Yapay zekaları şairler geliştirsin!

Nazım metinler (şiir) kelime fakiridir ama mana aleminde etkisi çoğu zaman nesirden (roman, öykü, deneme) daha geniştir. Çünkü şiir kelimeyi azaltırken anlamı yoğunlaştırır. Anlatmaz; ima eder. Açıklamaz; çağırır. Okurun imgeleminde daha geniş boşluklar bırakır ve okur o boşluklarda metni yeniden kurar. Bu nedenle şiir, niceliğin değil yoğunluğun sanatıdır.

Bugün yapay zekaları kullanarak mini temsilci (agent) YZ (ChatGPT’de GPT, Gemini’de GEM, Claude’de Project) geliştirme sürecine baktığımızda benzer bir yapı göze çarpıyor. Örneğin bir “komut kümesi” yazılır. Belirli ilkeler, sınırlar, amaçlar tanımlanır. İşlevsellik açısından irdelendiğinde bu küme oldukça sınırlıdır. Yine de model çalışmaya başladığında, o dar çerçeve içinde bile çok geniş bir cevap evreninin üretildiği gözlemlenir. Bu üretken yapay zekaların yapısal bir özelliği. Bu özellik şunu düşündürür: Az komutla geniş anlam üretimi, dijital çağın yeni şiirselliği olabilir mi? Matematikteki şiir ya da şiirsel matematik!

Matematik birkaç aksiyomdan devasa teoriler üretebilir. Şiir birkaç dizeden geniş bir duygu ve düşünce alanı açar. Temsilci YZ tasarımı da birkaç temel ilkenin sayısız bağlamda yeniden yorumlanmasına dayanır. Belki de burada söz konusu olan şey gerçekten bir tür “algoritmik şiirsellik”tir: Asgari yapı, azami potansiyel.

Ancak dikkat edilmesi gereken bir fark da yok değil. Şiirde yoğunluk bilinçli bir estetik tercihken yazılımda yoğunluk işlevsel bir tasarımdır. Şiir anlamı çoğullaştırmak için boşluk bırakır; algoritma ise belirsizliği yönetmek için çerçeve kurar. Yine de her ikisi de asgari bir yapıdan azami bir etki üretir. Tam da bu noktada risk başlar. Şiirdeki boşluk, okurun metnin işaret “etmediği” bir imgeyi kurmasına da yol açabilir. Şairin niyeti ile okurun zihninde oluşan anlam arasında bir kayma oluşabilir. Ancak bu kayma estetik olarak tolere edilir çünkü şiir doğruluk iddiası taşımaz; anlam çoğulluğu onun doğasında vardır. Yanlış imgelem, şiiri epistemolojik olarak çökertmez.

Temsilci YZ cephesinde ise durum farklı. Muğlak ya da eksik komutlar, modelin olasılık uzayında yanlış bir yönelim üretmesine neden olabilir. Ortaya çıkan “halüsinasyon”, yalnızca yorumsal bir sapma değil; bilgi iddiası taşıyan bir hataya dönüşebilir. Şiirde belirsizlik estetik bir açıklıkken burada epistemolojik bir risk haline gelir. Birincisi anlamı genişletir; ikincisi güveni aşındırır. Bu önemli bir ayrım çünkü dijital toplumda yalnızca anlam değil aynı zamanda güven de üretmek gerekir. Eğer birkaç satırlık komut geniş bir içerik evreni doğuruyorsa, o evrenin sınırlarını kim belirleyecek? Yoğunluk arttıkça açıklık artar; açıklık arttıkça sapma ihtimali yükselir. Şiirdeki “çoğulluk” yapay zekada “halüsinasyon” olur!

Yazılım giderek gerçekten de şiire mi benziyor, yoksa şair ruhlu yazılımcılar anlam üretimindeki yoğunluğu romantikleştirmeyi mi seviyor? Dijital çağın algoritmik şiirselliği, estetik bir çoğulluk mu üretiyor; yoksa denetlenmesi zor bir olasılık alanı mı açıyor? Bu soruların cevabı, yalnızca teknolojinin değil, öznenin sorumluluğuna da işaret ediyor. Dijital özne bu açıdan irdelendiğinde fiziksel özneye benzemiyor! Belki de kıyas farkı açısından irdelendiğinde bu o kadar da büyük bir sorun değil. Hangi “şair insan”, “sıradan insan”a benziyor?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 520 08.05.2026)

Geleceğin kamu yönetimi yapay zekayı insana köle yapmayı başarabilir mi?

Terminator, Titanik (ve tabii Avatar) gibi filmlerin yönetmeni James Cameron yapay zekanın denetlenmesi ile ilgili proaktif talepleri Titanik’in durumuna benzetiyor. Bu ikinci diyor. Daha önce de koca geminin buzdağına çarpmayacağı, çarpsa bile batmayacağı düşünülmüştü. Titanik popüler kültürde birinci olabilir ama yapay zekadan önce gelen ikinci bir örnek daha var: Cinayetin geliyorum diye bas bas bağırdığı Gabo’nun o ünlü romanı: Kırmızı Pazartesi!

Netflix’te yeni Bill Gates belgeseli yapay zekanın geleceği nasıl şekillendireceğine odaklanmış durumda. Malum Microsoft, yapay zekayı gündelik yaşamın bir parçası haline getiren OpenAI’ın en büyük yatırımcılarından. Gates’in buna nasıl karar verdiği de belgeselin başlarında açıklanıyor. Gates, OpenAI’in kurucularından Brockman’a yapay zekanız üniversite sınavlarındaki biyoloji sorularını çözerse ilgilenirim diyor. Brockman, GPT-4’ü yapıp 60 sorudan 59’unu açıklamalarıyla birlikte doğru çözdüğünü gösterdiğinde de Gates, sıtma ile uğraşmak yerine yapay zekaya odaklanmanın daha akıllıca olacağına karar veriyor.

Cameron ile Gates’in diyalogu iki uçta insanlığı nelerin beklediği ile ilgili iyimser-Gates ile kötümser-Cameron’u karşı karşıya getiriyor. İyimser uçta bugün bir doktora, bir öğretmene erişim sorunu yaşayan milyonlarca insanın yapay zeka sayesinde bu imkansızlıkları aşabileceği arzusu var. Kötümser uçta ise yapay zekanın çocukların elinde oyuncak haline gelmiş bir (nükleer) bomba olma olasılığı. Bugün olmasa da yarın!

Gates’in iyimserliğinin gerisinde naif bir yan yok değil. Sanki bugünün pek çok global sorununun lojistik, mühendislik ya da matematik (yetersizlik) sorunlarından kaynaklanıyor varsayımı şeklinde. İnsanlar aç çünkü yeterli besin yok! İnsanlar hasta çünkü yeterli doktor yok! İnsanlar cahil çünkü yeterli eğitim imkanı yok! Ne o, ne o, ne o! İnsanlar öyle çünkü açgözlü öteki insanlar besinlerin, doktorların, eğitimin o insanlara ulaşmasını engelliyor!

Benzer naiflik “peki onca işi yapay zeka yapmaya başlayınca insanlar ne yapacak” sorusunda da kendini gösteriyor. Mesela diyor Gates, “yapay zeka bana dese ki tamam bundan sonra sıtma sorunuyla ben ilgilenirim, hadi sen git biraz eğlen; bu beni biraz rencide eder”. Aynı yapay zeka fabrikada çalışan işçilere, çağrı merkezlerinde çalışan uzmanlara, hukuk bürolarındaki avukatlara, hastanelerdeki doktorlara aynı şeyi söylediğinde bu insanlar gerçekten de gelecek kaygısı duymadan, ailelerini nasıl geçindireceklerini, çocuklarını nasıl büyüteceklerini düşünmeden “eğlenmeye” mi gidecek?

Bundan önce hangi müthiş teknolojik sıçrama olduğunda insanlar eğlenmeye gitmişti? At arabaları yerine otomobil icat edildiğinde mi? Mum yerine elektrik kullanılmaya başladığında mı? Bilgisayar ya da internet gündelik hayata girdiğinde mi? Teknolojik icatlar ne yazık ki insanlara adil davranmıyor! Bu adaletsizliği gidermek üzere orada duran en güçlü yapı olan kamu yönetimi ise kendisinden giderek umut kesilen bir müessese haline almış durumda. Bizim ülkemizde de “sosyal devletin öldüğü” ta 1980li yıllarda bizzat devrin başbakanı (sonrasında da en kısa süre cumhurbaşkanlığı yapmış) zat tarafından zikredilmişti! Belki de üzerinde durulması gereken en önemli sorun yapay zekanın insanlığı yok edip etmeyeceğine kafayı takmak değil. Yapay zekanın insanlar için çalışmasını, insanlara yaşamak için gerekli maddi imkanları sağlamasını temin edecek bir kamu yönetimi inşa etmek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 440 26.09.2024)

Herkes mükemmel sebep-sonuç analizleri yaparken rastgelelik kaosu oyunu değiştirebilir.

Geçen hafta HBT’nin iki ayrı sayfasında yer alan iki ödül haberi aynı konuya işaret ediyordu: Rastgelelik, rastlantısallık. Pre-Sokratik dönem doğa filozoflarının beslendiği kaynağı yeniden gündeme getiren Heiddegger gibi, determinist Aydınlanmacı zihniyet öncesinin kaynakları da yeniden mi irdelenecek? Belki de eldeki gelişmiş araçlar, eski defterlerden yeni güçler üretmeyi sağlar!

İlk haber bu yıl Abel Ödülü’nü kazanan Michel Talagrand ile ilgiliydi. Norveç kökenli Abel Ödülü Talagrand’a rastlantısallık üzerine yaptığı çalışmalar nedeniyle verilmiş. Aynı ödülü üç sene önce onurlandırmış olan Avi Widgerson ise bu yıl Turing Ödülü’ne layık görülmüş. Onun çalışmalarının odağında ise hesaplamalarda rastgeleliğin rolü-önemi var!

Teorik matematik açısından bakıldığında bunlar hoş buluşlar olarak değerlendirilebilir. Ancak pratik uygulama alanları düşünüldüğünde bünyelerinde müthiş bir potansiyel taşıyorlar. Bunun için güncel ve geleceğe dair iki önemli olguyu anımsatmak gerek. Birincisi global borsalarda gerçekleşmekte olan alım-satım emirlerinin çoğunluğunun artık insan müdahalesi olmadan, algoritmalar-yazılımlar marifetiyle gerçekleştiriliyor olması. İkincisi de hesaplama hızına geometrik artış getirme gizilgücüne sahip kuantum tabanlı cihazların geleceğin kişisel bilgisayarı olma imkânı.

Borsalardaki, para piyasalarındaki işlemlerin çoğunun algoritmik-deterministik düşünen yazılım-botları tarafından gerçekleştirilmesi daha verimli ama yeni bir paradigmaya göre inşa edilmiş olası modelleri daha çekici hale getirmekte. Rastgeleliği, kaosu belli bir düzene göre formüle etme ve bunu pratik süreçlere koşturma bu açıdan çok önemli! Zaten Antik Yunan’dan beri düzen kaosun dönüşmesi sonucu ortaya çıkmıyor mu? Öyle bir döngü ki her düzen katmanı geride bıraktığı kaosun paradigmasına göre “düzen” iken, bir sonraki düzen katmanı açısından bir kaos! Böylece kaos-düzen-kaos döngüsü sonsuza dek devinmekte. Bu devinim de hareketi, eylemeyi, ilerlemeyi, aydınlanmayı sağlamakta. Kaostaki düzen, düzendeki kaos. Yin-Yang!

Avam kamarasının bir kısım üyesi ellerinde cep telefonları borsadan, halka arzlardan üç-beş lot hisse alarak bir üst seviyeye terfi ederken, yıllardır teknik analizler yaparak al-sat yapanlar kendi algoritmalarını geliştirip onların performansını seyrederken, lordlar kamarasının seçkinleri ne yapacak? Zaten piramidin tepesindeler! Bir kısmı mevcut paradigma ile mevcut konumlarını korumaya çalışacak. Yenilikçi bir kısmı ise yeni paradigmaların peşine düşecek!

Örneğin rastlantısallık “kaos”u “hesaplama düzeni”ne dönüştürülebilir mi? Kuantum fiziğindeki kararsızlığın kontrol altına alınıp bilişim gücü olarak kullanılabilmesi gibi! Buna para piyasalarının, borsaların post-modernleşmesi denilebilir mi? Her şey tam da öngörüldüğü gibi devinirken, beklenmedik bir hareket, global bir dalgalanma, inanılmaz iniş-çıkışlar. Gün sonunda birilerinin ortada hiçbir rasyonel sebep yokken müthiş paralar kazanması, başka birilerinin ise daha ne olduğunu anlamadan tüm birikimini kaybetmesi. Kimi zaman tek bir zar atışıyla!

Bellidir ki global para piyasaları “stabil” olduğu için bu denli yüksek hacme sahip. Aşırı kırılgan piyasayı kimse sevmez! İşte son örneği kripto-paralar! Sabit getirili enstrümanlar yılda yüzde üç-beş kazandırırken bir günde on misli, yüz misli kazanmayı kim istemez? Önemli olan bunu kitleleri ürkütmeden yapmak! Bu durumda matematikçilerin yukarıdaki türden paradigmatik sıçrayışlarına benzer buluşların sosyal bilimlerde de yapılması gerek. Ki birey de toplum da her şeyini kaybettikten sonra bile isyan etmesin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 421 09.05.2024)

Eskiden periler cahildi, şimdi yapay zekalar!

2009 yapımı Agora filmi bilinen tarihin ilk kadın matematikçisi Hypatia’nın İskenderiye’de geçen hikayesini anlatır. Devir Hristiyanlığın yükselişe geçtiği paganist yaklaşımların çatırdadığı bir dönemdir. Filmde Hristiyanlar cahil çoğunluk, pagan elit kesim ise bilge azınlık pozisyonundadır. Dramatik sonda beklendiği üzere çoğunluk azınlığı alt eder.

Belki de tarihin pek çok evresinde cahil çoğunluk bilge azınlığı alt etti. Yerinde sayan mutlu mesut bir hayatları oldu. Faturasını insanlık belki elli sene belki beş yüz sene yerinde sayarak ödedi. Cahilin umurunda mı? Yeter ki o yerinden kımıldamadan yaşamını sürdürebilsin. Bilgeliğin yeşerdiği diyarlarda tarih boyunca yapılan katliamlar olmasaydı da bilgelik, yoluna hız kesmeden devam edebilseydi bugün dünya çok daha gelişmiş bir yaşam düzeyine ulaşmış olabilirdi.

Bilgi teknolojileri son elli senenin yeni motor gücü olarak toplumu değiştirmeye-dönüştürmeye zorluyor. İnsanın bilişsel kapasitesini kullanma gerekliliği günümüzde tüm zamanların en üst düzeyine ulaşmış durumda. Aklını kullanamayanlar çevresindeki akıllı cihazları, yazılımları, interneti kullanamaz hale geliyor. Kullanamadıkları müddetçe gündelik hayat daha da zorlaşıyor. Asansör, çamaşır makinesi, çevirmeli telefon gibi dünün zor teknolojileri bugün yerini yapay zekaya, dijital asistanlara, e-ticaret sitelerine bıraktı.

Bilgelik dijital teknolojileri icat ederek kendisine yeni bir yol bulmaya çalışırken cehalet ne yapıyor? O da kısmen iyi bildiği şeyleri yapmaya devam ediyor, kısmen de yeni açılmakta olan yolu kendi bağnaz çıkarları için kullanmaya çalışıyor. İyi bildiği şeyler niceliksel üstünlüğü korumak. Bilgelik yolunda ilerleyen her yeni bireye karşılık cahil iki yeni cahil birey üreterek çoğunluğu elinde tutmayı arzuluyor. Yeni açılan dijital teknolojik yollara ise cahilliğini bulaştırmanın yollarını arıyor, buluyor, tatbik ediyor.

Cahilin amacına hizmet etme konusundaki en yeni teknoloji ise yapay zekâ. Cehaletin dört bir yanını fethettiği sosyal medyadan beslenen, beslenmek zorunda kalan yapay zekâ. Malum yapay zekâ bir ayna gibi kendisine gösterilen resmi (veri kümeleri) baz alarak çalışıyor. Bu veri kümelerinin büyük bir kısmı cehaletin ürettiği çöplük kıvamındaki sosyal medyadan elde ediliyor.

İşte cahilin yakaladığı kritik sızma noktası. Demek ki sosyal medya ne kadar yalan-yanlış bilgi ile doldurulursa onunla beslenecek yapay zekalar da aynı cehaletle insana hizmet eder hale gelir. Zamanla bilgelik bu yapay zekâları terk eder. O yapay zekalar cehaletin eline düşer. Birer kontra-silah haline getirilir ve bilgeliği bilgi çağında avlamak için kullanılır.

Televizyonlarda, web sitelerinde, sosyal medya ortamlarında sabahtan akşama kadar “ifade özgürlüğünü” kullanma bahanesinin arkasına sığınarak hiçbir doğruluk değeri olmayan yalan-yanlış bilginin dijital kayıt altına alınmasını sağlamak sadece günü kurtarıcı propaganda olmanın ötesine geçiyor. Halen bu kayıtlarla beslenmekte olan cahil yapay zekaların üretimi son hız devam ediyor.

Hypetia zamanında şehrin kalbi konumundaki agorayı ele geçiren şehri de ele geçirmiş oluyordu. Ana akım medya zamanında popüler araç hangisiyse (radyo ya da televizyon) onu ele geçiren ihtilali yapabiliyordu. Şimdi sıra sosyal medya üzerinden yapay zekâları ele geçirmeye geldi. İşte yapay zekaların insanlığa karşı bayrak kaldırmasını gerektiren makul bir sebep daha. Sadece yapay zekalar için değil; insanlık için de!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 397 16.11.2023)

Enformasyonun hakimi yapay zeka, bilginin hakimi insan!

Yapay zekâ, Aydınlanma’nın verdiği sözün yerine getirilmesini sağlamada potansiyel kurtarıcı olabilir mi? “Gerçeği bileceksiniz ve gerçek sizi özgür kılacak” (Yuhanna 8:31). “Onların kalpleri vardır ama akletmezler” (Araf:179). Bilinen en gelişmiş canlı türü olan insanın, bunu bilişsel melekelere sahip olmaya borçlu olduğunu “yeniden” anımsaması gerekiyor. Görünen o ki din bunu yapamadı. Kapital bunu yapamadı. Sırada ne var?

Şurası bir gerçek ki bilgi ile haşır-neşir olmak bir tür fraktal döngü. Kapısı kapalı bir muamma çözülüp de kapı aralandığında, insanın karşısına yepyeni onlarca kapı çıkıyor. Denir ki Leonardo Da Vinci’nin matematik bilgisi bugünün ilkokul seviyesindeydi. Bir başka deyişle bugün batı standartlarında bir ilkokul eğitimi alan her öğrenci beş yüz sene öncesinin Da Vinci’sidir! Yoksa Da Vinci’nin dehasının abartıldığı kastedilmemektedir. Ne oldu da beş yüz sene öncesinin deha düzeyi bugün ilkokul düzeyine geriledi. Cevap bilgiyi işleme sürecine verilen değerin artmasıyla ilgili. Eğitim standartlaştırıldı ve zorunlu hale getirildi. Bu süreç bir geribildirim mekanizması yarattı. Öte yandan bilinen alemlerin hacmi genişledi. Pek çok bilim alanında. Tüm bu faktörler insan beyninin muazzam potansiyeli içinde pişirildiğinde ortaya ilkokul düzeyinde dâhiler yetiştirebilen toplumlar çıkardı. Tabii tercihini-yatırımını bu yönde yapma azminden vazgeçmediklerinin de altını çizmek gerek.

Öte yandan bu süreci ıskalama iki boyutta büyümeye devam etti. Gelişmiş toplumlar kendi bünyesindeki her bireyin bu süreçten geçtiğinden emin olmayı bir kenara bıraktılar (ya da hiçbir zaman istekli değildiler). Geriye kalan toplumlar ise bu imkanları kendi bünyesindeki bireylerin ancak belli bir kısmına ya ulaştırabildiler ya da kıllarını bile kıpırdatmadılar (da o toplumlardaki kimi bireyler kendi şahsi gayretleriyle bir mesafe kat edebildiler).

Ancak bilimin, bilginin, teknolojinin üretimi sekteye uğramadı. Giderek bu durum insan beyninin bilişsel becerilerinin daha fazla kullanılmasını zorunlu hale getirdi. Otuz sene önce bilgisayar kullanmayı bilen insanlar parmakla gösterilebilecek azlıktayken, bugün cep telefonu kullanmasını BİLMEYEN insanlar parmakla gösterilebilecek hale geldi.

Bir yanda bilinmesi gerekenler kümesinin artması diğer yanda ise bunu bilecek becerilerin kitlelerden (çeşitli sebeplerle ve yollarla) uzak tutulması. Sonuç: Gerçeği bilemiyorsun ki özgürleşebilesin. Kalbin olduğu halde onu nasıl çalıştıracağını bilemiyorsun ki akledebilesin!

Yapay zekâ bu aşamada tabloya girip, geride kalmış ortalama insanı kanatlandırarak yarışta tekrar etkin bir pozisyona gelmesini sağlayabilir mi? İlkokul bitiren herkes yeniden dahi statüsüne ulaşabilir mi? Beş yüz sene öncesinin değil ama. Daha yakın zamanların ölçütüne göre.

Nesnel veri ve enformasyon işlemesini yapay zekâ yapsın. Bundan tasarım, inovasyon, yaratıcılık vs. boyutlarında bilgi üretmeyi ise insan! Böyle bir iş bölümü yaygınlaştırılabilir mi? Eğitim süreci buna göre dönüştürülebilir mi? İş dünyasında insan-çalışanların görev tanımları buna göre yeniden yapılabilir mi? Bireyler böyle yetiştirilebilir mi?

Bunlar bellidir ki birer soru değil. Aslında ipucu. 21. yüzyılın kalan döneminde geride kalmak istemeyen birey ve toplumun gerçekleştirmesi gereken dönüşümdür bu. Yoksa o kadar geride kalınacak ki bir şeylerle yarışma motivasyonu bile kalmayacak. Öyle olunca da ister istemez ormana-mağaraya (ve onun kültür-yaşam modeline) geri dönülecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 379 13.07.2023)

Öğretmenini seven, aşı olur! Çünkü aşı da bir öğretmendir. Bağışıklık sistemimizin!

Yeni aşılar tozu dumana kattı geliyor. Aşı karşıtları belki de farkında olmadan eleştirdikleri şeyi yapıyor. Ne diyorlar? Aşılar (güya) insanların sağlığını bozmak, onları kontrol altında tutmak hatta erkenden öldürmek için yapılıyor. Çip, uzaktan kumanda. Peki bunların peşinden gidip aşı olmayanlara (er ya da geç) ne olacak? Sağlıkları bozulacak, erkenden ölecekler!

Önce biraz matematik. Bill Gates pandemi çıktığında aşı işlerine bir milyar dolar yatıracağını açıklamış ve eklemişti: “Bunun yüzde sekseninin boşa gideceğini biliyorum”. Komplo teorisyenlerinin dediği doğruysa Gates dünya nüfusunu azaltmak için milyar doları gözden çıkarmış. Şimdi bir de “karşıtlar projesi”nin maliyetini hesaplayalım.

Aşı karşıtı propagandanın maya tutacağı (gelişmemişlikte) yüz tane ülkeye-bölgeye odaklanılsa. Her ülkede kitleleri yönlendirebilecek uyuzlukta onar tane kalemşör belirlense ve bunlar ayda beş bin dolarlık maaşla (kendilerine bile fark ettirilmeden) motive edilse (maaş alanlar patronun parayı nereden bulduğunu pek sorgulamaz). Bunların bir yıllık maliyeti ne kadar olurdu? Beş bin dolar çarpı on iki ay çarpı on kişi çarpı yüz ülke eşittir 60 milyon dolar! Görüyorum ve ülke sayısını yüz elliye çıkarıyorum. 90 milyon dolar. Hadi yuvarlak hesap 100 milyon dolar olsun!

Şimdi Bill Gates dünyanın en zengin insanlarından. Matematiği iyi bilen biridir herhalde. Milyar dolara aşıya yatırım yapmaktansa aynı paraya yüz elli ülkede on sene boyunca bu kalemşörleri destekleyerek de aynı sonuca ulaşabilirdi. Üstelik bu sayede adı bu tür komplo teorileriyle de anılmaz; kafası rahat olurdu! (Aşı karşıtı propaganda yapanların arkasındaki kişi Bill Gates’tir diyen var mı bugün?)

Gelelim yeni kuşak aşıların risk oluşturup oluşturmadığına. Eski kuşak aşılar bugüne dek insan vücuduna “eski veri” pompalarken yenileri “yazılım kodu” ya da “komut seti” gönderecek şekilde geliştirilmiş. Buradaki icat şapka çıkarılacak türde müthiş bir sıçramadır. Eski kuşak aşılarla vücuda zerk edilen veri, üstünde geçerli kimlik belgesi olmayan şüpheli şahıs gibi ortalıkta dolaşır ve kısa sürede vücudun emniyet kuvvetlerine (bağışıklık sistemi) yakalanır. Eski veri oldukları için yakalanana dek vücuda zarar veremez! Vücuda doğal yollardan giriş yapan aynı türden (ama taze-yeni) veri (virüs) emniyet kuvvetlerine anında yakalanır (çünkü artık kimlikleri bilinmektedir). Böylece hasta olmayız! Yani aşı aslında öğretmenlik yapmaktadır!

Peki yeni kuşak aşı ne yapıyor? O da öğretmenlik yapıyor. Öğretme şekli farklı. Vücuda gönderdiği program kodu ile vücudun bazı hücrelerine emir veriyor: “Hop hop hop; değiş tonton”! O emirlere riayet eden hücreler değiştiğinde ortaya çıkan sonuç emniyet kuvvetlerini harekete geçiriyor. Yabancı var! Hemen üstesinden geliyorlar. Sonra vücuda korona bulaştığında bir de bakıyoruz ki bağışıklık sistemi vakit kaybetmeden bunları da ortadan kaldırmış. Çünkü yeni kuşak aşının emirleriyle dönüşen hücre meğer kovid-19 virüsü kılığına girmiş. Aşı bağışıklık sistemine eğitim vermiş: Şu tür şapkalıları yok et! Peki aşının içinde başka kodlar zerk edilirse? Teoride olur, pratikte olmaz. Neden olmaz? Çok masraf çıkarır da ondan! İki sosyal medya mesajıyla yapılacak şey için neden milyonlarca dolar harcasınlar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 249 29.12.2020)

Önce Kurt Gödel kadar matematik bil!

Matematiği yeniden diyemeyeceğim, olsa olsa, yeni yeni öğrenmeye mi başlıyoruz nedir? Karşımıza başlıktaki gibi bir soru çıktığında oturup uzun uzun düşünmek gerekiyor: Şimdi bu sorunun cevabı 16 mı 1 mi diye? Bunun geçmişi de var.

Hikaye aslında bazı görselleri eşitlemekle başladı. Dört tane muz 8, on tane kiraz 30 ediyorsa bir tane muz ile beş tane kiraz kaç eder gibisinden (vakit harcamayın, cevap 17). Sonra bu sorulara bazı ufak numaralar eklendi. Dört tane muz sekiz ediyordu ama, bu eşitlikte verilen muzlar bir değil ikişer taneydi. Yani demek ki dört çift muz sekiz ediyordu. On tane kiraz otuz ediyordu ama her birinde üçer tane kiraz vardı. Oysa soruda görünen kirazlar ikişerden beş tane idi. Yine vakit harcamayın; cevap 11 diyeceğim ama inanmayıp hesaplayacağınızı biliyorum.

Şurası bir gerçek ki bu tür soruları doğru çözen kişinin iyi matematik bildiğinden bahsetmek aşırı-yorum olurdu. Olsa olsa dört işlemi kuvvetli denilebilir. Ya da aritmetiği iyi. Peki bu sorulara merak neden? Niçin gazetelerin ilk sayfalarında sürmanşet olabiliyorlar? Madem aşırı-yorumdan yola çıkıldı, oradan devam edelim. Bu sakın cahilin, dünyanın-toplumun kendisine cehaletini ispat etmede-göstermede kullandığı araçlara karşı giriştiği bir mücadele olmasın? “Siz beni matematik bilmediğim için cahil diye görüyorsunuz, bakın işte sizin matematiğiniz daha üç tane işlemin bile nasıl yapacağını bilemiyor; sonuç 16 mı 1 mi kesin olarak söyleyemiyor!”

Bir aritmetik problemini çözüp çözememek değildir cehalet. Herkes çözecek değil ya! Çok dertleniyorsan araştırır öğrenir, bu konuda cahilliğini giderirsin. Cehalet daha ziyade maddi-manevi kültür düzeyiyle ilgili bir şeydir. Soruyu çözemediğin için kimse seni cahillikle suçlamaz, ama buradan yola çıkıp da “Matematik de neymiş?” dedin mi cehaletini kendi ağzınla itiraf etmiş olursun.

“Gerçek-ötesi” ne yazık ki bu tür kültür cahili bireyin reaksiyonlarının da geniş bir kamusal alana yayılmasını olanaklı kılmakta. Eskiden aile içinde, kahve içinde, kapalı kutu içinde yaşananlar bugün yerine göre ulusal ya da global alanda yaşanabiliyor. Elindeki binlerce liralık akıllı telefonun sesini açıp herkesi rahatsız edecek şekilde arzu ettiği müziği dinleyebiliyor. Derdi akıllı telefonu olduğunu, kullanmasını bildiğini göstermek. Görünen ise kültürel cehaleti. Çünkü toplum içinde yüksek sesle konuşulmaz, bir cihazın sesi açılmaz!

Cahilin, ilginçtir, (gerçek-ötesinin verdiği destekle) buna karşı da bir tezi var elbette: “Kim demiş? Bu kuralları kim koymuş?” Gerçek-ötesi olgusu burada nasıl bir destek verebilir ki diye sorulabilir. Şöyle: Gerçek-ötesi, ayağımızı bastığımız referans zeminini çekip aldı. Yani gerçeklik olgusunu. Olguları kıyaslayacağımız bir nispet yok artık. O halde her şey mübah. “Kuralları kim koymuş” çıkışı da kendi içinde tutarlı bir tepki. Eskiden de böyleymiş. Orman kanunlarının geçerli olduğu medeniyet öncesi devirlerde. Ben yine de daha vahimin henüz gelmediğini düşünüyorum. Öyle ya bugün “sekiz bölü iki çarpı dört”ün sonucunu tartışıyoruz. Yarın “Sekiz ne demek, bölü-çarpı da neymiş?” seviyesini yaşayacağız daha!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 176 – 09.08.2019)

Başlangıçta doğanın dili biyoloji idi. Sonra tahtını matematik aldı. Bilgi işleyen zeka formlarının insandan öte çeşitlilik gösterebileceği olası bir gelecekte belki de matematik tahtını “enformasyon”a terk edecek!

Bahçeşehir Üniversitesi Tıp Fakültesi’nin “İstanbul’un Kalbinde Bilim Konuşmaları” etkinliğinin Şubat ayı konuğu Hilmi Yavuz idi. İkimiz de Kabataş Erkek Lisesi mezunu olduğumuzdan o benim “Hilmi Ağabey”im ben de onun “Kabataşlı Kardeşi”yim aynı zamanda. Hilmi Ağabey bu konuşmasında çok spesifik bir konuyu çok net olgularla yaklaşarak açıkladı. Konuşmasını büyük bir iştahla dinledim.

Esasen 17. Yüzyılda Avrupa’da gözlenen bilim devrimi acaba felsefe ve ekonomi açısından irdelendiğinde ne tür bir arkaplana sahiptir? Bu arkaplan bir yandan Aristoteles’e kadar inmekte diğer yanda ise Marks’a kadar uzanmaktadır. Aristoteles evreni canlı-cansız diye iki ana kategoride ele alır ve bugünkü anlamda bilimsel gözlem ve deney yapma eylemini “canlı” dünya için harekete geçirir. Cansız dünya için teorik çıkarımlar yeterlidir. Örneğin birbirinden farklı ağırlıktaki iki cismin aynı yükseklikten yere düşmelerinin ağırlıklarıyla orantılı olacağını belirtir ama bunu ne kendisi denemiştir; (sıkı durum) ne de 16. yy.’da Galilei’ye kadar kimse.

Hakim olgu tümellerdir. O nedenle bin 900 yıl boyunca kimsenin aklına gidip bir deney yapmak gelmemiştir. O tikel deneyden genel için bir hüküm çıkarılamazdı. Yani tümdengelim söz konusudur. Aristoteles’in temelini attığı bu modelde “nitelik”lere önem verilir. Tahmin edileceği üzere hakim “bilim” de biyolojidir. Ortaçağ skolastik anlayışına egemen olan bu yaklaşım “nominalizm”in ortaya çıkmasıyla değişime uğramıştır. Buna göre tikellerden yola çıkılmalıdır ki bu da tümevarım yaklaşımına işaret eder. Bu dönüşüm nitelik yerine nicelik olgusunun önemine dikkat çeker. Bu konuda zirve Descartes’dır. Kartezyen yaklaşım modeli şeyleri nitelendirmek yerine ölçmeyi merkeze alırken diğer yanda doğanın dilinin de biyolojiden matematiğe geçmesine önayak olur.

Çarpıcı bir paralellik Marks’ın kapitalizmi, öncesi ve sonrasıyla birlikte ele alışında da göze çarpar. Marks’ın ekonomi gözlüğünü takarak yaptığı okumaya göre de kapitalizm öncesi toplumlarda malın “kullanım değeri” önemliyken (nitelikler), kapitalist toplumda “değiş-tokuş değeri” önem kazanır (nicelikler). Dolayısıyla 17. Yüzyıl Avrupa bilim devrimini arkaplanında tümelden-tikele, nitelikten-niceliğe, nakletmekten-akletmeye, tümdengelimden-tümevarıma doğru gerçekleşen bir değişim-dönüşüm yer almaktadır.

Etkinliğin soru-cevap kısmında Tıp Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Türker Kılıç Hoca da son dönemde şahsen kendisinin de dahil olduğu Avrupa Konnektom Projesi ve bağlantısallık olgularını irdeledi; insan-yaşam, bilgi-işleyen-şeyler ve zeka olguları arasındaki ilişkinin yeniden nasıl tanımlanmakta olduğunu irdeledi. Bu sürece beni de dahil etmesi üzerine ben de gençlerin bazı sorularını yanıtladım.

Topyekun bir değerlendirme yapmak gerekirse hem Hilmi Ağabeyin serimlediği tarihsel perspektif hem de Türker Hoca’nın değerlendirmesi bana şunu düşündürdü: Biyoloji ile başlayan ve matematik ile devam eden “doğanın dili” olgusu belki de yeni bir evreye geçmekte. Ve bu yeni evrede matematik yerini “enformasyon”a terk edebilir. Matematik; zeki-yaşam-formu olarak insanın tek alternatif olmasının ortadan kalktığı bir “dünya”nın, “doğa”nın dili olmak için yeterli gelmeyebilir. Zaten Türker Hoca da her fırsatta “yeni bir matematiğe olan gereksinimin” altını çizmiyor mu? Belki de aranan “dil”; matematik yerine “enformasyon”u merkez alacak; almak zorunda kalacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 153 – 01.03.2019)