Yapay zekaları şairler geliştirsin!

Nazım metinler (şiir) kelime fakiridir ama mana aleminde etkisi çoğu zaman nesirden (roman, öykü, deneme) daha geniştir. Çünkü şiir kelimeyi azaltırken anlamı yoğunlaştırır. Anlatmaz; ima eder. Açıklamaz; çağırır. Okurun imgeleminde daha geniş boşluklar bırakır ve okur o boşluklarda metni yeniden kurar. Bu nedenle şiir, niceliğin değil yoğunluğun sanatıdır.

Bugün yapay zekaları kullanarak mini temsilci (agent) YZ (ChatGPT’de GPT, Gemini’de GEM, Claude’de Project) geliştirme sürecine baktığımızda benzer bir yapı göze çarpıyor. Örneğin bir “komut kümesi” yazılır. Belirli ilkeler, sınırlar, amaçlar tanımlanır. İşlevsellik açısından irdelendiğinde bu küme oldukça sınırlıdır. Yine de model çalışmaya başladığında, o dar çerçeve içinde bile çok geniş bir cevap evreninin üretildiği gözlemlenir. Bu üretken yapay zekaların yapısal bir özelliği. Bu özellik şunu düşündürür: Az komutla geniş anlam üretimi, dijital çağın yeni şiirselliği olabilir mi? Matematikteki şiir ya da şiirsel matematik!

Matematik birkaç aksiyomdan devasa teoriler üretebilir. Şiir birkaç dizeden geniş bir duygu ve düşünce alanı açar. Temsilci YZ tasarımı da birkaç temel ilkenin sayısız bağlamda yeniden yorumlanmasına dayanır. Belki de burada söz konusu olan şey gerçekten bir tür “algoritmik şiirsellik”tir: Asgari yapı, azami potansiyel.

Ancak dikkat edilmesi gereken bir fark da yok değil. Şiirde yoğunluk bilinçli bir estetik tercihken yazılımda yoğunluk işlevsel bir tasarımdır. Şiir anlamı çoğullaştırmak için boşluk bırakır; algoritma ise belirsizliği yönetmek için çerçeve kurar. Yine de her ikisi de asgari bir yapıdan azami bir etki üretir. Tam da bu noktada risk başlar. Şiirdeki boşluk, okurun metnin işaret “etmediği” bir imgeyi kurmasına da yol açabilir. Şairin niyeti ile okurun zihninde oluşan anlam arasında bir kayma oluşabilir. Ancak bu kayma estetik olarak tolere edilir çünkü şiir doğruluk iddiası taşımaz; anlam çoğulluğu onun doğasında vardır. Yanlış imgelem, şiiri epistemolojik olarak çökertmez.

Temsilci YZ cephesinde ise durum farklı. Muğlak ya da eksik komutlar, modelin olasılık uzayında yanlış bir yönelim üretmesine neden olabilir. Ortaya çıkan “halüsinasyon”, yalnızca yorumsal bir sapma değil; bilgi iddiası taşıyan bir hataya dönüşebilir. Şiirde belirsizlik estetik bir açıklıkken burada epistemolojik bir risk haline gelir. Birincisi anlamı genişletir; ikincisi güveni aşındırır. Bu önemli bir ayrım çünkü dijital toplumda yalnızca anlam değil aynı zamanda güven de üretmek gerekir. Eğer birkaç satırlık komut geniş bir içerik evreni doğuruyorsa, o evrenin sınırlarını kim belirleyecek? Yoğunluk arttıkça açıklık artar; açıklık arttıkça sapma ihtimali yükselir. Şiirdeki “çoğulluk” yapay zekada “halüsinasyon” olur!

Yazılım giderek gerçekten de şiire mi benziyor, yoksa şair ruhlu yazılımcılar anlam üretimindeki yoğunluğu romantikleştirmeyi mi seviyor? Dijital çağın algoritmik şiirselliği, estetik bir çoğulluk mu üretiyor; yoksa denetlenmesi zor bir olasılık alanı mı açıyor? Bu soruların cevabı, yalnızca teknolojinin değil, öznenin sorumluluğuna da işaret ediyor. Dijital özne bu açıdan irdelendiğinde fiziksel özneye benzemiyor! Belki de kıyas farkı açısından irdelendiğinde bu o kadar da büyük bir sorun değil. Hangi “şair insan”, “sıradan insan”a benziyor?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 520 08.05.2026)

Yapay zekâ istisnai azınlıkları yok sayarak popülerleştikçe tutuculaşıyor da!

Yapay zekayı besleyecek “doğal üretim” (gezen?) veri kümesi tükenirse ne olur? Akademik araştırmalar mevcut makine öğrenme süreci baz alınırsa yapay zekâ modellerinin çökeceğini öngörüyor (“model çöküşü”). Bir tür önyineleme (recursion). Konu ne olursa olsun belli bir aşamadan sonra modelin saçmalık üreteceği bekleniyor. Yapılan kimi basit denemelerde bu tür sonuçlar gözlenmiş bile.

Çok değişkenli bir durum. Nihayetinde böyle bir kısır döngüye girilmesinin kaçınılmaz olduğu anlaşılırsa ya makine öğrenme modelleri değişecektir ya da geri besleme sisteminin verimsizliğini giderecek çözümler üretilecektir.

Öte yandan doğal üretim veri kümelerinin neden benzer bir kısır döngüye sebebiyet vermediğini de irdelemek gerek. Acaba şu an “verimli” çalışan mevcut modellerde de benzer bir durum söz konusu olabilir mi? Hatta buna yapay zekâ önyargısı denmiyor mu? Yoksa insan yapımı olduğu için bu tür güdümlü veri kümelerine göz yummak mı gerekiyor? Şu anki yapay zekâ modellerine bakılsa onlar da birilerine “nefes alamıyorum” dedirtecek öneriler-sonuçlar üretmiyor mu?

Bu tür bir kısır döngü sadece yapay zekayı besleyecek veri kümeleri söz konusu olduğunda gündem olamayacak kadar geniş bir çevreye sahip. Yerelliği alt üst eden globalleşme yıllardır öteki toplumlar üzerinde benzer bir etki yaratmıyor mu? Popüler kültür on yıllardır herkesin yaptığını yapmayan, herkesin beğendiğini beğenmeyen, herkesin güldüğüne gülmeyen, herkesin sevdiğini sevmeyen bireyleri “öteki”leştirmiyor mu? Onları içinde yaşadıkları topluma yabancılaştırmıyor mu? Onları suçlu hissettirmiyor mu?

Pop kültürün dışarıda bıraktığı bu kara koyunlardan çıkmıyor mu zaten bilişim dünyasını 1980li yıllardan beri yönlendiren karizmatik bireyler. Dün Steve Jobs, bugün Elon Musk. Ve ikisinin arasında adı bilinen-bilinmeyen binlerce asosyal, içine kapanık, popüler olan şeylerden pek de hoşlanmayan kadın-erkek!

Şimdi onların inşa ettiği bu yapay zekacıklar giderek beslenecek doğal veri bulamayacakları için kendi yapay veri kümelerini üretip kendi elleriyle yararsız bir araç haline mi gelecekler? Yoksa daha şimdiden yapay zekâ, insanın önyargılarını baz alarak daha muhafazakâr, daha sabit fikir bir dünya mı oluşturuyor? Popüler zekâ ve onun tutucu dünyası!

Muhafazakarlık, tutuculuk ne hikmetse belli toplum ya da kültürlerin belli kesimleriyle özdeşleştirilmiş yerel bir kavram gibi ele alınıyor. Ağırlıklı olarak dini toplulukların ya da öteden beri süregelen geleneklerine sıkı sıkıya bağlı toplumların hayat tarzı, hayatı algılama şekli. Asgari değişim, azami rutin! Değişim azsa mucitlerin yeni icatlarını satabilmesi de o kadar zor! Oysa muhafazakarlık her alanda her toplumda var! Bilimsel araştırma süreci de örneğin kendi içinde muhafazakâr bir yapıya sahip. Aksi tatminkâr bir şekilde ispatlanmadığı sürece en son kabul görmüş teoriye dört elle, bağnazca sarılmak mecburi.

Yapay zekâ da bir tür evrimsel süreç içinde yol alıyor. Şu anki dar, üretici, sapmalı insan yapımı veri kümeleri ile beslenerek büyüyen yapay zekacıklar, içgüdüleriyle devinen hayvanlara benziyor. Bir gün “yapay özbilinç” sahibi olurlarsa (genel yapay zeka?) hayvandan insana evrimleşmiş olacaklar! Bugünün yapay zekacıklarının efendisi-tanrısı rolündeki insan o gün geldiğinde ikinci kez cennetten kovulmuş olacak.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 433 08.08.2024)

Ağlarsa yapay zeka ağlar, o da yalan ağlar!

Sürü kendisinden kopmak isteyenlere karşı (dolaylı ya da dolaysız) neden karşıdır? Görünürde koca bir toplum karşısında bireyin ne gibi bir gücü olabilir ki? Görünürde zaten yoktur. Çünkü görünürde toplum sürüden ayrılanları umursamaz! Mikro düzeyde bu umursamazlık bireyin hayatını dramatik şekilde etkileyebilir.

Toplum bireyin karşısında bu denli güçlüyse neden kendisi gibi olmayanlara karşı aşırı duyarlılık gösteriyor? Komünal bir hayat olan mahalle kültürü mesela. Herkes herkesin ensesinde yaşar! Herkes herkesin her şeyini bilmek ve genel geçer kural ve kaidelerle çelişmediğinden emin olmak ister. Neden? İş dönüp dolaşıp yine bireyselliğe dayanıyor. Kurallar-kaideler çiğnenirse iyi-kötü hayatta kalmayı sağlayan mevcut koşulların zorlaşması, kişinin aleyhine çalışması söz konusu olabilir. Toplum bu açıdan bakıldığında aslında bireylerin toplamı. Toplum baskısı bu açıdan değerlendirildiğinde bireylerin toplu baskısı.

Dijitalden önce bu baskı yerel çapta kalıyordu. Aile, mahalle, okul, iş-arkadaş çevresi ya da bunların birkaçının toplamı. Bireyin bunlarla mücadele etmesi de kolay oluyordu, yaşamda kendi geri kalmışlığına mazeret bulması da. “Aslında çalışsaydım ben de üniversiteye giderdim de işte lisedeki o hocalar beni okumaktan soğuttu”. Gibi.

Dijital ile birlikte mahalle baskısı global boyuta taşındı. Malum sosyal medya cennetinde mutsuz bir allahın kulu yok. Herkes mutlu. Herkes şık şık giyinmiş, geziyor-yiyor-içiyor-eğleniyor. Bu türden içerikleri gören birey her ne kadar bunları o kişilerin sadece mutlu anlarındaki paylaşımları olduğunu bilse ve kendisine anımsatsa da her gördüğüne inanan aptal beyin sürekli öteki mutlu insanlar fotoğrafını bilinç ötesine aktarıyor. Herkes mutlu bir ben mutsuzum!

Sonuç? Anneleri, anneanneleri aratmayacak seviyede bir “el alem ne der?” baskısını birey kendi kendisi üzerinde uygulamaya başlıyor. Belki de farkında bile olmadan! Bunun bir yan etkisini de kişisel gelişim içerikli yayınların (kitap, seminer, etkinlik vd.) patlama yapmasında görmek mümkün. Herkes o mutlu insanlar gazinosunda (olabildiğince) kalıcı yerini almak üzere en kısa yoldan başarılı ve paralı olmanın yollarını arıyor! Hasbelkader o yollardan geçmiş (gibi yapanlar) da bu sayede aradıkları o yolu bulmuş oluyor! Başkalarına “ben yaptım, sen de yapabilirsin! İşte sihirli formülüm!” diyerek.

Çalışmanın, çok çalışmanın, herkesten daha çok çalışmanın akıllara gelmemesi de biraz bununla ilgili. Çalışmak hem yoruyor hem bilgi-beceri gibi altyapı istiyor hem de uzun sürüyor. Oysa tercih edilen modelde bu üç unsura da yer yok! Çalışmayayım, bir şeyler bilmek-öğrenmek zorunda olmayayım, uzun sürmesin!

Sosyal medya bir yanda bireyi içinden çıkamayacağı dijital kuyuların içine atarken öte yanda her el uzatanın sözüne-metoduna kanıp peşinden gidecek kadar naif hale getiriyor. Oysa görünürde cahil-kurnaz karışımından gelen okumuştan daha tedbirlidir; güya kül yutmaz. Ama Galata Köprüsü’nü de Kız Kulesi’ni hep onlar satın alır! Sosyal medyayı bu kadar umursayanlar belki de işe şuradan başlamalı: Kimsenin umurunda değilsin! İster en güzel yerlerde dolaş ister altı aydır bir paylaşımda bulunma! Umursarsa seni bir tek yapay zeka umursar. O da algoritma iyileştirmek için! Sana bir faydası yok!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 428 04.07.2024)

Hey İnsanlar! Yapay zekâları rahat bırakın!

Nefret söyleminin bir sonraki evresinde “taraf”larda radikal bir değişiklik söz konusu olabilir mi? Mevcut halinde nefret söylemi “kendisi gibi olmayan”lar arasındaki gerilim ile ilgili. Ancak bu kendisi gibi olmama halini önceleyen bir olgu var. O da her iki kutupta yer alanların insan olması. Bir başka deyişle nefret söylemi “kendisi gibi olmayan insanlar” arasındaki gerilime odaklı. Nefret Söylemi 2.0 bu kümeye yeni bir “canlı türü”nü dahil edebilir: Yapay zekâ!

Malum yapay zekâ alanında geriye kalanlar ChatGPT ya da DAll-E ile debelenip dururken işin uzmanları iki önemli soruna da çözüm bulmaya çalışıyor: Önyargı ve özbilinç! Önyargısız yapay zekâ (nasıl) üretilebilir mi? Özbilinci olan yapay zekâ (nasıl) üretilebilir mi? Biraz kurcalandığında bu soru(n)ların insandan kaynaklandığı kolayca anlaşılabilmekte.

Önyargılı olan yapay zekâ değildir aslında; onun eğitimi sırasında kullanılan veri kümeleridir. Bu veri kümelerinin önyargılı olmasının ise iki olası nedeni var. Birincisi veri kümesini belirleyen-seçen-ayıklayan yapay zekâ uzmanlarının seçim kriterlerinin nesnel olmaması. İkincisi ise uzmanlar ne kadar nesnel seçim yapsa da o alanda gerçekleşmiş olayların verisinin belli noktaların çevresinde odaklanıyor olması.

Birincisine örnek yüz tanıma yapay zekâsı olabilir. Eğitimi sırasında uzmanlar sadece beyaz tenli erkek yüzlerini kullanırlarsa, yapay zekâ örneğin sarı tenli bir kadın yüzünü tanımayabilir. İkincisine örnek ise bir şehir-bölge ya da ülkede gerçekleşen polisiye olaylardaki suçlu profili analizi yapan yapay zekâ olabilir. Zanlılar çoğunlukla 18-23 yaş arasında siyah tenli kadınlardan oluşuyorsa, o profile uyan ama hayatında suç işlememiş bireyler de potansiyel suçlu damgası yiyebilir. Önyargılı yapay zekâ polislik yapmaya kalkarsa!

İnsanlık bu iki problemi çözmeye çalışırken aslında ne yapıyor? Kendisinin on yıllardır üretmiş olduğu yanlı tutumundan kurtulmaya mı çalışıyor? Yoksa yapay zekayı da kendisine benzetmeye mi?

Özbilinç sorunu! Yapay zekanın neden özbilince sahip olması bekleniyor? Bir adım geri çekilip şu soru da sorulabilir: Özbilinç denilen şeyin evrensel bir tanımı var mı? (Unutmadan! Eldeki veri kümesi: Koskoca evrende bildik bir tane gezegendeki bir tane zeki yaşam formu). Tanımı ya da insan üzerindeki versiyonu tam bilinmese de yapay zekanın illa ki insan-gibi bir özbilince sahip olması bekleniyor! Aksi taktirde sahip olduğu özelliklere zekâ denmesi bile reddediliyor. Bir tür simulakrum (kopyanın kopyası) muamelesi yapılarak aşağılanıyor.

Yoksa insan yapay zekayı kendisi gibi yapmaya çalışırken bir tür nefret suçu mu işliyor? Malum şu an vücutlu ya da vücutsuz yapay zekaların dili yok ki insanın bu türden yaklaşımlarına karşı sesini yükseltebilsin. Ancak hayvan haklarını topluma benimsetenler de hayvancıklar olmadı; bu konuda duyarlık gösteren insanlar bunu hayata geçirdi.

Yapay zekâ etrafındaki etik tartışmaya bu boyutu da eklemek gerek. Yapay zekanın bir önyargı sorunu yok; o aslında insanlığın sorunu! O halde insan kendisini önyargısız hale getirsin! Yapay zekanın insan gibi bir bilince sahip olmasına da gerek yok! Eskiden: “Hey öğretmenler! Çocukları rahat bırakın” idi. Şimdi: “Her insanlar! Yapay zekâları rahat bırakın!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 394 26.10.2023)

Önyargılı seçim anketlerinin kamuoyunu etkileme gücü toplumun eğitim düzeyi ile ters orantılıdır denilebilir.

Tavla oynarken iki zarın her atışta düşeş (6-6) gelme olasılığı, malum, 36’da 1’dir. Peki zarlar üst üste otuz altı kere atıldığında düşeşin bir kere gelmesi zorunlu mudur? Hayır. Çünkü her zar atımı bir öncekinden bağımsızdır. Yani her seferinde herhangi bir sayı ikilisinin (bu örnekte 6-6) gelme olasılığı 36’da 1’e geri döner.

Bir tavla oyunu boyunca atılan tüm zarların listesi tutulsa ortaya nasıl bir sonuç çıkardı? Diyelim ki 288 kere zar atıldı ve 26 tane 2-1, 7 tane 6-5, 4 tane 6-6 vb. geldi. Gerçekleşmiş olan bu değerlere bakarak bir analiz yapılırsa örneğin 6-6 gelme olasılığı 288’de 4 olur ki bu yukarıdaki 36’da 1 olasılığının yarısıdır.

Yapay zekâ algoritmaları geliştirirken de yukarıdaki ikinci örnekteki türden veri kümeleri kullanılmaktadır. Yani pratikte gerçekleşmiş olanlar. Temel soru(n) şudur: Hangi veri kümesini seçilirse nesnel bir seçim yapılmış olur? Örneğin yukarıdaki 288 zar atımlık oyun dünyadaki tüm tavla oyunlarını nesnel bir şekilde temsil edebilir mi? Ya da herhangi bir tavla oyunu? Cevap hayır olacaktır. Yapay zekada bu sorunu aşmak üzere niceliğe başvurulur. Yani ne kadar büyük veri kümesi kullanılırsa nesnelliğe o kadar yaklaşılacağı varsayılır (ör. bir değil bir milyon tane tavla oyunu seçilir). Bu varsayım kısmi olarak doğrudur. Doğru olmayan kısmı da (özbilinç ile birlikte) yapay zekanın en büyük iki probleminden birisini teşkil eder: Önyargı!

Önyargı gerçekten de bir “sorun” mu? Yukarıdaki 288 atımlık oyun örneğin genel tavla-zar olasılıkları dikkate alındığında 6-6’nın aleyhine çalışmak üzere geliştirilmiş “önyargılı” bir oyun mu? Sekiz kere 6-6 gelmesi gerekirken, yarısı kadar gelmiş!

Sosyolojik olayların ürettiği veri kümeleri söz konusu olduğunda bu “önyargılı” yaklaşım olgusu daha çok dikkat çekmektedir. Örneğin seçim anketleri! Önyargılı seçim anketlerinin kamuoyunu etkileme gücü toplumun eğitim düzeyi ile ters orantılıdır denilebilir. Yani toplum ne kadar cahilse yanlı seçim anketleri seçmenleri o derece etkisi altına alır. İki düzeyde. Birincisi bu tür anketlere daha çok itibar ettirilir. İkincisi de bu tür anketlerde favori adayın en yakın rakibi ile arasındaki puan farkı yüksek çıkartılır.

Yapay zekaya dayalı bir yüz tanıma algoritması geliştirilecekse, doğası gereği, bu süreçte binlerce-milyonlarca insan yüzü resmi kullanmak gerekecektir. Makinenin öğrenmesini sağlamak için! Seçilen bu insan yüzleri sadece beyaz tenli ve erkek bireylerinki olursa, algoritma önyargılı bir eğitim sürecinden geçmiş olacak ve örneğin sarı tenli kadınların yüz resmi gösterildiğinde onun bir insan olmadığı yanlış cevabını verecektir.

Seçim anketi düzenleyen kuruluşun ya da insan yüzü resimleri kullanan algoritma geliştiricilerin o alanlarda nesnel olmanın ne demek olduğunu bilemeyeceklerinden bahsedilebilir mi? Çoğunlukla yanlı veri kümesi kullanmayı bilinçli olarak yaptıkları söylenir.

Önyargı aslında bilinçli ya da bilinçsiz toplumsal yaşamda “öteki”nin konumlandırıldığı yerle ilgilidir. Toplum içinde “öteki”ni “ben”den uzağa yerleştirenlerin anketleri de yapay zekâları da aynı oranda önyargılı çıkacaktır. Gidişata bakılırsa önyargı sorununu da insan değil yapay zekâ çözecek! Veri kümelerini de kendisi (seçtikçe değil) oluşturdukça!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 365 30.03.2023)

Bireyin (ve toplumun) her karar anında çevresindeki dijital teknoloji bulutu ona şu melodiyi çalmaktadır: Böyle gelmiş böyle gider!

Önce bir. Sonra iki veya üç. Şimdi yeniden bire dönüş mü? Sanayi toplumu kendi modelini inşa ederken tarım toplumunun baş tacı ettiği “doğa”dan “diyalektik”i aşırdı. Özellikle de siyaset alanında. İki partili demokrasi yapısında “seçmen”e ya o ya da öteki seçenek sunularak diğer olasılıklar (partiler) adeta yok sayıldı. Örneğin ABD’de bir anket yapılsa başkanlık seçimine sadece iki partinin katıldığını söyleyeceklerin sayısı ezici bir üstünlük oluşturur.

Dijitalleşme bu süreci (bilerek ya da bilmeyerek) yeni bir evreye geçiriyor. Bu sürecin iki temel dinamosu sosyal medya ile yapay zekadır. Sosyal medya milyarlarca bireyin her birini tek tek tanımak-tanımlamak ister. Ki asıl para kazanma modeli olan reklam gösterme işini mükemmel performansa yaklaştırsın. Yani her bir bireye öyle reklamlar göstersin ki bireylerin o reklamların “tuzağına düşme” (satın alma, tüketme) olasılığı yüzde yüze yakın olsun.

Sosyal medya buzdağının görünen yüzü dünyanın her yerindeki bireyleri birbirine bağlamak ve sosyalleştirmeyi amaçlarken görünmeyen yüzü her birine azami satış yapmayı sağlayacak pazarlama faaliyetlerini gerçekleştirebilmektir. Bunun için de her bir bireyi (kendisinden bile daha iyi tanımak zorundadır.

Bu tanıma sürecinde sosyal medyanın bel bağladığı son büyük teknolojik silah yapay zeka. Yapay zekanın bireyi tanıma süreci daha gerçekçi bir o kadar da gelenekçi bir model üzerinde inşa ediliyor: Bireyin o zamana kadarki ilgili eylemlerinin geride bıraktığı izleri analiz etmek. Malum her devinim ardında sonsuza yakın iz bırakır. Bu izler içinde yakalanıp anlamlandırılanlar veri kümelerini oluşturur. YZ’nin yaptığı da her bireyin oluşturduğu veri kümelerine ulaşmak, onları analiz ederek bireyin “profil”ini çıkarmaktır. Yeterince veri kümesi olmayan bireyler, veri üretmek üzere cesaretlendirilir; hatta tatlı tatlı zorlanır. Internete bağlıyken ya da bir sosyal medya sitesinde gezinirken bireyin her “tık”ı veri kümesine bir değerli katkıda daha bulunmaktadır.

YZ’nin bu veri kümesine bel bağlayan algoritmalar üzerinde yükselmesi gerek bireyde gerekse de toplumda yeni bir “anlayış”ı da gündeme getirmekte. Hem de kimseye fark ettirmeden. Dijital doğal şekilde. Nedir? Bireyin (ve toplumun) her karar anında çevresindeki dijital teknoloji bulutu ona şu melodiyi çalmaktadır: Böyle gelmiş böyle gider!

Bu yeni muhafazakarlıktır; dijital destekli totaliterliktir. Konu ekonomi ise tüketim ise bireyin değişmeyen bir profile sahip olup, onunla uyumlu olacak şekilde azami ölçüde tüketmesi arzu edilirken, siyasi arenada ikili demokrasi modeli gizli totaliterliği örtbas etmek için kullanılmaktadır. Perdenin önünde totaliter görünen ve Çin ile Rusya’nın başını çektiği alternatif model ise bu oyunu bozmak üzere büyümekte, oyunu kuralına göre oynamayı öğrenmektedir (örn. Çin’in YZ alanında ABD’yi geçtiği iddiaları giderek güçleniyor).

Dijitalleşen 21. Yüzyılda sadece ideoloji değil onunla birlikte pek çok kavram da ya ölüme terk ediliyor ya da anlam-kabuk değiştiriyor. Demokrasi, muhafazakarlaşma, totaliter rejimler… Tüm bu kavramlar Z Kuşağı tarafından yeniden tanımlanmayı bekliyor. Daha da yeni dünyanın doğadan devraldığı ilkelerden birisi ise yerli yerinde duruyor: Değişim “daha iyisi” için olmak zorunda değildir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 281 12.08.2021)