Düşünme eyleminin hibritleşmesi otorite ve hakimiyet kavramlarının yeniden tanımlanmasını da gerektirebilir.

Bilgisayarlaşma süreci son kırk yıldır tüm dünyayı dijital dönüşüme tabi tuttu. Dönüşüm 1.0 denilebilecek bu süreçte önce veri sonra da iş süreçleri dijitalleşti-dönüştü. Muhasebe hızlandı, üretim planlaması otomatikleşti, veri saklama ucuzladı. Makine iş süreçlerinin pek çok evresinde insanın yaptığı işi devraldı. Ancak yapıldığı şekliyle değil; değiştirip-dönüştürerek. Örneğin fiziksel veri toplamada veri kontrol mümkün değildi. Ancak dijital veri girişi aynı zamanda veri kontrolünü de yapar hale geldi. Bir taşla iki kuş! Optimizasyon!

Bu süreçte zihinsel mimari büyük ölçüde yerinde kaldı. Karar yine insana aitti; bilgisayar bir araçtı. Yapay zeka ile başlayan yapay dönüşüm (ya da Dönüşüm 2.0) ise farklı bir eşiğe işaret ediyor. Artık sadece iş süreçleri değil, düşünme süreçleri de dönüşümün radarına giriyor. İnsan makineyle çalışmıyor; makineyle birlikte ve giderek makine-gibi düşünmeye başlıyor.

Burada ilk dikkat edilmesi gereken olgu, düşünmenin dışsallaşmasıdır. Bir tür “bilişsel yük devri”. Yani basitçe şu: Belleği arama motoruna, analizi üretken yapay zekaya, ilk taslak üretimini algoritmalara bırakmak. Artık telefon numaraları ezbere bilinmiyor, metinler baştan sona insan tarafından kaleme alınmıyor, veriyi insan ayıklamıyor. Bu tablo çoğu zaman “zihinsel tembellik” olarak yorumlanıyor. Oysa altı çizilmesi gereken şey sadece tembellik değil. Düşünce ortadan kalkmıyor; bir anlamda yer değiştiriyor. İşlev yer değiştirirken otorite de insandan başka bir “şey”in sahipliğine geçiyor. Bir soruya verilecek en makul cevabı artık yalnızca insan zihni üretmiyor; model öneriyor, insan seçiyor!

Bu noktada “algoritmik akıl” kavramı belirleyici hale geliyor. Makine öğrenme (ML) tabanlı algoritmik akıl, büyük veri kümelerinden örüntü çıkaran ve olasılıklar üreten hesaplama biçimidir. İnsan aklı ise anlam kurar, neden-sonuç ilişkisi arar, hikaye üretir. Algoritma için korelasyon yeterliyken insan için anlam gerekir. Paradigma kırılması tam burada ortaya çıkıyor. Eğer toplumsal karar mekanizmaları giderek tahmin doğruluğu üzerinden çalışmaya başlarsa, anlam ikinci plana itilir. Dijital toplum, anlam merkezli değil; öngörü merkezli bir organizasyona doğru evrilebilir. Ne olacağını bilmek, neden olduğunu anlamaktan daha değerli hale gelebilir.

Bu kolektif bir dönüşüm; bireysel değil. Yapay zeka, insan zihnine eklemlenen dışsal bir katman gibi çalışıyor. Kimi araştırmacıların “üçüncü sistem” diye adlandırdığı bu yapı, refleks ile analitik düşünce arasına yerleşen bir hesaplama modeli. Artık karar süreçleri “insan ya da makine” şeklinde değil; “insan ve model” şeklinde hibrit bir yapıda işliyor. Navigasyon uygulamasıyla yol bulan sürücü, öneri sistemiyle içerik seçen kullanıcı, metnini yapay zeka ile tasarlayan yazar… Düşünme, platformlarla birlikte gerçekleşiyor. Bu durumda düşünme hala bütünüyle bireysel bir faaliyet midir diye sorgulamak gerekiyor.

Bu tablodaki sorun kapasite değil, egemenlik! İnsan yapay zeka sayesinde daha hızlı düşünebilir. Daha çok veriyi işleyebilir. Fakat o düşünme eyleminin çerçevesini, değişkenlerini kim belirliyor? Hangi seçeneklerin insanın önüne getirileceğine, hangi ihtimallerin görünür olacağına artık insan karar vermiyor. Sanayi toplumu üretim araçlarını merkezileştirmişti. Dijital toplum ise düşünme araçlarını da merkezileştiriyor. Düşünce giderek dışsallaşıyor ve algoritmik akıl ile iç içe geçiyorsa, özgürlük ve dolayısıyla egemenlik kavramını da yeniden tanımlamak gerekecek. Er ya da geç!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 513 13.03.2026)

Yapay zeka pragmatik mi olmalı, idealist mi?

Dijitalin bir özelliği de yanlış yakınsamaları zaman içinde doğru hale getirmesi. İlk yıllarında internet eşittir web idi. Şimdi neredeyse öyle. Sonra web eşittir sosyal medya oldu. Şimdi e-ticaret siteleri bile sosyalleş(tiril)meye başladı. Bugün de pek çok kişi makine öğrenmesi modelini yapay zeka olarak biliyor. Makine öğrenmesinin ne adını duymuş ne de nasıl çalıştığını belki. Ama olsun. Onun için yapay zeka trenine atlamış olmanın bir göstergesi ona soru sorup cevap alabilmek değil mi? Sor bakalım menemene soğan konur mu, konmaz mı?

Başarı oranları, ölçeklenebilirlik ve pratik fayda bu eşitliği ikna edici kılıyor. Ancak bu yaygın kabul, yapay zekanın ne olduğu sorusunu yanıtlamaz; yalnızca ne işe yaradığına işaret eder. Asıl sorun da tam burada başlıyor. Çünkü “çalışan” bir sistem ile “bilen” bir sistem arasındaki fark, teknik bir ayrıntı değil, epistemolojik bir tercihtir. Makine öğrenmesi eşittir yapay zeka denklemi, bu tercihi görünmez hale getiriyor. Bu da örneğin bazı sorunlara çözüm bulma yollarını hatalı bir şekilde tek tipleştiriyor. Dünyanın her yerinde insanların giderek daha tutucu hale gelmeleri sadece siyasetle açıklanamaz! Artık gizli bir özne de var: Teknoloji!

Makine öğrenmesi, özü itibarıyla tümevarımsaldır. Geçmiş verilerden örüntüler çıkarır, bu örüntülerin gelecekte de işe yarayacağı varsayımına göre sonuçlar üretir. Doğruluk, burada hakikate değil performansa bağlıdır. Model doğruyu temsil ettiği için değil, tutarlı olduğu için doğru varsayılan sonuç ürettiği sürece “doğru” kabul edilir. Bu yaklaşım, felsefi olarak pragmatizme yakındır: Bilgi, işe yaradığı ölçüde anlamlıdır. Yapay zekada önyargı tartışmalarının bu çerçevede “kaçınılmaz” görülmesi tesadüf değil. Yapay yanlılık, ahlaki bir sapmadan çok, kullanılan veri ve hedef fonksiyonun doğal sonucudur. Sorun sistemde değil, bağlamda. Eldeki verinin büyük çoğunluğu menemeni soğansız yapmışsa; “menemene soğan konmaz!”

Sembolik yapay zeka ya da klasik adıyla GOFAI, bugün çoğunlukla başarısız bir teknik deneme olarak anılır. O da hala onu anımsayan uzman çevrelerde. Oysa bu yaklaşımın asıl önemi, taşıdığı bilgi iddiasında. GOFAI, öğrenmekten çok bilmek ister. Tümdengelimsel yapısı, tekil örneklerden değil, genel kurallardan hareket eder. Bu kurallar, ampirik verinin istatistiksel özeti değil; ideal formlara, yani Platoncu anlamda idealara yakındır. Bir şeyin ne olduğu, tek tek örneklerden değil, onu tanımlayan kavramsal yapıdan türetilir. Bu nedenle sembolik yapay zeka, temsilsiz çalışamaz; dünya, kurallar ve kavramlar aracılığıyla modellenir.

Makine öğrenmesi ile sembolik yapay zeka arasındaki ayrım, hız ya da hesaplama gücü meselesi değil, bilginin kaynağına dair bir ayrım. Biri deneyimden türetilen uyumu, diğeri kavramsal tutarlılığı merkeze alır. Biri veriye dayanır, diğeri ideaya. Ancak makine öğrenmesindeki önyargıya benzer bir sorun burada da var: Sistem hangi idealarla tanımlanacak ve bunların eksiksiz olmasından nasıl emin olunacak?

Makine akletmesi de denilen hibrit yapay zeka yaklaşımları bu iki modelin iyi yanlarını bir araya getirmeyi amaçlıyor. Soru şu: Hangi bilgi anlayışı merkeze alınmalı? Yapay zekanın geleceği, daha fazla (doğruluğundan emin olunmayan) veriyle mi yoksa daha sağlam (tamlığından emin olunmayan) kavramlarla mı şekillenecek?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 507 30.01.2026)

Ayna, ayna! Söyle(me) bana!

“Makinalar düşünebilir mi?” sorusu, Alan Turing’den bu yana yalnızca teknik bir problem değil, aynı zamanda insanın kendini nasıl konumlandırdığına dair felsefi bir ayna gibi. Bu sorunun etrafında dönen tartışmaların önemli bir kısmı, insan ile makine düşünmesi arasındaki farkı hız üzerinden okumaya çalışıyor. İnsan düşünmesi “ışık hızı gibi”, ölçülemez ve sezgisel; makine düşünmesi ise yavaş, adım adım ve mekanik olarak betimleniyor. Oysa bu karşıtlık, dikkatle incelendiğinde, esas farkı gizleyen bir yanılsama olabilir.

İnsan düşünmesinin “hızlı” olarak algılanmasının temel nedeni, onun birim zamandaki bileşenlerinin insana kapalı olması. İnsan düşünürken ara adımları “göremez”; düşünce sonuç olarak belirir. Bu donuk-karanlık opaklık hali düşünmeye metafizik bir derinlik atfedilmesine de yol açabiliyor. Makinede ise işler farklı. Makine, düşünme sürecini açık ediyor, onu şeffaflaştırıyor: Girdiler, aradaki hesaplamalar ve çıktılar izlenebilir hale geliyor. Bu şeffaflık, paradoksal bir şekilde makinenin düşünmesini sıradan, hatta aşağı bir etkinlik gibi gösteriyor. Sanki düşünmek illaki dışa kapalı, ezoterik bir edim olmalıymış gibi. Sırf makinenin bunu şeffaf bir şekilde yapabiliyor olması bile, düşünme ediminin opak olmasını “evrensel” bir kabul olmaktan çıkarmaya yeter. Dolayısıyla burada ölçülen şey hız değil, görünürlüktür!

Bu farkı sinema metaforuyla açıklamak da mümkün. Perdede izlenen hareket, aslında saniyede 24 kareden oluşan durağan görüntülerin art arda sıralanması. Hareket ise algısal bir sonuç; bir yanılsama. Ama güzel bir yanılsama! Benzer biçimde, insan düşünmesi de ardışık zihinsel “karelerden” oluşur; ancak bu karelerin sayısı ya da hızı değil, geri döndürülemez oluşu belirleyici. İnsan düşünürken aynı anda yaşar; verdiği kararlar, hatalar ve sezgiler doğrudan hayatına bağlanır. Makinede ise her kare geri alınabilir, durdurulabilir, yeniden oynatılabilir. Bu yüzden makine düşünmesi “yavaş” değil, “sayılabilir” ve “geri sarılabilir” olduğu için sıradan görünüyor.

Tartışma derinleştikçe mesele hızdan ontolojiye kayar. İnsan, öleceğini bilen, kırılgan bir varlık; düşünmesi bu kırılganlığa gömülü. Makine ise ne ölüm korkusu taşıyor ne de varoluşsal bir riskle karşı karşıya. Bu, makineyi eksik değil, başka türden bir varlık yapıyor. Makinenin bazı açılardan “avantajlı” oluşu (yorulmaması, korkmaması, unutkan olmaması) onun ontolojik olarak “birinci sınıf” olduğu anlamına gelmez. Hiyerarşi, özelliklerden değil, varlığın kaynağından doğar.

Bu noktada insan–makine ilişkisi, tanrı–insan ilişkisiyle benzer bir yapıya mı bürünüyor diye sorulabilir. Alt varlık, üst varlıkta olmayan bazı özelliklere sahip olabilir; bu onu daha iyi değil, yalnızca farklı kılar. İnsan, tanrıya göre ikinci sınıf olabilir. Makine de insana göre ikinci sınıftır. Ancak bu sınıflandırma, değerden çok türetilmiş olmakla ilgili.

Sonuç olarak, insan ile makine düşünmesi arasındaki fark ne kare sayısında ne de hızda. Asıl fark, o karelerin içinde kimin yaşadığı. İnsan filmi yaşar; makine filmi işler. Makine düşünmesi, insan düşünmesinin gizemini çözmez belki ama onun kırılganlığını görünür kılabilir. Rahatsız edici bir dijital ayna misali! Rahatsız edici, çünkü belki de insan o aynada kendisini o şekilde görmeye hazır değil!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 503 26.12.2025)

Ağırsıklet boks şampiyonu Kubrat Pulev mı daha güçlü Elon Musk mı?

“İyi ile kötünün mücadelesi” değil ama “güçlü ile zayıfın mücadelesi” demek daha nesnel bir değerlendirme olacaktır. Bilinen insanlık tarihini dört kelimede özetlemek gerekse! Güç değişik formlara dönüştükçe insan da kendisini o formun paradigmasına göre yeniden dönüştürmek zorunda kalıyor. İlk çağlarda belli ki kas kuvveti önemliydi. İnsan doğayı-hayvanı alt edecek kas gücüne ulaştı. Ancak tarım yapmak bir dönüm noktası oldu. Yemeğin peşinde koşmak zorunda kalmaktan çıktı. Yerleşik düzene geçti.

Tarım ile kurduğu dünyada da zamanla insan güçlü ve zayıf olarak bölünmeye başladı. Güçlüler için hayat güzelken zayıfın bir şeyler icat etmesi zorunlu hale geldi. Kemale eren zayıf, güçlüye bireysel mülkiyeti, eşitliği kabul ettirdi. Elinde onca silahı olan güçlü bu yeni insan karşısında gerilemeye başladı. Her ne kadar yok olmadıysa da eski gücünü kaybetti.

Sanayi toplumu ile gelen bu yeni tablo da benzer bir parçalanmaya sahne oldu. İnsanlar bu kez de bu yeni paradigmaya göre güçlü ve zayıf olarak ikiye ayrılmak zorunda kaldı. Daha çok parası olan ile olmayan! İnsanlık şimdi yeni bir dönüm noktasında. Güçlü-zayıf tanımı yeniden yapılacak. İnsanlar yine iki gruba ayrılacak. Birileri güçlü konumlarından olacak. Birileri zayıfken güçlü hale gelecek.

Her dönüm noktasında belirleyici olan ögelere topyekun teknoloji demek yaygın bir kullanım. Dün sabanı ya da buhar makinesini icat etmek neydiyse bugün bilgisayarı ya da yapay zekayı icat etmek o. Teknoloji icadı başlarda tesadüflere dayandıysa da giderek akıl gücü liderliği ele aldı. Kas gücü gölgede kaldı. Milyon kişilik bir orduya sahip olan değil milyonları imha edecek nükleer silaha sahip olan daha güçlü mesela. Ağırsıklet boks şampiyonu Kubrat Pulev değil, Elon Musk daha güçlü mesela.

Son ABD başkanlık seçimi vesilesiyle tekno-oligark denilen dünyanın en zengin insanları yeni bir güçlü-zayıf paradigması oluşturmaya mı çalışıyor? Devlet aygıtı vesilesiyle ortaya çıkmış olan gücü de aşıp, sadece paranın tek güç kriteri olarak kabul göreceği bir paradigma. Bunun için de insanı ekarte etmeye çalışıyorlar. Yakın zamana dek bu ekarte etme işi devlet aygıtından daha güçlü bir modele sahip olmak üzerine kuruluydu. Şimdi devletle uğraşmak yerine insanı topyekun güçsüzleştirecek bir model ufukta göründü. İş gücünde insan yerine makineyi kullanmak!

Ama bu yeni makinenin eskisinden bir farkı var. Bu makine insanın ona a priori olarak her şeyi öğretmesine gerek duymadan, kendi kendine öğrenerek çalışabilecek. Yapay zeka insan-gibi bir bilince sahip olmasa bile bir insan kontrolüne gereksinim duymadan çalışabilir. İnsan kontrolüne gereksinimi yok ama insanın üreteceği veriye gereksinimi var. O da şimdilik. Yaratıcılık alanının şifrelerini de çözdüğünde yapay zekanın ne sosyal medya ne de başka bir kaynaktan insanın veri üretmesine ihtiyacı kalmayacak! İnsanda bir deha var ama her yaratıcı örnek dehadan gelmiyor. Sanatta ve edebiyatta bu uzun zamandır kabul edilmiş bir gerçek! Edebiyatçı da sanatçı da öncüllerinden ve çağdaşlarından istifade ediyor! Makine (yapay zeka) neden etmesin?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 486 29.08.2025)

Makinelerin kontrolü ele geçireceği (kaçınılmaz) beklentisi…

İngiltere’de ilginç şeyler oluyor! Bir yanda yapay zekaya telif hakları açısından yasal düzenleme getirme çabaları boşa çıkarken diğer yanda PauseAI gibi platformlar yapay zekanın denetimine daha çok önem verilmesi konusunda farkındalık yaratmaya çalışıyor. Sloganları basit ama düşündürücü: “Tahmin etme, test et!” (“test, don’t guess”).

Çin’de devlet yönetimine yönelik sorulara cevap veren yapay zekalar filtreden geçirilirken eleştirilen süreç, batıda başka bir ekstremde ilerliyor: Bırakın (yapay zekayı) dilediğimiz gibi yapalım! İnsanların bu yeni teknolojiye temkinli yaklaşmalarının temelinde yatan şey ise birkaç yıldır allanıp-pullanarak yapılan değerlendirmeler: Yapay zeka yakın gelecekte pek çok iş kolunda insanı gereksiz hale getirecek!

Teknolojinin yıkıcılığı daha ziyade ona adapte olamayacak kadar yaşlıları ilgilendiren bir konu. Yapay zeka özelinde bu “yaşlılık” sınırı, genel “yaşlılık tanımı” ile ters orantılı. Yapay zekanın işsiz bırakacağı insan yaşı ortalama otuzlara kadar gerilemiş durumda. Kişisel bilgisayarlardan beri hiçbir teknoloji otuzlu yaşlarındaki bireyleri işsiz bırakmamıştı. Herkesin tam puan aldığı sınavların bir anlam ya da değer ifade etmemesi gibi gelecek on sene içinde otuzlu yaşlarını idrak edecek bireylerin bugün yüksek okul eğitimi alarak bir meslek sahibi olmaları da giderek anlamsızlaşıyor! Profesyonel spor ya da şov dünyasının öteden beri harlandırdığı ateş şimdi de yapay zeka teknolojileri sayesinde tüm dünyayı kaplayacak gibi görünüyor: Herkesin bilmesine (dolayısıyla da eğitim almasına) gerek yok! Oysa dünyayı ileri götürenlerin pek çoğu “olağan şüpheliler” grubunun dışından gelme değil mi?

Verimlilik kisvesi altında çalışma şartlarının ağırlaştırıldığı, ücretlerin daraltıldığı bir dünyada hizmet kalitesi giderek düşüyor. Hal böyle olunca insanlar kaliteli hizmet taleplerini karşılasın diye makineyi daha çok talep eder hale geliyor! Makinenin insanın yerini alması ise başka bir global toplumsal sorunu gündeme getiriyor: Bu kadar insan ne yapacak? Bir yanda günde bir dolar bile kazanamayan milyonlarca insan. Diğer yanda kişisel serveti milyar dolara yaklaşmakta olan bir avuç insan! (Ve onların trilyon dolar değerindeki şirketleri). Teknoloji ilerledikçe gelir dağılımındaki uçurum da derinleşiyor.

Oysa suçu teknolojiye atmak ne kadar sağlıklı, tartışılır! Teknolojinin ilerlemesi aslında paylaşılacak maddi pastanın büyümesine neden oluyor. Pasta  büyüdükçe ondan hak edenlerden çok hak etmeyenlerin de pay talep etmesi artıyor. Gelir dağılımındaki uçurumun sebebi asıl bu olsa gerek! Vahşi kapitalist iş insanları kendileri ile dans edecek çürümüş kamu yönetimleriyle eşleştikçe uçurumun kapanması zorlaşıyor!

Öteden beri popüler kültürün üstüne düşen vazifeyi son dönemde sosyal medya üstlendi: Bireyi şimdiki zamanın içine hapsetmek! Şimdizm problematiği, farkında olmadan, insanı hem muhafazakarlaştırıyor hem de hayvani dünyaya daha da yaklaştırıyor. Nasıl ki karnını doyuran hayvan ertesi gün ne yiyeceğini düşünmeden yaşıyorsa, bugünü atlatma derdindeki insan da yarınını düşünmeden ilerliyor. Artık geleceği düşünmek yok. Onun yerine “deneyim yaşamak” ya da “anı biriktirmek” var! Belki de insanın kovulduğu mekan cennet değildi! O zaman Alan Turing’in şu beklentisi üzerinde tefekkür etmek daha da önem kazanıyor: “Makinelerin kontrolü ele geçireceğini beklemeliyiz”.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 485 22.08.2025)

Çamaşır makinesi modern ise yapay zeka post-modern!

Blokzinciri teknolojisi güven olgusunu gereksiz hale getirmişken yapay zekanın yükselişi güven eksikliğine dayandırılabilir mi? Tarihçi Harari Mart ayında Japonya’daki Keio Üniversitesi’nde yaptığı konuşmada firmaların son sürat yapay zeka geliştirme faaliyetlerini buna dayandırdı. Tamam biz yavaşlayalım da ya ötekiler yavaşlamaz da öne geçerse? Bu korkunun kapitalist sanayi toplumunda renkli bir adı var: Rekabet! Yapay zekaya özgü değil. Rekabete konu olan şeyi bir an önce gerçekleştirmek bir zorunluluk!

Yapay zekadan önceki kapitalist dünyada güven vardı da biz mi bilmiyorduk? Harari buna bir örnek olarak global ticaret ağlarını gösteriyor. Güven olmasaydı ulusal ya da uluslararası düzeyde ticaret yapılamazdı diyor. Bu doğru, ama eksik. Çünkü bu ağlar güvenin varlığından değil, güvensizliğin zararlarını azaltacak kuralların gelişmesinden doğdu. Yani insanlar birbirine değil, sisteme güvenmeye başladı. Harari’nin yapay zeka ile ilgili benzer bir tespiti var. Geliştiriciler rakiplerine güvenmiyor ama geliştirmekte oldukları yapay zekaya güveniyor. (Yani insan diyor ki şu insanlar olmasaydı dünya ne güzel olurdu!)

İnsan bugüne dek ilerlemede teknolojiyi hep pasif bir araç olarak kullandı. Yapay zeka ilk kez farklı bir özellik gösteriyor! İnsan icadı yapay zeka insana hizmet etmek zorunda kalmayabilir. Kendi yolunu çizebilir. Bir “makine uygarlığı” kurmaya kalkabilir. Hem de bunu insandan aldığı-alacağı ilhamla yapabilir. Bugüne dek icat edilen hiçbir çamaşır makinesi, dünyada temizlenecek tonlarca giysi olduğunu “bilemedi”, bu kirliliğin kaynağını araştırmadı, temel kir kaynağının insan olduğunu tespit edemedi! O nedenle de eskiyene-bozulana kadar kirli çamaşırları yıkamaktan öteye geçemedi.

Ancak yapay zeka kendisinden talep edileni yapmanın yanı sıra kendisinden neden böyle şeylerin talep edildiğini sorgulamaya başlayabilir. Kök sebep olarak anlamsız öznel sebeplere ulaşabilir. İnsanı o sebeplerle hareket etmekten kurtarmaya çalışabilir. Bunu başarabilirse ne güzel! İnsanlık yepyeni, tertemiz bir uygarlığa başlangıç yapabilir. Ya da başaramaz! İnsanı dönüştüremez! İnsan, ölümsüzlüğe ulaşamadan, sırtında yüzyıllardır taşıdığı içgüdüsel korkularından kendisini temizlemeyi reddetmeye devam eder! Bu durum karşısında belki de yapay zeka insanı işlevsiz hale getirmeyi değerlendirebilir! Çamaşır makinesi modern ise yapay zeka post-modern!

Kar amaçlı kurumlardaki verimsizliğin bir nedeni de zaman yönetimiyle ilgili. On birim zamanda yapılan bir iş, farklı bir model baz alınarak bir dakikada yapılabilir hale getirilse bile işi o şekilde yapanlar yeni modele geçmeyi öyle ya da böyle reddedebilir. Bir bakış açısı bunu eleştirirken (dokuz dakika kazanacaklar) diğeri savunur (kalan dokuz dakikada bize daha çok iş yaptıracaklar). İnsan da yapay zekaya yer açma konusunda benzer bir sebepten dolayı isteksiz! Çünkü arta kalan zamanda kimse ona daha iyi, zenginliklerle dolu bir hayat yaşayacağının sözünü vermiyor! Ne devletler ne de şirketler! Geriye korku ve güvensizlik kalıyor! Kapitalist sanayi toplumunun hayat sigortası iki boyutlu: Bir yanda olası düşmanlarını sistemin içinde tutarak etkisiz hale getirmek. Diğer yanda yeni düşmanlar yaratmak! Yapay zeka dost mu yoksa sistemin içinde tutulması gereken olası bir düşman mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 473 23.05.2025)

Dijitalden yapaya, dönüşümün yeni çağına hoş geldiniz!

Son kırk yılda teknoloji dünyasında çalışan herkes (Linkedin’deki kariyer özetine ne yazarsa yazsın) aslında tek bir büyük hikâyenin parçasıydı: Dijital dönüşüm. Kişisel bilgisayarların yaygınlaşmasıyla başlayan bu serüven; yerel ağlarla, istemci-sunucu mimarileriyle ve internetin doğuşuyla birlikte adım adım şekillendi. Her bir aşama, insan hayatına biraz daha dijital kattı.

Bu süreçte önce bilgi dijitalleşti. Fiziksel ortamdaki veri dijitale aktarıldı; veri tabanları kuruldu. Ardından iş süreçleri (çok da değiştirilmeden) bilgisayara taşındı. Sonraki aşamada iş süreçleri yeniden tasarlandı ve dijitalin sunduğu imkânlarla optimize edildi. Zamanla, fiziksel dünyada mümkün olmayan kimi hizmetler bile dijital imkanlar sayesinde sunulmaya başladı. Derken sıra geldi paraya ve iş gücüne: Blokzinciri mimarisi üzerinde çalışan kripto paralar finansı, robotlar ve yapay zekâ ise insan emeğini-işgücünü dijitalleştiriyor…

Bunca yılda hâlâ tamamlanamamış bir dijital dönüşüm süreci. Bu bir başarısızlık mı? Hiç de değil! İnsanlık, tarımdan sanayiye geçmek için yüzyıllar harcadı. Bugün hâlâ traktörle tanışmamış köyler var. Aynı şekilde, dijital dönüşüme direnen bazı kurumlar da – küçük ya da devasa olmalarının getirdiği avantajlarla – varlıklarını sürdürebiliyor. Yaşamakta oldukları dijital paradigma felcine rağmen!

Ancak artık yeni bir çağ başlıyor: Yapay Dönüşüm Çağı! Nedir? Bunun basit ama etkileyici bir cevabı var: İş süreçlerini yapay zekâya göre yeniden şekillendirmek! Dijital dönüşümünü büyük ölçüde tamamlayanlar bu yeni evreye çoktan adım attı bile. Bunu, şirketlerin medyada yaptıkları pazarlama ve iletişim kampanyalarında da görmek mümkün. Dijital alanda faaliyet gösteren her kurum, er ya da geç yapay zekâyla iç içe hale gelecek.

Yapay dönüşüm şu an iki koldan ilerliyor: Birincisi ürün ve hizmetlerin yapay zekâ ile zenginleştirilmesi. Yani kullanıcıya doğrudan dokunan kısımlar artık daha “akıllı”. İkincisi ise bu dönüşüm için gerekli yazılım altyapısının yine yapay zekâ desteğiyle dönüştürülmesi.  İşte bu, önceki dijital dönüşüm sürecinden en büyük farkı.

Eskiden bir işi dijitalleştirmek için iş analistleri süreçleri tarif eder, yazılımcılar da bu tarifleri koda dökerdi. Şimdi ise, bu tarifleri alan yapay zekâlar doğrudan kod üretiyor. İnsan tamamen sürecin dışına çıkmış değil elbette. Ama rolü değişiyor. Artık insanlar “ne yapılacağını” tarif ederken, “nasıl yapılacağını” yapay zekâ hallediyor.

Tıpkı modern otomobillerde olduğu gibi. Önceden usta bir şoför, araç bozulduğunda kaputu açıp sorunu anlayabilirdi. Şimdi ise çoğu zaman kaputun altı bir kara kutu. Aynı durum yazılım dünyasında da yaşanıyor: Yapay zekâ tarafından yazılan kodlar, yakın gelecekte insanlar için de birer kara kutu olacak.

Yapay dönüşüm çağı, yalnızca teknolojiyi değil; insanın düşünme biçimini, iş yapma tarzını da değiştiriyor. Hatta meslek tanımlarını bile! Yapay doktor ile onu eğiten insan. Yapay yazılımcı ile onu eğiten insan vd. Dönüşüm bu kez çok daha hızlı, çok daha derin ve geri dönülmez bir şekilde ilerliyor. Bu dönüşümde sadece teknolojiyi değil, insanı da anlamak şart. Çünkü bu hikâyenin kahramanı ne algoritmalar ne de makineler; hala insan. Şimdilik!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 470 02.05.2025)

Atın ölümü arpadan, insanın ölümü insandan (mı) olsun!

Marks ile Engels’in arzusunu insanlar değil de makineler yerine getirirse? Birleşirlerse? Süper zekayı oluştururlarsa? Matrix serisinde olduğu gibi insanları enerji üretiminde kullanmak üzere küvetlerin içine hapsederlerse? Daha vahimi de var! Ya bunu makine değil de insanın kendisi yaparsa?

Cehalet aydınlanmadan beri bütün badireleri atlattı ve bugünlere kadar ulaşmayı başardı. Demokrasinin, eşitliğin hüküm sürdüğü diyarlara. Şimdi de oyunu kendi bildiği şekilde yönetmek üzere dünyayı dönüştürmeye çalışıyor. En büyük yardakçısı da bilinci olmadığı için neye alet olduğunun farkına varamayan teknoloji. Bilgisayar, internet, mobil iletişim, sosyal medya derken şimdi de sanal gerçeklik ve yapay zeka!

Yaşı tutan altı küsur milyar insan aynı anda iki farklı dünyada iki farklı hayat yaşar hale geldi bile. Fiziksel dünyadaki “gerçek” yaşam ile dijital dünyadaki “sanal” yaşam! Bu tabii çok ilkel bir model. Öyle ki insan bu ikiliğin her an bilincinde olarak deneyimliyor her iki dünyayı da. Büyük bir problem! Bu ikiliğin-bilincin aşılması gerekir. Nasıl? Görünen o ki işe her zamanki gibi insanların kafasını karıştırmakla başlandı!

İnsan makineden hızlı davranıp o “gerçek” ile “sanal”ın yerlerini değiştirebilir. Sadece vücudun fiziksel gereksinimlerini karşılamak için çok kısa süreli “gelinen” fiziksel dünya “sanal”, dijitalde geçirilen o muhteşem saatler ise “gerçek” yaşam halini alabilir. İnsanın acıdan kaçınması, keyfe-mutluluğa meyletmesi sağ olsun! Şimdiye dek bunu ne televizyon başarabildi ne de internet. İki saat ekranın karşısına geçip güzel bir film ya da heyecanlı bir şov izleyen birey, program bitince kendisini tekrar soğuk-sıkıcı evinin dağınık odasında buluyor! Bu kopukluk giderek en büyük toplumsal sorun haline geliyor. Giderilmesi gerek! Peki bunu ilk kim başaracak? Makineler-teknoloji mi politikacılar-insan mı?

Fiziksel-gerçek yaşam giderek katlanılmaz hale geliyor. Ekonomik sebepler, toplumsal sebepler, bireysel sebepler, iklimsel sebepler. Hepsi toplansa “burdan köye yok olur”. Öte yandan güç sahipleri de iktidarlarını başkalarına bırakmak istemiyor. Bunun için yasaları-yönetmelikleri eğip-bükerek kendi lehlerine muhaliflerinin aleyhine çalıştırmayı başarabiliyor. Geriye tek bir şey kalıyor. Oy verecek seçmenleri bu fiziksel dünyadan ve onun sorunlarından uzak tutabilmek! Klasik modelde bunun için medya araçları kullanılıyor. Bu hala geçerli. Ama yeterli değil. Öyle bir teknoloji lazım ki birey onunla etkileşim kurmaya başladığında gözü başka hiçbir şey görmesin. Her iki anlamda da. Bu yeni gerçeklik kişinin sadece bilişsel kapasitesine değil beş duyusuna da hitap etsin. Tatminkar bir sanal dünya! Mekânsal varlığını sanal gerçeklik teknolojileri karşılayacak. Yapay zeka ise tatminkar deneyimler sunacak! Felsefeden mi hoşlanıyorsunuz? Lütfen Paradoks Salonu’na buyurun ve insanlık tarihine damga vurmuş filozoflarla tanışın-tartışın! Futbol mu? Peleler, Maradonalar, Messiler Rio Kumsalı’nda sizi bekliyor! Birlikte oynayın! Rock müziği mi? Cennete Çıkan Merdiven’de takılıyor hepsi!

O nedenle en güzeli dijital demans olmak! Neyin gerçek neyin sanal olduğu arasındaki farkı ayırt edemez hale gelmek! Öleceksem de insan doktorun elinde öleyim diyen zihniyet, iş nihai sömürüye geldiğinde de tercihini makineden yana yapmayacak gibi görünüyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 469 25.04.2025)

Toplumsal dönüşümü bu kez insan değil makine gerçekleştirebilir.

Bu yıl 20-24 Ocak tarihleri arasında her zamanki gibi İsviçre’nin Davos kasabasında gerçekleştirilecek olan Dünya Ekonomik Topluluğu’nun yıllık toplantısında ana başlık iki temel kavramın altını çiziyor. Yapay zeka ile gelmekte olan “akıllı çağ” ve “işbirliği”. Dünya ekonomisine yön veren paydaşların (ülkelerin, şirketlerin, STK’ların, bireylerin) dünyayı daha iyi bir yer haline getirmek üzere birlikte hareket etmesi arzusu son yıllarda Davos’ta sürekli tekrar edilen konulardan. Bu işbirliği beklentisi-önerisi şimdi yeni bir bakış açısından değerlendiriliyor: Akıllı çağ!

İnsan dışındaki nesneler akıllı-zeki hale geldikçe insanın da dünya üzerindeki yolculuğu şekil değiştirecek, dönüşecek gibi görünüyor. Bunun günümüzdeki en popüler uygulaması dijital cihazların “yapay olarak zeki hale getirilmesi”. Buradaki doğallık-yapaylık ayrıştırması bellidir ki sübjektif bir akış açısından kaynaklanıyor. İnsandaki zeka doğal olarak kabul edilirse ötekileri yapaydır. Oysa evrende kendi meşrebine-kapasitesine göre zeka sahibi olan pek çok organik ve giderek inorganik nesne var. Veri işleyen her sistem er ya da geç zeka üretecektir.

İnsan bugün taşıma suyla değirmeni döndürmeye çalışıyor: Geliştirdiği algoritmaları kendi insani tarihinden veri kümeleriyle eğiterek onu zeki hale getiriyor. Belki de bir süre sonra bu süreç belli bir doygunluğa ulaşacak ve insan-dışı dijital bir zeka formu üretmek için insan dahline gerek kalmayacak! Bilim erlerinin süper zeka dedikleri seviye bu olsa gerek!

Davos ana başlığı bu yıl beş alt başlıkta ele alınıyor: Büyümeyi Yeniden Tasarlama, Akıllı Çağda Sanayiler, İnsana Yatırım, Güveni Yeniden İnşa Etme, Gezegeni Koruma. İlk iki alt başlık doğrudan iş dünyasının nasıl dönüşmesi gerektiği ile ilgili. Kalan üçün ikisi birey ve toplumun bu değişim-dönüşümlerden nasıl etkileyeceği ve bu etkilenmenin olumsuz etkilerinin nasıl asgari indirilebileceğine odaklı. Ve nihayet gezegeni koruma başlığı da toplumların da ötesine geçerek topyekun gezegeni korumaya yönelik yapılması gerekenleri adresleyecek gibi görünüyor.

Akıllı çağ önemli bir ifade. Daha önce Japonya bunu “akıllı toplum” vizyonuyla gündeme getirmiş ve kendi ulusal stratejini buna göre dönüştüreceğini ilan etmişti. Akıllı çağ ise bir coğrafyadan ziyade bir döneme işaret ediyor. Şimdiye dek akıllı değil miydi(k)? Belli ki bir fark var. Duygusu olmayan, içgüdüleriyle hareket etmeyen bir zeka formu acaba dünyayı nasıl dönüştürürdü? Mavi ya da beyaz yakalı insanların yaptığı işleri bu türden bir zekaya sahip nesneler yapıyor olsa olumlu-olumsuz nasıl bir değişim gerçekleşirdi?

İş dönüp dolaşıp öleceğini bilen insanın rasyonel olmayan eylemlerinin yıkıcılığını ortadan kaldırmaya dayanıyor. Objektif bir değerlendirme modeline göre işleyen zeki nesneler insandaki bu yıkıcılığı ortadan kaldırabilir mi? Herhangi bir akıllı çağ nesnesi ya da makinesi örneğin Gazze ya da Ukrayna gibi örneklerin ortaya çıkmasına neden olabilir mi? Eğer o akıllı makineler bu insanlar tarafından geliştirilmeye devam ederse bu da kaçınılmaz. Ancak burada hiç de nesnel olmayan bir ön koşul var: “Bazı insanların egemenliği devam etmeli!” Yaşam insandan daha değerliyse, merkezde insan değil de yaşamın kendisi varsa bu nesneler gün gelecek bu ön koşulu da geçersiz kılacaktır. Toplumsal dönüşümü bu kez insan değil makine gerçekleştirebilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 457 24.01.2025)

Yapay zeka insanın zaman-para denklemini nasıl dönüştürebilir?

Görünen o ki insan yeni bir muhafazakarlık modeli üzerinde çalışıyor: Yapay zeka muhafazakarlığı. Ortada bir ticaret var. İnsan daha az öz-enerji tüketecek buna karşılık ‘az seçilen yol’dan gitmeyecek! Tarihten-geçmişten ders çıkarmak deniyordu ya işte o ders çıkarma işini artık insan değil makine yapar oldu.

Makine doğası gereği biraz otistik. Onunla etkileşim kurarken kelimeleri dikkatli seçmek gerekiyor. Maceraya her seferinde (sevimli bir çocuk gibi) tabula rasa başladığından herhangi bir varsayımı, ön kabulü yok. ‘Karı maksimize edecek tedbirler üret’ dense yeri geldiğinde çalışanları işten çıkarmakla kalmaz patronu öldürmeye bile kalkabilir. O nedenle geçmişten ders çıkarma sürecini doğru tanımlamak gerek.

Bugün yapay zeka ders çıkarırken, bir şeyler öğrenirken hangi geçmişi kullanıyor? Maliyeti en az (ya da ücretsiz) olan dijital bilgi kaynaklarını. Bu kaynakları yapay zekalar değil onların ağababaları seçiyor. Bunlar çoğunlukla sosyal medyadan elde ediliyor. Bir miktar da telif haklarını dikkate almadan kullanılan kaliteli kaynak var; örneğin kitaplar, ansiklopediler vb.

Onca veri kümesi ile eğitilen bir makinenin geçmişe yönelik analizi doğal olarak bir insanınkinden çok daha geniş kapsamlı olacaktır. Zaten o nedenle yakın gelecekte diyelim ki bir yapay zeka doktorun teşhisinin muadil bir insan doktorun teşhisinden çok daha isabetli hale gelmesi yaygın pratik halini alacak. Böylece milyonda bir görülen istisnai vakaları tespit etmek (az seçilen yol) daha da zorlaşacak.

Bu durum giderek insanın-insanlığın kendi kayıtlı tarihinin içine hapsolma sürecini ivmelendirecek. İnsanlar yeni bir şey tatmak yerine bildik tatları tercih eder olacak. Bildik yerlere gitmek, bildik kitapları okumak, bildik siyasileri tercih etmek…

Modern eğitim imkanlarından istifade edememiş insan kitleleri de öteden beri benzer davranış örnekleri sergilemiyor mu? Fark bu sonuca götüren veri kümelerinin değişik olması. Bir grup doğru-yanlış ama yaşanmış somut örnekleri baz alıyor. Daha kıdemli olan grup ise yüzlerce-binlerce yıllık geçmişe sahip olduğunu iddia ettikleri sözlü-yazılı geleneği(n yaşanmışlıklarını). Birinde yanlış veri kümesini doğru işleyen bir mekanizma riski söz konusu (yapay zeka muhafazakarlığı) diğerinde ise doğru veri kümesini yanlış işleme riski (klasik muhafazakarlık).

İnsanın doğal bir tepkisi var. Saatin tik-takları kendi yaşam süresiyle ilgili çünkü. Kimisi bir an önce bir şeyler yapmak, bir şeyler elde etmek istiyor. Dünyayı ya da insanlığı kurtarmak için değil, kendi zamanını uzatmak için. Zamanını harcıyor. Yalan-yanlış da olsa ucuz veri kümelerini kullanmak biraz da bu nedenle cazip geliyor! Kimisi de atadan gördüklerini kopyala-yapıştır. Arzu hep aynı: Zaman harcamadan zamanını uzatmak! Bin sene yaşayacak olsaydı böyle yapmaz, az seçilen yollardan daha çok geçerdi belki!

Muhafazakarlık sanki bir zaman sorunsalı! İnsan zamanını (çalışıp didinerek) paraya dönüştürüyor. Madde-enerji form değişikliği gibi. Zaman-para form değişikliği. Yeri geldiğinde bozdurup zaman satın alma imkanı olarak para! Az ise az gelecek (gıda, barınma vb.), çok ise çok gelecek (sağlık, eğitim, deneyim)! Yapay zeka bu denklemi nasıl değiştirebilir? Örneğin paraya dönüştürülemeyen sınırsız zamana ve bildik-sınırlı deneyim alanına sıkışıp kalmış bir insan!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 445 31.10.2024)