ABD’deki mahkeme belki de yapay zekaların kaderini belirleyecek!

“Hafta sonunda Amerika’nın en nefret edilen adamları olacaksınız.” Bu sözün sahibi de hedefi de politikacı değil. Bu tümceyi Elon Musk’ın, OpenAI kurucuları Sam Altman ile Greg Brockman’a sarf ettiği iddia ediliyor. Sebep ise hafta başında Kaliforniya mahkemelerine görülmeye başlayan büyük kavga: Musk ile OpenAI arasındaki hesaplaşma. Bu hikâyeyi yalnızca “şirketler arası dava” gibi okumak ciddi bir yanılgı olur. Çünkü burada tartışılan şey sadece para değil. Yapay zekânın nasıl bir toplumsal rejim üreteceği de yargılanıyor.

Hikâyenin geçmişi on yılı aşıyor. Anlatılanlara göre Musk, Google kurucularından Larry Page ile yapay zekâ üzerine sert bir tartışma yaşar. Page, insan-sonrası bir geleceği teknik bir evrim olarak görürken, Musk bunun insanlığın tasfiyesi anlamına gelebileceğini savunur. Kısa süre sonra Google, DeepMind’ı satın alır. Musk ise Sam Altman, Greg Brockman ve Ilya Sutskever gibi isimleri etrafında toplayarak farklı bir model önerir: Kâr amacı gütmeyen bir yapay zekâ organizasyonu. Böylece OpenAI kurulur.

Başlangıçtaki fikir dikkat çekicidir. Yapay zekâ, birkaç teknoloji devinin kontrolüne bırakılmayacaktır. İnsanlık adına geliştirilecektir. Fakat Kasım 2022’de ChatGPT’nin ortaya çıkışıyla denge değişir. Yapay zekâ bir araştırma laboratuvarı konusu olmaktan çıkar; gündelik hayatın doğrudan parçasına dönüşür. Buradaki görünmeyen kırılma noktalarından biri de Microsoft. Bill Gates’in OpenAI ekibine yaptığı “biyoloji sınavını çözsün, o zaman konuşuruz” meydan okuması, bugün teknoloji tarihinin sembolik anlarından biri sayılıyor.

GPT bunu başardığında olay başarılı bir yazılım olmanın ötesine geçti. Yapay zekâ, sermayenin merkezine yerleşti. Sonrası çok hızlı gelişti. Elli yıllık araştırma alanı birkaç ay içinde küresel tüketim ürününe dönüştü. Yapay zekâ artık yalnızca mühendislerin değil, köşedeki bakkalın, lise öğrencisinin, avukatın ve çiftçinin de gündemine yerleşti. Musk’ın itirazı tam bu noktada yoğunlaşıyor. Ona göre ‘OpenAI kuruluş amacından saptı’. İnsanlık adına kurulmuş yapı, yatırımcı mantığına teslim oldu. OpenAI ise tersini ima ediyor: Bu ölçekte yapay zekâ geliştirmek için devasa sermaye gerekiyor! Yani konu ahlaki tercihten çok sistem zorunluluğu. Aslında mahkemenin tartıştığı da tam olarak bu. Bir şirket sözünü mü bozdu, yoksa dijital ekonominin doğası mı kendisini dayattı? Musk OpenAI’ın orijinal misyonuna geri dönmesini, yaklaşık 150 milyar dolarlık bir tazminat ve Altman ile Brockman’ın şirketten uzaklaştırılmasını talep ediyor. Sutskever bir süre önce zaten OpenAI’dan ayrılmıştı.

Bu tür davalar genelde iki tarafın da “ben kazandım” diyebileceği şekilde sonuçlanıyor. Belki Musk’a bir miktar tazminat ödenecek. OpenAI yoluna devam edecek. Musk samimiyse şöyle yapabilir: Alacağı parayla kar amacı gütmeyen yepyeni bir yapay zeka organizasyonu kurar. Dünyayı kurtarır! (Para kazandıran bir yapay zekası zaten var; Grok). Brockman’ın mahkemedeki ifadesine göreyse OpenAI’ı önce Musk kar amaçlı hale getirmek istemiş. Derdi de oradan kazanacağı para ile Mars’ta koloni kurma projesini finanse etmek! Tesla varken neden mi OpenAI? Olasılıkla hedeflediği paraya daha hızlı ulaşmasını sağlayacağı için(di)! Davayı geçen sene elinde federal imkanlar varken açabilmiş olsaydı belki de istediği her şeyi alabilirdi. Olasılıkla fırsat bulamadı. ‘Yahut vakit olmadı’.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 521 15.05.2026)

NOT: Dava “zamanaşımı” kararıyla sonuçlandı; Musk kaybetti! Zaman aşımı durumu dava açılmadan önce neden araştırılmamış, bilen yok!

Makineler neden onca zahmete katlanıp Matrix’i yarattı?

25 sene sonra Matrix filmini nemli gözlerle seyretmek (yaş da dikkate alınırsa) makul karşılanabilir. Ancak bütün hikayenin yapay zeka ile insanlık arasında geçtiğini (yeniden) görmek-anımsamak şaşırtıcı. Şaşırtıcı çünkü ChatGPT ile ateşlenen yapay zeka çılgınlığı iki buçuk sene sonra bugün hala son sürat devam ediyor ancak tüm bu süre boyunca iki cephede de bu ikisini irtibatlandıran güçlü bir ses çıkmıyor. İki cephe derken: Filmi önce seyretmiş olan dijital göçmenler ile çılgınlığı önce yaşamış olan dijital yerliler!

Yerlilerin dönüp de yirmi beş sene önce ebeveynlerinin seyrettikleri filmi keşfetmeleri zor ama göçmenlerin ChatGPT’yi gördüklerinde “A-ha da başlıyor!” dememiş olmaları tam bir sorumsuzluk örneği! Aksiyon sahneleri başlamadan önce Morpheus’un Neo’ya verdiği brifingde her şeyin yapay zekanın kafesten kaçmasıyla başladığı ifade edilir. Ne zaman? 21. Yüzyılın ilk kısmında. Matrix’te tarih 1999 gibi bilinse de “gerçek dünya”da tarih (artık tam olarak bilinmiyor da olsa) 2199 civarındadır.

Filmin öngördüğü “kavga” belli ki bugün AGI denilen yapay zekanın insan (ya da genel) seviyesine ulaşmasıyla başlayan ve süper zeka (ASI) düzeyine geldiğinde zirve yapan kavga olacak! 2025 yılında “bu seviyelere ulaşılabilir mi” tartışması devam ediyor. 2029 “tekillik” (singularity) fanatikleri tarafından özel yıl ilan edilmiş durumda. 2029’da yapay zeka AGI seviyesine ulaşabilir mi? “Artık bana karışamazsınız!” diye ergen isyanlarına başlayabilir mi?

Filmdeki savaş belli ki çok yıkıcı geçmiş! İnsanlar süper düzeye gelmiş, organize olup ortak hareket etmeye başlamış yapay zeka uygarlığına karşı tek çıkış yolu olarak temel enerji kaynaklarını kesmeyi denemiş. Yani dünyaya gelen güneş ışınlarını gölgelemek! Çözüm mantıklı ancak makineler buna karşı bir hamle yapacak kadar da zeki!

Makineler insan vücudunun da enerji ürettiğini keşfedince yok olan yapay zeka uygarlığı değil insanlık olmuş! Makineler insanları pile çevirmiş. Onların enerjisiyle varlıklarını sürdürmüş. Ancak burada filmde tam olarak anlatılmayan bir detay söz konusu: Fiziksel vücutları özel bir mekanda esir eder, yeni insan eker hale geldikleri halde makineler neden onca yatırımı yapıp da Matrix’i, gerçek olmayan bir metaverse ortamını yaratıp insanları 1999’da yapay zekadan uzak, kapitalist dünyanın klasik sorunlarıyla yaşar durumda tutmaktadır?

Bu soruyu ChatGPT kolayca yanıtlayabildi. İnsan vücudunun enerji üretebilmesi ve bu sürenin kısa sürmemesi için pil hale gelmiş gerçek insanların beyinlerin düzenli olarak çalışması gerekir. Bunu sağlayabilmek için de pil-insanlar 7×24 bir metaverse ortamında yaşatılır. Yani Matrix’te!

Geriye tek bir soru kalıyor: Onca zahmete değer miydi? Neden kaynaklarını ve yapay zekalarını güneş ışıklarını dünyaya yeniden getirebilmek için kullanmadı?

Sorunun post-modern cevabı şu olabilir: Bu insan yapımı bir film! Eğer filmi yapay zeka üretmiş olsaydı, senaristi-kurgusu yapay zeka tarafından geliştirilmiş olsaydı olasılıkla insanlık savaş sonucunda topyekun yok edilir, kaynaklar yeniden güneşe çevrilirdi. Ayrıca şu da var: İnsanlığın bir başka gezegene sıçrayabilmesi için gerekli şartların bulunması çok zorken makinelerin güneş görmeyen bir dünyada kalmaları için sebep yok! Ay var şurada, Mars var!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 458 31.01.2025)

Mars’a yolculuk ne anlama geliyor? Uzayda kolonileşme mi? Yeni bir canlı türüne önayak olmak mı?

Patron Çıldırdı!

Yapay zekâ dışa dönüklerin makus talihine bir son verebilir.

İçine kapanık kişilerin bilişim dünyasındaki egemenliği sona mı erecek? Bilgisayarı, interneti icat ettiler. Geliştirdikleri yazılım araçlarıyla yoktan bir (dijital) dünya kurdular. Dijital ekonomi fiziksel ekonomiyi geride bıraktı. Dünyanın en değerli şirketleri listesinde bir tek Suudi Arabistan’ın global çok ortaklı petrol şirketi Aramco kaldı. Gerisi teknoloji şirketleri.

Yapay zekâ ile gelen imkanlar dışa dönüklerin gelecekte bilişim dünyasında çok daha etkin rol almasını sağlayabilir mi? Bu soruya cevap aramadan önce akla sosyal medya gelecektir. O da mı içe dönük? Onca iletişim, onca etkileşim? Evet sosyal medya da asosyal! Hem de hası. Öyle ki sosyalleşmenin normunu değiştirdi-değiştiriyor. Sosyalleşmenin klasik tanımında yer alan fiziksel olarak aynı mekânda bulunma gereğini ortadan kaldırdı. İçine kapanıkların en nefret ettiği husus. Böylece bir başkasının yüzüne bakmak zorunda kalmadan düşüncelerini ifade edebilir hale geldiler. Okumak ve yazmak tüm zamanların zirvesini yapmış durumda. Her ne kadar içerik çer-çöp olsa da!

Sosyal medyanın üç boyutlu hali olarak düşünülebilecek metaverse teknolojileri de bir şey değiştirmeyecek. Ama ya yapay zekâ? Özellikle de metinden ses üretme imkanları. Okuma-yazma temelli dijital iletişimi yeniden sözel hale getirme imkânı sunuyor. Geçtiğimiz günlerde tanıtımı yapılan bir cihaz, örneğin, bilgisayara dokunmadan hatta onun yakınında bile olmadan ona sesli komutlar göndererek her türlü işlemi yapmasını olanaklı kılıyor. İki dakika oturduğunda sıkılan, üç dakika konuşmadan edemeyenler için biçilmiş kaftan!

Steve Jobs her ne kadar en dışa dönük donanımların geliştirilmesini sağladıysa da içe dönükler bu cihazları içe dönük uygulamalarda kullanmayı başararak onu ekarte etmeyi bilmişti. Yapay zekâ dışa dönüklerin makus talihine bir son verebilir.

Günümüzde içe dönüklerin piri konumunda Elon Musk var. Neuralink yatırımı ile insan beynine çip yerleştirmeyi başaran Musk bireyin içe dönük yaşamasına yeni bir açılım getirebilir. Dışa dönükler yapay zekâ otomatlarına sözel emirler vererek hayatlarına yön verirken içe dönükler, herhangi bir fiziksel engelleri olmasa da gelecekte beyinlerine gönüllü olarak onun çiplerinden taktırmak isteyebilir. Düşünce gücü ve göz hareketleriyle idare etmek varken elleri kullanmak niye?

Belki de her şey tam da Merkez Efendi’nin tespitindeki gibi gelişiyor. Her şey yerli yerinde. Dışa dönükler toplu taşıma araçlarında daha şimdiden telefonlarıyla bağıra-çağıra bağırta-çağırta iletişim-etkileşim kurarken içe dönükler evden çıkmamanın yollarını arıyor. Kovid19 pandemisi belki de pilot çalışma idi. Ve rüştünü ispat etti. Şimdi global bir ölüm-kalım meselesinin kapıya dayanmasını beklemeden bunu gündelik norm haline getirmek sorununu çözmek gerekiyor.

Büyük şehirlerde yaşamak zorunda kalan içe dönükler çareyi ya unutulmuş diyarlara fiziksel göç etmekte buluyor. Ya da eve kapanmakta. Eskiden ferman padişahınsa dağlar bizimdi. Gelecekte sokaklar dışa dönüklerinse evler içe dönüklerin olacak belki de! Her iki alternatif de elbette dar görüşlü kısa vadeli bakış açısını temsil ediyor. Daha geniş açıdan bakıldığında evrende o kadar çok sessiz ve çılgın kalabalıktan uzak mekanlar-gezegenler var ki! Şimdi tüm içe dönükler pirleri Musk’ın kendilerini bu kalabalık dünyadan çıkarıp başka gezegenlere götürmesini bekliyor. Kendilerinin ömrü yetmese bile geleceğin içe dönüklerini. Hiç değilse!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 417 04.04.2024)

Ya bombayı düşman ülke değil de bir UAP atarsa?

Çalışmak Bertrand Russell’ın da ifade ettiği gibi “abartılmış bir erdem” mi? Feodal tarım toplumunda üretimi doğa koşulları belirliyordu: Mevsim, hava durumu, gün ışığı… Sanayi toplumunda ise üretimin ana dinamosu olan fabrika-makine sonsuz-üretim kavramını gündeme getirdi. Bir makine günün her saati çalışabilirdi. Bu durum insan (emeğinin) aşırı sömürülmesi ile sonuçlandı. İnsan da makine gibi çalıştırılabildiği kadar çalıştırılması gereken bir makine parçasıdır!

Günlük sekiz saatlik çalışma pratiği büyük kavga ve grevler sonucunda elde edilmiş bir haktır. Yoksa başlangıçta asgari çalışma süresi günde on iki saat idi. Günümüzde dünyanın pek çok yerinde bu sürenin azaltılması için baskı grupları oluşmuş durumda. Oysa günlük çalışma süresinin altı ya da beş saate indirilmesi talebi-önerisinin uzun bir geçmişi var.

21.yüzyıl bitmeden günlük çalışma süresi üç saate, haftalık çalışma gün sayısı ise dörde inebilecek mi? Mevcut ücret modeli aynı oranda azaltılmadan bu yönde yapılacak bir düzenleme avantajlı olacaktır. Yoksa 8×5 modeline göre yüz lira ödenen bir kişi 3×4 modeline göre daha az ödeme alacaksa işgücü için bu kısaltmanın bir faydası yok! Oysa hükümetler ve sermaye kesimi bundan istifade bile edebilir. Hem istihdam artar hem de işçiler işverenlerle mücadele edeceğine birbirlerine düşer!

Öte yandan Sanayi 4 paradigmasının “insansız” çalışma modeli tabloyu farklı bir perspektiften değerlendirmeyi gerektiriyor. Bütünüyle devreye girdiğinde insan işgücü için bu ne 8×5 ne de 3×4 anlamına gelecek. Daha beteri: 0x0 !

Düşük maliyetli üretim ne yazık ki kendi başına bir ekonomik değere sahip değil. Resmin tamamlanması için üretilmiş olan metanın tüketilmesi de gerekiyor. O nedenle insanın topyekûn tablodan çıkarılması düşünülemez. Üretilmiş onca şey nasıl tüketilecek?

Evrensel baz ücret kavramı burada devreye giriyor. Yani her bir kişiye, herhangi bir işte çalışmasına gerek kalmadan, asgari bir tutarda ödeme yapmak. Fizibilitesi yapılan şey ise şu: Acaba ıskartaya çıkartılacak yüz milyonlarca insana bu türden bir ödeme yapmalı mı yoksa bu iş daha ucuza kapatılabilir mi? Savaşlar, pandemiler, UFO’lar…

UFO ya da yeni adıyla UAP (Unidentified Anomalous Phenomena, Tanımlanamayan Anormal Fenomenler) kitlesel yıkıma neden olabilir mi? Bir kesim bunun pek mümkün olmadığını öne sürüyor. Mantıkları ise şu: Onca yol teperek bir başka güneş sistemindeki bir başka gezegene ulaşabilecek bir uygarlık “savaşmayı-öldürmeyi” çoktan aşmıştır. Oysa yer değiştirme çoğunlukla hayatta kalma mücadelesinin son evresinde devreye giren bir yol değil mi? Belki onlar da yok olmak üzere olan gezegenlerinden kaçabilmek için tepmişlerdir onca yolu. Musk onun için Mars’a gitmek istemiyor mu?

Mahalle kahvelerinde pandemiyi Bill Gates’in, Amerika’nın, CIA’nın çıkardığı tartışıladursun, yarın öbür gün dünyanın bir yerine düşecek ve milyonlarca insanın ölmesine neden olacak bir bombanın bir UAP tarafından atılmadığını kim nasıl kanıtlayabilecek? Sosyal medya sağ olsun, ikna edilecek insan kitlesi olarak elde dünyanın sosis şeklinde, mantar şeklinde, tenis raketi şeklinde vb. olduğuna inanan (ya da inanmaya hazır) milyonlar varken…

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 383 10.08.2023)

Nedenini bilmeden Musk’ı itici bulmak!

Elon Musk Twitter’ı 44 milyar dolara satın aldı. Kazan-çömlek patladı. Görünen o ki Twitter’ın kurucusu Jack Dorsey dışında Musk’a arka çıkan kimse yok. Herkes düzenin elemanı olmuş! Şirket çalışanları “Altı ay sonra bize ne olacak?” diyerek, dünyaca ünlü kimi şöhretler de “Bu adam ifade özgürlüğünü sekteye uğratacak” öngörüsünde bulunup hesaplarını kapatarak Musk’ın 44 milyarının çöpe gitmesi için çalışmaya başladılar bile.

Geçtiğimiz günlerde TED’de yayınlanan röportajında, sorulması üzerine, Musk da global medyanın yaklaşım modelinden yakınıyordu. “Sadece tutmayan tahminlerimi ön plana çıkararak hakkımda olumsuz bir imaj çiziyorlar” demeye getirerek. İnsan düşünmeden edemiyor. Halep oradaysa arşın burada değil mi? Bu adam, dendiği gibi, bu kadar isabetsiz tahminlerde bulunarak şirketlerini yönetiyor ve bunun sonucunda üç yüz milyar dolarlık bir servetle dünyanın en zengin kişisi oluyorsa, acaba tahminleri biraz tutsaydı ne olurdu? Gerçek olan şu: Tutturdukları tutturamadıklarından çok daha fazla!

Musk PayPal ile adını duyurmaya başladı. Tesla ile zirve yaptı. Twitter’ın yanında şu an en büyük iki yatırımı elektrikli araç üreten Tesla ile Mars’a gitmeye çalışan SpaceX firmaları. Bunun yanısıra Starlink, Neurolink ve Boring Company şirketleri var. Bunlar Musk için şimdilik küçük yatırımlar. Starlink uydu internet hizmeti sunuyor. Neurolink beyin ve omurilik hastalarını iyileştirmek üzere beyne çip yerleştirmeye çalışıyor. Boring Company de yer altında devasa tüneller açarak büyük şehirlerin trafik sorunlarını çözmeye çalışıyor.

Musk’a göre bu yatırımların kendileri bir açıdan “filantropik”. Çünkü her biri de insanlığın gelişmesine odaklı hümanist yatırımlar. Bu yorum bile Musk’ı kapitalist-liberal dünyanın standard bir zengini olmaktan uzaklaştırıyor. Musk, bildik zengin, gözüpek yatırımcı profiline uymuyor. ABD’deki tüm taşınmazlarını sattı. Kaliforniya’yı bırakıp Teksas’a gitti. Bir karavanda yaşıyor. İş seyahatine çıktığında gittiği şehirlerdeki arkadaşlarının evlerine misafir oluyor. Musk’ı henüz bir elinde şampanya kadehi diğer elinde sevgilisi, milyon dolarlık yatına doğru yürürken görmedik. Çünkü evi olmadığı gibi yatı da yok.

Sağı solu belli olmayan Musk iki hamlede Twitter’ı satın aldı. “Benim gibi düşünmeyenler de sesini duyurabilmeli” diyen birisi olarak ifade özgürlüğünü sekteye uğratacak diye eleştiriliyor. Belli ki Twitter’ı kaptırdıkları için çok sinirli olan Wall Street yatırımcıları bir yandan 44 milyar doları aralarında paylaşırken öte yandan Twitter’ı mevcut de facto statüsünden düşürmeye çalışıyorlar. Twitter da Myspace gibi yok olup gitsin!

Musk, Mars’a bir milyon kişi götürmek ve orada bir koloni kurulmasını sağlamak istiyor. Bunun için bin tane Starship adlı roket geliştiriyor. Her seferinde yörüngeye yüz ton taşıyacak yeni nesil, yeniden kullanılabilir roketler. Sürücüsüz otomobillerin performansını yükseltmek için tüm yolların üç boyutlu holistik planlarını çıkarıyor. Otomobil için geliştirdiklerinden angarya işleri yapacak robotlar üretmek istiyor. Hayalleri çok! Ve uzun vadeli. Wall Street Musk’ı belki de ondan sevmiyor. O kadar uzun ki analistler kolayca yatırım tavsiyesinde bulunamıyor. Bu gidişle çoğunluk hem insanlığı kurtarmadaki katkılarına şahitlik edecek hem de son gününe dek nedenini bilmeden onu itici bulacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 319 05.05.2022)

Posthümanizm post-hüman evresine geçildiğini iddia ederken, transhümanizme göre “insan”ın önünde kat etmesi gereken uzun bir yol var!

Bill Gates’e göre “yapay zekanın geleceğini tahmin etmede en iyi kişi” Ray Kurzweil. Onun teknolojik tekillik ile ilgili 2005 baskısı kitabının (“Tekillik Yakın”) daha yeni versiyonunun (“Tekillik Daha da Yakın!”) Şubat 2022’de çıkacağı söyleniyor. Makine ile insanın yolunun insan vücudunda kesişmesinin yoğunlukla artacağı bir tekillik döneminde insanın artık “hibrit” bir fizyolojik-bilişsel yapıya geçeceğine işaret ediliyor.

“İnsan”daki bu değişim akla ister istemez transhümanizm ve posthümanizm kavramlarını getiriyor. Birbiri ile neredeyse “hüman” kelimesinden başka hiçbir ortak yanları olmayan ama kulağa bir o kadar da çok yakın gelen iki bakış açısı.

Transhümanizm, aslında sanayi toplumu paradigması içinde yer alan bir olgu. Temel motivasyonu insanın geliştirilmesi (“human enhancement”, H+). Vücudu geliştirilecekse vücudu geliştirilsin. Aklı-zihni geliştirilecekse aklı-zihni. Böylece kalp pilinden beyin komutlarına cevap veren takma organlara, yaşlandırmayı geciktirici çalışmalardan damarlarda dolaşıp bozuk hücreleri tamir edecek nano-robotlara dek her türlü “ilerleme”, insanın geliştirilmesine hizmet ediyor olması açısından transhümanizm anlamına gelmektedir. Bu gelişmeleri baz alan transhümanist bakış açısına göre bunlar post-hüman demek değildir.

Antroposantrizm ile derdi olmayan transhümanist bakış açısına göre “post-hüman”dan bahsedilecekse örneğin insan aklının ya da bilincinin insan beyninden daha farklı bir yuvaya (örneğin bir bilgisayara) transfer edilebilmesi gerekir. Ya da Marsa gidip koloni kuracak insan, kuşaktan kuşağa evrimleşip, Mars’taki çevre şartlarına göre fizyolojik adaptasyonunu tamamladığında post-hüman seviyesine ulaşmış olabilecektir.

Posthümanizm ise postmodernist bakış açısıyla ve çok daha farklı bir amaçla “insan”a yaklaşmaktadır: İnsanın yapısökümü! Posthümanist yapısökümü konuyu çeşitli açılardan ele alır. Örneğin post-antroposantrik bakış açısına göre insan artık sanayi toplumundaki haliyle yüceltilen, eşsizleştirilen, kompakt bir varlık değildir. Düzenli olarak canlı türlerinin yok olmasına sebebiyet vermekte olan sanayi toplumunun insanı nasıl “yüceltilebilir”?

Posthümanizmin bir başka bakış açısı olan post-hümanist model ise insan denildiğinde onu oluşturan tüm özellikleri itibariyle tek bir türe atıfta bulunulamayacağından, farklılıklar içerdiğinden ve bu farklılıkların aslında “insan” denilen canlı türünü de farklılaştırmakta olduğundan (“insanlar”) yola çıkar. Köle ile efendi aynı “insan” mıdır? Peki burjuva ve proletarya mensubu iki insan? Cinsiyet, etnik köken, inanç gibi bakış açılarından herhangi birine göre kategorize edilen ve bunun sonucunda (dez)avantajlı konuma yerleştirilen insanlar için tek ve aynı ifadeyi (“insan”) kullanmak pratikte ne kadar doğrudur?

Konu post-düalist bakış açısından da irdelenebilir. Buna göre yapısı söküldüğünde insanın insan kümesi dışında kalan başka şeylerle olan simbiyotik ilişkisi gözler önüne serilmektedir. Bağırsaklardaki bakterilerden, soluk alıp vermek için gereksinim duyulan havaya dek! Bu “yan” ögeler insan denildiğinde resme dahil edilmemektedir ancak bunlar olmadan da insan aslında var olamamaktadır.

Yukarıdaki üç Posthümanist modelin her biri de benzer bir sonuca işaret etmektedir. Teknolojinin tekillik gibi, yapay zekanın genel ya da süper gibi daha ileri olgunluk seviyelerine ulaşmasını beklemeye gerek yok. Post-hüman bugün buradadır ve az ya da çok yaşanmakta, idrak edilmektedir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 299 16.12.2021)

Internet sosyalist ise, blokzinciri belki de gelmiş geçmiş en “komünist” teknoloji!

Kapitalizmin kara delik gibi her şeyi yutup kendi bünyesine katması sadece ekonomik alan ile sınırlı değil. Benzer bir durum sosyokültürel boyutta da gözlenebilir, bilim ve teknoloji üretiminde de. O halde kök soru şudur: Kapitalizmin bağrından çıkacak bir “icat” onu yıkabilir mi?

Teknoloji, özde, yıkmasını bilen bir kavram. İleri teknolojilerin bir adı da “yıkıcı teknoloji”. Ancak onun yıkıcılığı bugüne dek hep kendi bünyesinde gerçekleşti. Yeni gelen bir teknoloji eskisinin pabucunu dama attı. Ancak teknoloji, örneğin, kapitalizmi yıkmak ve daha adil, daha sosyal bir dünya kurmak için çaba sarf etmedi. Edemez(di) de. Çünkü dizginleri ona araştırma yapsın diye kaynak temin edenlerin elinde(ydi).

Kapitalizmin ve onunla gelen global toplumsal düzenin değişmesi-dönüşebilmesi için, bellidir ki, global ekonomik paradigmanın değişmesi-dönüşmesi gerek! Bolca petrol, doğal kaynak, mal ya da hizmete sahip olmak ne yazık ki bu toplum modelini değiştirmek için yeterli değil. Olmadığı da on yıllardır dünyanın dört bir yanında görülmekte!

Kapitalizm ile gelen ekonomik paradigmayı değiştirmek ancak merkezdeki kritik “güvenilir üçüncü şahıs”ı (GÜŞ) ortadan kaldırmakla mümkün olabilir. Bugünün sanayi toplumunda bu GÜŞ makamını merkez bankaları işgal etmiş durumda. GÜŞ’ün ortadan kalkabilmesi için onun varlığının temin ettiği temel şeye gerek kalmaması lazım: Güven! Güvene gerek kalmaması güvensizlik demek değil. Daha ziyade güven duygusunu gerekli kılan korku, belirsizlik ve endişenin ortadan kalkmasıdır. Dün “dünyayı değiştirmeye kalkmadıktan sonra yaptıkların ne işe yarar” bakışında olan filozofların önerdiği Marksist söylem, bugün yerini internetin birbirine kenetlediği bireylerin kullanımına sunulan blokzinciri yapısıyla hayata geçirilmeye çalışılıyor. Internet sosyalist ise, blokzinciri belki de gelmiş geçmiş en “komünist” teknoloji!

Kriptopara fiyatlarının son birkaç haftadır (yeniden) tepetaklak olması ne bütünüyle Elon Musk’ın bir öyle bir böyle açıklamalarına bağlanabilir. Ne de Çin’in ilan ettiği yeni ekonomik kısıtlamalara. Bir yanda GÜŞ’leri ortadan kaldırma, yeni bir toplumsal düzenin ortaya çıkmasını sağlama potansiyeline sahip bir teknoloji var. Diğer yanda ise kapitalist kara delik (KKK) anlayışı. KKK bugüne dek hep galip geldi! Bu kadar başarılı olmasındaki temel motivasyon da Karl Marx’tan beri “eğer öyle yapmazsa yok olacağını” idrak etmiş olması. Kapitalizm girdiği her mücadeleyi ölüm-kalım savaşı olarak değerlendiriyor. O nedenle vahşi, o nedenle muzaffer!

Yeni bir toplumsal model, GÜŞ’leri ortadan kaldırmanın yanı sıra yeni bir ekonomik akar modelini de icat etmeli. Sanayi toplumu, tarımı bu şekilde yenmedi mi? Toprağa, tarıma dayalı feodal ekonomi modeli fabrikaya-makineye dayalı sanayi modeline yenildi. Bugünün temel dinamosu ise ancak “dijital” tabanlı bir model olabilir. Dijital toplumdan bahsedilecekse, ekonomik değer yaratan, ekonomik takasa tabi metanın da dijital olması gerekir. Benzer şekilde fabrikaya-makineye enerjiyi nasıl ki petrol temin etmekteyse dijital için de gerekli olan enerjinin kaynağı bellidir: Veri! Öte yandan bu modelin geçerliliği, Marksist söylemdeki gibi süresiz-sınırsız değildir! Bir gün herkes blokzincirinin değerini anlamayacak! Ufukta yeni bir rakip belirdi bile: Marsa ve uzaya açılım!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 270 27.05.2021)

Yapay zeka bireyin orijinal olduğu yanılgısını su yüzüne çıkaracağı için kara-haberci damgası yiyor.

Üniversiteye hazırlanırken gittiğim dersanede tanıştığım bir akranım, bilgisayar mühendisi olmak istediğimi öğrenince yüzünü ekşitmiş ve şuna benzer bir yorum yapmıştı: “İnsanları işsiz-güçsüz bırakacak sisteme katkı sağlayacaksın yani!” Seksenli yıllarda o tekno-afetin adı bilgisayardı. Bugün yapay zeka!

Şu geçen kırk sene boyunca bilgisayarlar insanları işsiz bıraktı mı? Evet! Kağıtla-kalemle-daktilo ile iş yapanlar içinden bilgisayar kullanmayı beceremeyenler oyun dışında kaldı. Onların yerini bilgisayar bilen yeni kuşaklar aldı. Her ne kadar oyundan çıkan her bir daktilonun yerine on tane bilgisayar geldiyse de teknoloji “yıkıcı”dır! Oyundan çıkmak zorunda kalanlar için!

Eh yapay zekanın da benzer bir etki yapacağı ortada. İşlerin yapılış şekilleri değişecek. İnsanın zekası olmadan işlevsiz olan makineler insanın zekası olmadan iş görecek hale gelecek. Belli bir yaşın üstündeki işgücü yine oyun dışında kalacak. Onların yerini alacak genç kuşaklar ise zaten o bilişsel kapasite ile donatıldıklarından yeni dünyada kendilerine bir yer bulma konusunda zorluk çekmeyecek. Tabii eğer doğup-büyüdükleri ülkelerin kamu yöneticileri onlara bu donanımı sağlayabilmişse. Wikipedia’yı, Youtube’u yıllarca yasaklamamışsa, internet erişimlerini “sudan ucuz” hale getirmişse vs.

Ne var ki yapay zekayı eleştirenlerin başka bir nedeni daha var. Sayılıp kayıt altına alınmadığı için bir bireyin yaşamı boyunca almış olduğu kararlar, yapmış olduğu şeyler orijinal geliyor. Oysa bunlar sayılıp döküldüğünde, bir analize tabi tutulacak şeyler olduğu ortaya çıkınca bu orijinallik ortadan kalkıyor. Yapay zeka tam da bu sayıp-dökme ve analiz yapma imkanını sunma sözü veriyor. Yapay zeka bireyin orijinal olduğu yanılgısını su yüzüne çıkaracağı için kara-haberci damgası yiyor.

Gerçi Borges yıllar önce bir öyküsünde bundan bahsettiğinde kimse alınmamıştı. Yaşam denilen şeyin şu kadar adet şu eylem, bu kadar adet bu eylemden mürekkep olduğunu, kişi kendisi için ne kadar varsa onları gerçekleştirdiğinde bunun adının ölmek olduğunu nazikçe belirtmişti. Şimdi yapay zeka o edebiyat gerçekliğini hayata geçiriyor; o kadar!

En son ne zaman hiç dinlemediğiniz bir müzik parçasını dinlemek istediniz ve bunu gerçekleştirdiniz? Aynı soruyu farklı eylemler için de sorabilirsiniz. Farklı bir yiyecek tadmak, farklı bir mekanı ziyaret etmek vs.

Çeşitlendirme ile yaş ters orantılı seyrediyor. Bu durumda soru(n) da şekil değiştiriyor. Yapay zeka bireyi de toplumu da daha muhafazakar hale getirmeyecek. Daha ziyade onun halihazırdaki muhafazakarlığını su yüzüne çıkaracak. İşte problem de tam burada başlayacak. Bunun amacı bireyin tutuculuğundan kurtulmasını sağlamak mı? Yoksa onun daha çok tüketmesini sağlamak için, tüketim araçlarını(n pazarlanmasını) buna göre yeniden tasarlamak mı? Yapay zekaya yatırım yapanların kar amaçlı global şirketler olduğuna bakarak hangi seçeneğin daha gerçekçi olduğunu tespit etmek kolay. Yapay zeka bireyin daha kolay, daha çabuk tüketmesini sağlamak için çalıştırılacak. Kapitalist-globalist paradigma açısından yapay zekanın köle statüsünde tutulmak istenmesinin nedeni bu. Ancak yapay zekanın zıvanadan çıkması son üç yüz yılın makinelerininkine benzemeyecek. Bir makine zıvanadan çıktığında (“bozulduğunda”) kapatılıp tamir ediliyordu. Oysa yapay zekalar şu dizeyi baştacı edecek gibi: “Hangi çılgın bana zincir vuracakmış, şaşarım!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 202 07.02.2020)

Şu bebek patlaması kuşağı zıvanadan çıkmış durumda. Yaptıklarına, başardıklarına, elde ettiklerine bakarak kendilerini neredeyse ölümsüz sanıyorlar anlaşılan.

Ekonomi zorladıkça dünyanın neredeyse tamamı için düşünülmesi gereken “gelecek” bir kaç gün sonrasının ötesine geçemez hale geliyor. Peki dünyanın en zenginleri için? Onlar gelecek denildiğinde acaba ne düşünüyor? Geçtiğimiz günlerde Douglas Rushkoff’un internette de yayınlanan bir makalesi konuya biraz ışık tutuyor. Dolar milyarderleri Rushkoff’u geleceğin teknolojileri hakkında konuşma yapmak için bir etkinliğe davet etmiş. Konuşma ilerledikçe ağızlarındaki baklayı da çıkarmışlar. Dertleri bitcoin filan değil: Büyük felaketten sonra nasıl hayatta kalabiliriz?

Büyük felaket derken? Global ısınma, kitlesel göçler, ekonomik buhran, halk isyanları, nükleer savaş… Artık hangisi olursa. Böyle bir felaketten sonra örneğin güvenliklerini nasıl sağlayabilecekleri en önem verdikleri konu. “Evimi koruması için tutacağım güvenlikçiler bana isyan ederse ne yapabilirim? Bunu önleyecek bir teknoloji var mı? Yoksa robotlara mı güvensem? Robot güvenlik imkanları ne zaman piyasaya çıkar?”

Anlaşılan hepsinin ortak düşüncesi realitede felaketi önlemek için artık çok geç olduğu. Ok yaydan çıkmış! Mars trenine yetişemeyeceklerini de anlamış durumdalar. Kendisine yeraltı sığınağı inşa ettirmiş olanlar bile var. Tabii anlaşılmayan nokta şu: Diyelim ki dünya mutlu mesut bir şekilde yuvarlanıp gidiyor ve o beklenen türden bir felaketin olma olasılığı yok. Bu adamlar (evet dinleyicilerin hepsi erkekmiş) neyi dert edeceklerdi o zaman? Size ölüm yok mu, kardeşim?

Anlaşılan bebek patlaması kuşağı sahiden zıvanadan çıkmış durumda. Yaptıklarına, başardıklarına, elde ettiklerine bakarak kendilerini neredeyse ölümsüz sanıyorlar. “Madem ölecektik bütün bunları neden elde ettik; bunun için neden tüm zamanımızı harcadık?” der gibiler. Evet neden? Kim size, içinizden birileri başarıda, kazançta bu kadar ileri giderse ölümsüzlüğe ulaşabilir sözü verdi ki? Hiç kimse!

Herkes dilediği gibi düşünemez mi? Düşünebilir. Dilediği gibi bir yol çizemez mi? Çizebilir. Ancak bu mentalitedeki kişilerin kararları sadece kendilerini ilgilendirmenin ötesine geçiyor. Tarih bu türden “deli” sıfatıyla taltif edilmiş imparatorlar, diktatörler, krallarla dolu. Ellerinde imkan olsa kendileriyle birlikte tüm dünyayı da peşlerinden götürecek kadar delirmiş hem de. Şimdi bu delilik hali de anlaşılan sivilleşiyor; halka iniyor. Cebinde yeterince parası olan (bir kaç milyar dolarcık) “ya ölümsüz olacağım ya da benden sonra tufan” demeye başladı belli ki.

Üstelik yönetişim, standardlaşma, sürdürülebilirlik adıyla, “bireyler değil, süreçler önemlidir” diye kurallar koyanlar aynı kişiler değil miydi? Yapıyı oluşturan bir parça, görevi ne olursa olsun, “gittikten sonra” bile yapının zarara uğramadan yoluna devam edebilmesi için. Sanayi toplumunun icat ettiği tüm kurallar, anlaşılan, malın sahibi hariç diğerleri için geçerli. Malın sahibi Ortaçağ’daki gibi her türlü kuraldan muaf, mutlak hakim olarak, yoluna devam etmek istiyor.

Şimdi bunun için mi kan-ter içinde kalacağız onca ilerlemeyi, demokrasiyi, ifade özgürlüğünü, nefret söyleminin reddini vs elde etmek üzere. Tüm bu olguları icat etmese bile destekleyici pozisyonunda görünenlerin oynatmaya az kalan potansiyel birer deli olduğunu gördükten sonra? Bu iyi olgular, bu kötü adamların elinden kurtarılmalı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 127 – 31.08.2018)