HBT’nin bu dönemki konferans serisi Merak üzerine. 16 Kasım 2019’daki ilk oturumda merak olgusunu genel hatlarıyla irdelemiştik. 1 Şubattaki dördüncü oturumda özellikle eğitim ve nörobilim açılarından merak olgusu ele alındı. İnsan beyni ile ilgili son yıllarda yapılan araştırmalar ve bunun öğrenme-merak olgularıyla irtibatını Bahçeşehir Üniversitesi Tıp Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Türker Kılıç hoca detaylı bir şekilde ele aldı.

Başlangıçta hayatta kalma refleksinin bir yan ürünü olarak ortaya çıkan merak insanla birlikte binyıllarca süren evrimsel yolculuğu sonucunda bugün farklı bir konuma ulaşmış durumda. Belki içgüdüsel olarak yine korunma refleksi ile merak duyuyoruz öte yandan merak artık kişinin kendini gerçekleştirmesi sürecine katkı sağlayacak bir araç haline gelmekte.

Enformasyonu belletmeye yönelik eğitim sistemi yerini eleştirel düşünce, sorgulayıcı akıl modeli kapsamında yenilikçi fikirler üretmeye, bunların peşinden koşmaya, bunları hayata geçirmeye doğru yöneliyor. Neden? Çünkü enformasyon artık herkesin iki parmağının arasında. Oysa bundan bilgi üretmek, üretirken bireysel olarak kendini gerçekleştiriyor olduğunu hissetmek ayrı bir beceri setini gerektiriyor ki merak bu beceri setinin geliştirilmesindeki en büyük itici güç!

Sosyo-ekonomik toplumsal koşullar dünyanın her yerinde bireyi hayata tutunabilmek için daha tutucu olmaya zorluyor. Peki ötekiler ne yapıyor? Tek sorumlulukları eleştirmek (ve ötekileştirmek) mi?

Doğru olduğuna inandığınız bir şeyin yanlışlığı somut gerçeklerle ispat edilirse tepkiniz ne olurdu? İnandığınız şeyden vaz mı geçerdiniz, yoksa tam tersine onu daha da güçlü şekilde savunmaya devam mı ederdiniz?

İngiltere’de yapılan akademik bir araştırmaya göre insanlar ikinci yolu tercih ediyor. İnandıkları şeyi terk etmiyor; tersine ona sıkı sıkıya sarılıyor. Bu tür olguları teorik olarak değerlendirirken “doğru” olan çözümü tespit etmek ve o yönde tercih bildirmek kolay; ancak başa geldiğinde aynı kolaylıkta tepki vermek zor. Öyle olsaydı geçen senenin en popüler ifadesi post-truth (gerçek-ötesi ya da doğru-ötesi) olmazdı.

Bu anlayıştaki insanların neden böyle yaptığını derinlemesine araştırmak gerek. Kişinin yaşam şartlarından izole edilerek yapılacak bir değerlendirme tam sağlıklı olmayacaktır. İnsan neden bir şeye körü körüne inanmayı tercih ediyor? Bu soruyu metafizik olgularla ilgili tercihleri konu dışında tutarak ele almakta fayda var ki gereksiz yere polemik oluşmasın. Metafizik boyutta dileyen dilediği şeye inanır. Ancak fizik boyutta. Örneğin nasıl oluyor da bugün milyonlarca insan dünyanın düz olduğuna inanabiliyor?

Bir liste yapılsa, eğitim bu tür dışavurumların nedenini oluşturmada başı çekerdi herhalde. İster okul vs marifetiyle sistematik olsun, ister yetişilen çevre bünyesinde rastgele. Buna Maslow’un istekler hiyerarşisindeki işgüdüsel gereksinimler ve sosyo-ekonomik boyut da eklendi mi liste tamamlanıyor gibi. Birey en temel gereksinimlerini karşılama konusunda kendini güvende hissetmiyorsa (yaşadığı toplum ona böyle bir teminatı sağlayamıyorsa), becerilerini ortaya çıkaracak imkanlara erişemiyorsa (kendisini tanıyamıyor, bilemiyorsa) sarıldığı yılanlardan birisi de kendini güçlü yapacak, güçlü hissettirecek yollara sapmak. Her ne kadar yöneldiği o yollar yanlış ya da başkalarına zarar verecek olsa da.

Önce ana akım medya (gazete, radyo, tv) şimdi de yeni medya (internet, sosyal medya) bireyin bu zaafından doğrudan ya da dolaylı olarak istifade etti-ediyor. Sanayi toplumu refleksiyle kullanıldığında, bu araçların (kamu ya da özel) sahiplerinin tek motivasyonu ise daha çok (para) kazanmaktır. O sırada topluma, bireye ne oluyorsa olsun!

Bitti mi hayır! Kendisini bu tür tuzakların pençesinden (güya) kurtarmış bireyin, kurtaramamış olduğunu düşündüğü diğerlerini bu sebepten dolayı eleştirmesi, onu küçük görmesi, ötekileştirmesi de var. Bir tür yangına körükle gitmek! Yukarıda anılan araştırma, eleştirel düşünme becerilerine sahip bireyler için bir gösterge olabilmeli. Karşısındaki kişinin bu tür bir formasyonda olduğunun “bilinciyle” ona yaklaşabilmeli. “Ne yapalım canım, o da benim gibi kendisini geliştirsin, karşıma öyle gelsin” diye kenara çekilmemeli.

Bu açmaz bana yıllar önce İngiltere’de gördüğüm bir duvar yazısını anımsattı. “Göçmenler defolun!” grafitisinin altına bir başkası şöyle yazmıştı: “Elinde olsa, gidecek”. Sorunun özünde yatan şey zaten bu. Birey kendisini o formasyondan kurtarabilse pek çok toplumsal sorun da çözüme kavuşmuş olacak. Hem ülkemizde hem de dünyanın pek çok yerinde!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 111 – 11.05.2018)