinciri teknolojileri. Örneğin gelecek on sene içinde metaverse ekonomisinin bir trilyon dolar düzeyine ulaşacağını öngören kaynaklar bu rakama ilgili yapay zekâ, blokzinciri, kriptopara ve NFT boyutlarını da dahil ediyor. Sadece sanal gerçeklik boyutunu değil.

Blokzinciri, kripto ve NFT’nin önemi metaverse ortamında ekonomik aktiviteleri gerçekleştirme sürecinde kullanılıyor olmalarıyla ilgili. Sanal bir etkinliğe katılmak istiyorsanız, onun “bilet”ini fiziksel dünyadaki bir web sitesinden satın almayacaksınız. İlgili metaverse ortamının “içinden” edineceksiniz. Bunu güvenli bir şekilde gerçekleştirmenin en pratik yolu da kriptopara veya token ile ödeme yapmak. Ya da şu an dijital dutluk statüsünde olan dijital arsalardan birkaç parsel satın alarak gelecekte torundan küfür yememek istiyorsanız, satın alma işleminin sonucunda size ulaştırılacak dijital tapunun bir NFT olması yüksek ihtimal.

Peki yapay zekâ? Metaverse ortamında bilişsel kapasiteye sahip olacak nesnelerin tamamının da fiziksel dünyadaki insanlar tarafından yönlendirileceğini beklemek tam doğru olmayacaktır. Nasıl ki şu an sosyal medya ortamlarında “insan gibi” etkileşim kuran yazılımlar (chatbot vd.) varsa metaverse ortamında da belli bir zekâ ışıltısı gösterecek dijital nesneler olacak. Peki bu nesneleri kim yönlendirecek? Zuckerberg’in deyimiyle YZ Karakterleri (“AI personas”).

Bankanızın metaverse şubesine girdiğinizde sizi karşılayan bir YZ Karakter olacak. Bankacılık işlemlerinizi tıpkı eski güzel günlerde olduğu gibi onunla karşılıklı muhabbet ederek yapacaksınız. Hatta metaverse şubesinde her banka müşterisi “özel” olacak. Size atanan YZ Karakter sadece size hizmet verecek. Onun cinsiyetini, giyim-kuşamını, sesini, kaşını, gözünü arzu ederseniz siz şekillendireceksiniz. Yakında dijital koku kavramı da gündeme gelecek. Kullanacağı parfüme bile karışabileceksiniz.

“Yeni internet” olarak metaverse ortamının “ölmesi” bir konu, Facebook-Meta girişiminin bu süreçteki yatırımının “ölmesi” ayrı bir konu. İkincisinin fani olma olasılığı ilkinden çok daha yüksek. Sonuçta iki büyük tekno-pastayı aynı şirketin yediği pek görülmüş bir şey değil. Belki de yaşı tutanlar Zuckerberg’in nasıl çuvalladığını büyük bir zevkle izlerken dijital atına atlamış Z’ler başka başka metaverse ortamlarında dijital Üsküdar’ı çoktan geçmiş olacaklar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 363 16.03.2023)

Internet erişimi (nihayet) temel insan hakkı oluyor!

Millet İttifakı’nı oluşturan altı siyasi partinin başkanları 30 Ocak 2023 Pazartesi günü yaklaşık 250 sayfalık “Ortak Politikalar Mutabakat Metni”ni kamuoyuna duyurdu. İttifak, seçimleri kazandıkları taktirde yapma sözünü verdikleri politikaları dokuz ana başlıkta ele almış. Beşinci ana başlık “Bilim, Ar-Ge, Yenilikçilik, Girişimcilik ve Dijital Dönüşüm” adını taşıyor. Aşağıda alıntılar sadece “Dijital Dönüşüm” alt başlığındaki politikalardan seçildi:

• Bilişim ve Yenilikçilik Bakanlığı kuracağız
• Bilişim sektörünü stratejik sektör ilan edeceğiz
• Yapay Zekâ Etik Kurulunu oluşturacağız
• Fiber/Optik uzunluğunu en kısa sürede 2 milyon kilometreye ulaştıracağız
• Fiber altyapının hane ve işyerlerine kadar kesintisiz erişimini sağlayacağız
• İnternete erişimi temel bir insan hakkı olarak tanımlayacak, vatandaşlarımızın her yerde, güvenli, hızlı, ucuz ve sansürsüz internete erişimini sağlayacağız
• İnternet erişiminin üzerindeki vergileri indireceğiz
• Bilgisayar, tablet, cep telefonu gibi dijital cihazlar üzerindeki vergi yükünü azaltacağız
• (…) 6-25 yaş arasındaki tüm öğrencilere ve gençlere aylık 5 GB internete bedava erişim hizmeti sağlayacağız
• Ortak kullanım alanlarında (meydanlar, kütüphaneler vs.) kesintisiz ve ücretsiz internet hiz­meti vereceğiz
• Toplam 40 kilometrekare alan üzerine Yapay Zeka ve Otonom Sistemler Şehri kuracağız
• Kamunun ruhsat, tapu, sertifika, diploma ve benzeri kayda dayalı tüm işlevlerini, kamu çalı­şanlarının mal beyanlarını, kamudaki tüm demirbaş ve envanter listelerini toplumun dene­timine açık blok zinciri altyapısına geçireceğiz
• Kimlik, sağlık karnesi ve benzeri hizmetleri kişisel mahremiyet çerçevesinde ve erişimin bi­reyin iznine bağlı olacak şekilde blok zinciri platformuna taşıyacağız
• Blok zinciri mimarisinde uluslararası ticaret platformu (INTERSECT) kurarak dış ticaret iş­lemlerinde bürokrasiyi azaltacak, aracılık maliyetlerini düşürecek, şeffaf ve güvenilir bir dış ticaret altyapısı kuracağız
• Yeni nesil afet yönetim merkezlerini kuracak, afetle mücadelenin her safhasında teknoloji­den faydalanacak, risk analizinde sensörlerden, afetin ilerlemesinin takibinde uydulardan, kurtarma çalışmalarında dron ve robot teknolojilerinden etkin bir şekilde yararlanacağız
• 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İş­lenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun’u tüm kullanıcıların sosyal medya mec­raları üzerindeki ifade özgürlüğünü ve kişisel mahremiyetini koruyacak şekilde, evrensel, çoğulcu ve demokratik ilkeler çerçevesinde ve geniş bir istişareyle yeniden düzenleyeceğiz
• Sosyal medya platformlarının hak ve yükümlülüklerini tekrar ele alacak, sansür hükümlerini iptal edeceğiz
• Dijital ürün ve hizmetlerin kullanımına ilişkin Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’daki hükümleri, e-para ve e-ödeme mevzuatını AB mevzuatına uyumlu hale getireceğiz
• Türkiye’nin AB standartlarında güvenli ülke sınıfına girmesini sağlayacak, böylece bulut bi­lişim, büyük veri ve yapay zekâ kullanımının ve geliştirilmesinin önünü açacağız
• Kripto para ve varlık mevzuatını çıkartacak, sektördeki belirsizlikleri gidereceğiz
• Kripto varlıklarla ilgili borsaların düzenleme ve denetimine ilişkin adımları atacak bu piya­salara olan güveni sağlayacak, küçük yatırımcıları koruyacağız
• Dijital varlıkların ödeme sistemleriyle entegrasyonunu sağlayacak teknolojilere ilişkin yasal düzenlemeleri hayata geçireceğiz.

Metinde yer alan bu ve diğer hususlar ülkemizde genç ya da teknoloji girişimcilerinin arzu edeceği türden bir ekosistemi oluşturmak için yeterli. Beşinci ana başlığın tamamı ise ülkemizin bilim ve teknoloji alanında nasıl kalkınabileceğinin iskeletini oluşturuyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 358 09.02.2023)

Web3 ve Geleceğin Interneti adlı bu webinarda şu olgular ele alınmaktadır: Dijital Dönüşüm Süreçleri, İnsanlığın Toplumsal Evrimi, Dijital Stratejiler, Yapay Zeka, Nesnelerin Interneti, Büyük Veri, Blokzinciri ve Kripto Teknolojieri, Metaverse, Teknolojik Tekillik, Transhümanizm.

BauGo kapsamındaki webinar ile ilgili detaylar burada!

Dijital devrimin akıbeti kriptopara cephesindeki muharebeyi kimin kazanacağına bağlı!

Dijital devrimin neresindeyiz? Bilgisayarı baz alırsak kırk senedir, interneti-mobili baz alırsak 25 senedir yaşanmakta olan “transformasyon” (dönüşüm) sanayi toplumunu dijital topluma mı dönüştürüyor? Yoksa sanayi toplumu paradigması içindeki yapıyı dijitalle yapılır hale mi getiriyor? Arzu edilen ikincisi! Beklenmedik dijital mutasyon ise bu sürecin sonucunda yepyeni bir toplum modelinin ortaya çıkabileceği olasılığını güçlendiriyor!

Marks ile Engels’in Komünist Manifesto’da da altını çizdiği gibi aslında burjuvazi “vicdansız ticaret özgürlüğü”nü temin edebilmek için oldukça devrimci bir tutum takınmış, “tüm feodal, ataerkil, kırsal ilişkileri darmadağın etmişti”. Sanayi devriminden sonra da tarıma dayalı ekonomik ve sosyo-kültürel yaşam modelleri varlığını sürdürdü-sürdürüyor. Ancak dünyaya yön verebilmekten uzaklaştı.

Z Kuşağı, bu bağlamada, “dijital burjuva” rolünü üstlenip, boomer kuşağının zirveye taşıdığı sanayi toplumunu ve onun dünyaya yön verme rolünü alaşağı edebilecek mi? Dijital üzerine kurulu bir ekonomik (üleşme) model(i) inşa edebilecek mi? Klasik burjuva, köle köylüleri modern-köle işçiye dönüştürdü. Onlara özgürlük, eşitlik, mülkiyet, devlet ve toplum yönetiminde temsil hakkı tanıdı. Dijital burjuva, modern işgücünü “dijital insan” haline dönüştürebilecek mi? “İnsanın varlık nedeni çalışmaktır” denklemini bozabilecek; onun yerine “insanın varlık nedeni mutlu olmaktır” paradigmasını üstün kılabilecek mi?

Android, hümanoid, yapay zekâ, robot, chatbot … her ne formatta olursa olsun, insanın yanı sıra onunla insan düzeyinde etkileşim kurabilecek bilişsel kapasiteye sahip yeni “varlık türleri”nin ortaya çıkması insanın temel trajedisinin üstesinden gelmesini sağlayabilecek mi? Bugüne kadar ne metafiziğin ne de maddi zenginliğin mümkün kılamadığı o çözümü insan bu kez yakalayabilecek mi? İnsan ölümü aşabilecek mi? Yok olma(ma)yı, hiç olma(ma)yı becerebilecek mi?

21.yüzyılın ilk çeyreğinde “dijital devrim” paradigması ne yazık ki bekleneni veremedi. Ancak zaman yeni kuşakların lehine çalışıyor. 23 sene önce elli beş küsur yaşında olan boomer nesli şimdi seksene merdiven dayadı. Yakın gelecekte teknolojik tekilliğin (singularity) onları ölümün pençesinden kurtarması da beklenmiyor! Onlar fiilen tükenirken, yepyeni kuşaklar ufku dolduruyor! Şimdi sıra Z kuşağında. X’lerin yapamadığını, Y’lerin ancak girizgâh yapabildiklerini Z’ler gerçekleştirebilir!

Başka bir iktidar-model-lider mümkün değil karamsarlığı, bu bağlamda, tüm dünyaya yayılmış durumda. Boomer nesli bu sopayla X’lerin hakkından geldi ama Y’ler, hele hele Z’ler söz konusu olduğunda aynı performansı gösteremediler-gösteremiyorlar. O nedenle de giderayak dünyayı yangın yerine çeviriyorlar: Benden sonra tufan!

Ekonomik krizler. Yetmedi, pandemi. O da kâfi gelmedi dünya savaşı simülasyonu. Z’ler dijitale dayalı bir ekonomik üleşme modeli icat edemedikleri sürece bunların hayaletleri varlıklarını sürdürmeye devam edecek! Böyle bir model mümkün mü? Tarımsal paradigmada yetişmiş bir beyin nasıl ki “makine”yi, “sanayi”yi düşünümediyse, makinenin-sanayinin içinde yetişmiş beyinler de dijitali düşünemiyor. Ancak dijitalin içine doğmuş olanlar böyle bir paradigma değişimini gerçekleştirebilir. Bu savaşın en çetin geçtiği cephe de kriptopara dünyası. Z’ler bu cephede yenilirse, dijital devrim post-romantik şiir kıvamından öteye geçemez!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 353 05.01.2023)

Ethereum blokzinciri PoW’dan PoS modeline geçti.

Geçen hafta kripto dünyası için bir dönüm noktası oldu. Bitcoinden sonra en büyük blokzinciri olan Etherum PoW modelinden PoS modeline geçiş yaptı. Bu geçiş bünyesinde karmaşık bir teknolojik değişim olmasının ötesinde anlamlar da barındırıyor. Öncelikle bazı temel bilgiler:

Kripto dünyasının ilk blokzinciri olan Bitcoin mimarisindeki işlem mutabakatları şiirsel bir geribildirim modelini baz alarak tasarlanmış. İki dijital cüzdan arasındaki Bitcoin transfer işlemini, kriptolayarak dijital deftere kaydetmeyi sağlayan sistem aynı zamanda piyasaya yeni Bitcoin çıkmasını da sağlayan sistem! Bu sürecin popüler adı “madencilik”. Kripto madenciliğinin işlemleri kriptolamak için yaptığı çalışmanın adı da PoW (Proof of Work – İş Kanıtı). Yapının avantajı her gün yapılan binlerce işlemin güvenli bir şekilde blokzinciri denilen dijital deftere kaydedilmesini sağlamak. Dezavantajı ise yaptığı iş gereği aşırı elektrik tüketiyor olması.

PoS (Proof of Stake – Hisse Kanıtı) mimarisinde de yine “işlem mutabakatı” süreci var. Ancak model kripto madenciliğine gerek duymuyor. Onun yerine dijital yedieminler var. Onlar hangi işlemlerin mutabakatına onay verirlerse o işlemler blokzincirine kaydediliyor. Bu yedieminlerin yetkilerini kötüye kullanmalarını engelleyen şey ise bu yetkiye sahip olmak için teminat vermiş olmaları. Yani onay verdikleri bir işlem şaibeli çıkarsa ceplerindeki kriptodan olma riskleri var. Yediemin olma nedenleri ise işlem komisyonlarını almak.

PoW modelinde milyonlarca kere tekrar etmeyi gerektiren matematiksel işlem yapma süreci PoS modelinde basit bir onaylama haline indirilmiş durumda. Hal böyle olunca PoS mimarisinin, PoW mimarisinin harcadığı elektrik ile kıyaslandığında % 99’un üstünde bir enerji tasarrufu sağlayacağı söyleniyor. Yani PoW ile 100 birimlik elektrik kullanılarak yapılan işlem PoS ile 1 birimlik elektrik tüketimi ile gerçekleştiriliyor olacak. İklim krizi ile boğuşan dünya için büyük, kripto madenciliği ile uğraşan bireyler ve dijital çiftlikler içinse çok daha büyük bir adım! Çünkü PoS modelinde madenciye gerek yok!

Etherum, Mainnet denen ve 15 Eylül’e dek PoW modeli ile çalışan ana Etherum blokzincirine alternatif, PoS modeli ile çalışan müstakil bir blokzincirini Aralık 2020’de çalıştırmaya başlamıştı. Bunun adı Beacon Chain idi. 15 Eylül 2022’de gerçekleştirilen ve “merge” yani “birleşme” adı verilen işlem sonucunda da Mainnet’te kuruluşundan bugüne dek PoW modeliyle inşa edilen tüm kayıtlar Beacon Chain’e taşındı. Böylece hem birleşmeden sonraki tüm Etherum işlemlerinin PoS ile yapılması sağlanmış oldu hem de o gün itibariyle dijital cüzdanında Ethereum kripto parası olanların herhangi bir maddi kayba uğraması engellenmiş oldu. Bir başka deyişle Etherum blokzincirinde kripto yatırımı olanların herhangi bir şey yapmasına gerek yok. Bir bankanın bankacılık sisteminin değişmesi gibi bir şey. Hesaplarda herhangi bir bakiye değişikliğine neden olmayan. Merge yani birleşme denmesinin nedeni de eski blokzinciri (Mainnet) ile yenisinin (Beacon Chain) bir anlamda birleşmesi.

Ethereum dünyasının büyük bir kısmı bu birleşme sürecini destekliyor. Ancak madenciler PoW modelinde direnç gösterme eğiliminde. Bu da kripto dünyasının deyimiyle çatallanma (fork) gerektiren bir durum. İnat mı edecekler, dirençleri kırılacak mı bir süre sonra anlaşılacaktır.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 338 22.09.2022)