Algoritma mı, İnsan Doğası mı?

Tanol Turkoglu — Fri, 05 Sep 2025 08:21:16 +0000

Algoritma mı, İnsan Doğası mı?

05.09.2025

HBT #487

4 Dakikalık Okuma

Bu kötülüğü ben yapmasam başkası yapacak diye diye…

Yeni yayınlanan akademik bir araştırmaya göre sosyal medya siteleri geliştirdikleri algoritmaları bir kenara bırakıp da suyu doğal akışına bıraksalar bile kullanıcılar arasında kutuplaşma öyle ya da böyle boy gösterecek. Araştırmanın nedenine-nasılına girmek yerine bu tümcenin bilinçdışına gönderdiği mesajı yakalayıp kelimelere dökmekte fayda var: Sosyal medya sitelerini günah keçisi yapmayı bir kenara bırakın; asıl defo insanın doğasında!

Acaba? Geliştirdikleri algoritmalara “ne yap et daha çok insanın dikkatini çek” stratejisini şırınga etmiş olan sosyal medya siteleri gerçekten de böyle yaparken malumun ilanını mı hayata geçiriyor? O zaman insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Suyun doğal akışı zaten böyleyse neden milyarlarca dolar harcayıp, su o şekilde aksın diye, algoritmalar geliştiriyorsun? Bırak su bildiği gibi aksın!

Bunu yapanlar tanım gereği kapitalist bir paradigmaya göre hareket etmiyor olsalar, bir sosyal-devlet geçmişinden geliyor olsalar, “suyun akışını daha da güçlendirmek için” mi acaba diye şüphelenmek mantıklı olurdu. Ama öyle değiller. Bir kuruşun hesabını bile yapmaları ile ünlü bir paradigmadan geliyorlar. O zaman? Demek ki tüm o “bir algoritma geliştirelim de daha çok dikkat çekelim” tavrının arkasında suyun doğal akışının yönünü değiştirmek var!

Bu ise başka bir şeye işaret ediyor: Sana bu yatırımı yaparak başarı elde edeceğini düşündüren bir şey olmalı. Bam teli burası. Evet insan defolu. Evet insan içindeki vahşi duygularından kendisini soyutlayabilmiş değil. Evet insana yeterince kaynak-imkan ver yüz bin sene önceki atalarının vahşiliğine geri gitsin!

Hiçbir sosyal medya sitesinin insanı vahşi atalarının seviyesine indirgemek gibi bir geri-evrim sürecini gerçekleştirme niyetinde olduğu söylenemez! (Bu daha ziyade her şeyin altında bir şey arayan komplo-teorisyeni doğu kültürünün düşünce tarzı). Ama şunu söylemek olası: Kendi çıkarlarına hizmet etmenin yan etkisi olarak insan daha da vahşileşecekse vahşileşsin; ona ne!

Kapitalist paradigmada bu “bana ne”ciliği farklı eşleştirmelerde görmek zaten norm olmuş durumda. Örneğin: “Benim zenginleşmem başkalarının fakirleşmesine neden olacaksa olsun, bana ne!” Ya da “Benim randevuma yetişmek için kırmızı ışıkta geçmem-tehlike şeridine girmem başkalarının randevusunu kaçırmasına neden olacaksa olsun; bana ne!” Bu “rabbena hep bana” ya da “nefs-i emmare” bakış açısı nedeniyle koca gezegen elde gidiyor, birileri yüz milyar dolarlık servetini iki yüz milyara çıkarmış, bir şey mi? Belki de Forbes dergisinin en zenginler listesine giren dolar milyarderlerine Hz. Ömer’e özgülenen şu uyarı mekanizması ücretsiz olarak tahsis edilmeli: Her sabah bu milyarderler uyandığında birileri kulağına şunu fısıldar: Ölüm var!

Evet ölüm senin için de var. İster bir milyarın ister üç yüz milyarın ister üç liran olsun; fark etmez! Sen de öleceksin! Belki de hayatlarını buna feda eden milyarder ya da potansiyel milyarderlere şu kalıyor: İnsanlığa, üzerinde yaşadığımız gezegene bu kötülüğü ben yapmasam başkası yapacak! O zaman ben yapayım da onun getireceği maddi nimetlerden (yaşarken) yararlanan başkası değil de ben olayım! İşte otuzlu-kırklı yaşlarını böyle geçiren Bill Gates’in geldiği nokta: Kalan ömrünü kazandığı servetini sıfırlamaya adadı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 487 05.09.2025)

Kalabalık Yalnızlık

Tanol Turkoglu — Fri, 03 Jan 2025 14:21:38 +0000

Kalabalık Yalnızlık

03.01.2025

HBT #454

4 Dakikalık Okuma

Türkiye’de seçilen yılın kelimeleri insanı durup düşünmeye sevk ediyor!

Dünyada “beyin çürümesi”, “b.ktanlaştırma”, “manifesto”, “kutuplaşma”, “kendine güvenen (brat)”, “ağırbaşlı (demure)”. Türkiye’de “kalabalık yalnızlık”. Bunlar 2024 için çeşitli ülkelerde ve Türkiye’de seçilmiş yılın kelimeleri. Sadece bu kelimelerin çağrıştırdıklarından bir değerlendirme yapmak gerekse ellerin ve bizin gittiğimiz yönler hakkında ne söylenebilir?

Öncelikle diğer ülkelerde seçilen kelimelerin (belki bir ikisi hariç) belli bir noktaya-detaya odaklanmış olduğu görülmekte. Türkiye’de seçilen kelime ise çok genel. Ve dürüst olmak gerekirse 2024’ü yansıtmanın ötesinde. Bu türden bir kelime ya da deyim geçen on ya da elli yıl içinde herhangi bir senenin kelimesi olarak kolayca seçilebilir. Kalabalık yalnızlık, kuşak çatışması, kadın hakları, düşünce özgürlüğü, gelir uçurumu vs.

2024 için Türk Dil Kurumu Ankara Üniversitesi ile işbirliği içinde bir çalışma yürütmüş. Buna göre uzmanlar bir kısa liste oluşturmuş. Alternatifler halk oyuna sunulmuş ve yaklaşık bir milyon kişilik bir katılımın sonucunda “kalabalık yalnızlık” birinci seçilmiş. Kısa listedeki diğer alternatifler şöyle: Merhamet, Yabancılaşma, Algoritma, Yozlaşma, Yapay Zeka, Dijital Yorgunluk.

Anlaşıldığı kadarıyla bu çalışma ilk kez yapılıyor. O nedenle olacak kısa listeye alınan kelimeler 2024 yılının değil de son birkaç yılın eğilimlerinin toplamı gibi. Örneğin yapay zeka ya da algoritma. Bu alanda 2024’e özgü bir gelişme olmadı ki! Bunlar olsa olsa 2022 ya da 2023 yıllarının kelimesi olabilirdi. ChatGPT’nin Kasım 2022’de erişime açıldığı dikkate alınırsa 2022 için yapay zeka, 2023 için algoritma kelimeleri makul seçenekler. 2024 içinse çok geç!

Diğer alternatifler daha eski ama daha dayanıklı türden: Merhamet, yabancılaşma, dijital yorgunluk ve birinci seçilen kalabalık yalnızlık! Abes değil ama güncel de değil! Kısa liste böyle olunca içinden “kalabalık yalnızlık” ifadesinin birinci gelmesi yadsınacak bir durum oluşturmuyor. İnsanların giderek daha büyük bir kısmı kalabalıkların içinde kendini yalnız hissediyor demek ki. Eskiden marjinal kalan bu bölge şimdi popüler yaşam alanı olmuş!

Peki önceki yıllarda hangi kelimeler seçilmiş? Alman merkezli haber kurumu DW (Deutsche Welle) son birkaç yıldır Türkiye’de yılın kelimesini seçmiş görünüyor. 2024 için seçimleri henüz açıklanmamış durumda ancak 2023’te “Deprem”, 2022’de “Enflasyon”, 2021’de “Dolar”, 2020’de “Korona”, 2019’da “Mazbata” ve 2018’de yine “Dolar” kelimeleri birinci çıkmış. Güler misin, ağlar mısın? Seçilen kelimeler Türkiye’de hayatın nelerle uğraşılarak geçtiğini göstermekte. Deprem ve Korona kelimeleri güncel olaylarla irtibatlı olarak anlaşılır görünüyor. Ancak mazbata, dolar, enflasyon gibi kelimeler insanların işi gücü bırakıp hayatta kalma mücadelesinin ötesinde bir zaman geçiremediklerine işaret ediyor. Hele dolar kelimesinin üç sene arayla iki kere birinci gelmesi? Bırakalım her şeyi her sene doları birinci seçelim bitsin bu işkence.

Belki de madalyonun öteki yüzünde farklı bir tablo vardır. Belki de kısa liste oluşturma süreçleri kaliteli değildir. İngiltere ya da ABD’de önceki yıllara göre kullanımdaki sıçramalı artış kısa listeye girmek için bir kriter olarak kullanılıyor örneğin. Bizim ülkemizde önceki yıllara göre 2024’te hangi kelime ya da deyimin kullanılmasında bir sıçrama oldu; araştıran-bilen var mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 454 03.01.2025)

Kutuplaşma – Tanol Türkoğlu

Algoritma mı, İnsan Doğası mı?