Dijital toplum, kendi paradigmasıyla uyumlu birey yetiştirmeyi beceremiyor mu?

Bilgi çağının en büyük yanılgısı, bilgiye erişimin güya düşünme kapasitesi üreteceğini de varsaymasıydı. Oysa bugün giderek daha görünür hale gelen gerçek şudur: Dijital toplumun temel eşitsizliği teknolojiye erişimde değil, anlam üretme kapasitesine-becerilerine sahip olmada kendini gösteriyor.

Son kırk yılda insanlık, tarihte benzeri görülmemiş bir dönüşüm yaşadı. Kişisel bilgisayarlarla başlayan dijital paradigma ardından gelen internet, mobil iletişim, sosyal medya ve son olarak yapay zeka sayesinde bilgiye erişimin hızını-maliyetini dramatik biçimde düşürdü. Birkaç on yıl önce yalnızca uzmanların, kütüphanelerin veya kurumsal yapıların erişebildiği veri kaynakları bugün milyarlarca insanın parmaklarının ucunda. Bu gelişme doğal olarak iyimser bir beklenti yarattı: Bilgiye erişim yaygınlaştıkça toplum daha bilinçli, birey de daha donanımlı hale gelecektir! Ancak ortaya çıkan tablo başka şeyler söylüyor.

Öncelikle anımsamakta fayda var: Veri ile bilgi aynı şey değildir. Veri, işlenmemiş ham malzemedir. Enformasyon, bu verinin düzenlenmiş halidir. Bilgi ise bireyin bu enformasyonu anlamlandırması, ilişkilendirmesi ve kendi yaşamında kullanabilir hale getirmesidir. Ham petrol veri ise benzin ya da plastik poşet bilgidir! Dijital dönüşüm ilk iki aşamada olağanüstü başarılar elde etti. Fakat üçüncü aşamada (bilgi üretimi) aynı başarıyı gösterebildiğini söylemek zor.

Bugün birçok insanın sorunu bilgiye ulaşamamak değil, ulaşabildiği enformasyonun altında ezilmektir. Sürekli akan içerikler, bildirimler, haberler, yorumlar ve öneriler bireyin dikkatini tüketirken, düşünmek için gerekli zihinsel alanı da daraltıyor. Enformasyon yorgunluğu yalnızca psikolojik bir rahatsızlık değil, dijital toplumun yapısal sonuçlarından biri olarak karşımıza çıkıyor. Sorun artık bilgi kıtlığı değil, dikkat kıtlığı.

Bu nedenle dijital çağın cehaleti de bildik cehaletten farklı. Geleneksel cehalet bilgi eksikliğiyle tanımlanıyordu. Yeni cehalet ise enformasyon fazlalığı içinde muhakeme yeteneğinin zayıflamasıyla ortaya çıkıyor. Bir kişi gün boyunca yüzlerce içeriğe maruz kalabiliyor; fakat bunların çok azını bilgiye dönüştürebiliyor. Daha da önemlisi, algoritmalar tarafından yönlendirilen dijital ortamlar bireyi düşünmeye değil, tepki vermeye teşvik ediyor. Böyle bir ortamda enformasyon bolluğu her zaman daha yüksek farkındalık üretmeyi olanaklı kılmıyor.

Temele gidildiğinde şu tespiti yapmak yanlış olmayacaktır: Sanayi toplumu kendi kurumlarını yaratmıştı. Okullar, üniversiteler, kütüphaneler ve mesleki eğitim yapıları o dönemin ihtiyaçlarına göre şekillenmişti. Dijital toplum ise teknolojik dönüşümü büyük ölçüde gerçekleştirdiği halde, bireyi bu yeni paradigmanın bilişsel gerekliliklerine hazırlayacak eşdeğer bir kültürel dönüşümü henüz tamamlayabilmiş görünmüyor. Dijital okuryazarlık hala çoğu zaman teknoloji kullanabilmekle karıştırılıyor. Oysa asıl ihtiyaç, bilgiyi ayıklayabilen, kaynakları sorgulayabilen ve anlam üretebilen bir bilişsel formasyona sahip olabilmek.

Yapay zeka bilgiye erişimi daha da kolaylaştırıyor. Fakat bilgiye erişimin kolaylaşması ile düşünmenin kolaylaşması aynı şey değil. Bilgiye erişim kolaylaştıkça, ortaya çıkan epistemolojik sel içinde bireyin karşı karşıya kaldığı ilk tehlike düşünce kapasitesinin, bilişsel becerilerinin körelmesine imkan vermemektir. Dijital toplumun birey yetiştirme kurumlarını dönüştürmesi bu açıdan da önemli. Böyle bir paradigmada yetişen birey için bu tür tehlikeler söz konusu olmazdı. Madem daha yetiştirilecek onca yeni kuşak var, geç kalınmış sayılmaz! Ama başlamadan da sonuç alınmaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 532 07.08.2026)

Sosyal medyada dikkat ekonomisinin ultra hali: Merak ekonomisi!

TikTok’un 2026 raporunda öne çıkardığı üç eğilimden ilki önceki iki yazıda el alınmıştı. Mükemmelleştirilmiş içerik yerine o an yaşanmaktan olan gerçekliğin olduğu şekilde paylaşılmasına doğru bir dönüşüm. TikTok’un verdiği isimle Reali-TEA! Rapordaki ikinci eğilim ise kullanıcı deneyiminin “merak” olgusu etrafında yeniden şekillen(diril)mesi! “Curiosity Detours” (merak sapmaları) adı verilen bu eğilim, ilk bakışta masum bir kullanıcı davranışı gibi görünüyor: İnsanlar farklı konular arasında dolaşıyor, beklenmedik içeriklere yöneliyor, yeni ilgi alanları keşfediyor. Platform bunu doğal bir merak hareketi olarak tanımlıyor. Fakat burada daha derin bir dönüşüm söz konusu. Çünkü bu durum bireyin ne izlediği değil; zihninin nasıl organize edildiğiyle de ilgili.

Dikkat ekonomisi döneminde dijital platformların temel hedefi kullanıcıyı mümkün olduğunca uzun süre ekranda tutmaktı. Başarı; izlenme süresi, tıklama ve etkileşim rakamlarıyla ölçülüyordu. Kullanıcının platformdan çıkmaması yeterliydi. Bugün ise bu model dönüşüyor. Çünkü dikkat sınırlı bir kaynak. İnsan zihni sürekli aynı tür uyarana maruz kaldığında duyarsızlaşmaya başlıyor. Dijital sistem bu nedenle artık yalnızca “dikkati yakalamak” istemiyor; onu sürekli hareket halinde tutmak istiyor. İşte “Merak Sapmaları” tam olarak burada önem kazanıyor. Dikkat ekonomisi yerini merak ekonomisine terk ediyor!

Yeni modelin mantığı şu: Kullanıcı aynı yerde kalmamalı. Sürekli yeni bir konuya, yeni bir topluluğa, yeni bir ilgi alanına geç(iril)meli. Bir kullanıcı yemek videosundan şehir planlamasına, oradan nörobilime, ardından finans analizlerine sıçrayabilir. Üstelik bunu bilinçli bir araştırma davranışı olarak değil, doğal bir akış içinde yapabilir. Çünkü geçişleri organize eden şey artık bireysel irade değil; algoritmik çağrışım zinciridir.

Bilgi çağında insan giderek daha mı meraklı hale geliyor, yoksa platformlar merak hissini mi yönetiyor? Gerçek merak çoğu zaman yavaştır. Sabır gerektirir. İnsan bazen aynı sorunun etrafında uzun süre kalır. Çelişkilerle uğraşır. Derinleşir. Oysa platform-merakı sürekli geçiş üretmek ister. Bir sonraki içeriğe yönelmek, bir öncekini anlamaktan daha fazla ödüllendirilir. Sanayi toplumunda bilgi derinleşme üzerinden değer kazanıyordu. Uzmanlaşma önemliydi. İnsan belirli alanlarda yoğunlaşırdı. Dijital toplumda ise değer giderek bağlantısallığa kayıyor. Farklı alanlar arasında hızlı geçiş yapabilmek yeni bir yetkinlik gibi sunuluyor. Bu durum ilk bakışta özgürleştirici görünebilir. Çünkü birey artık tek bir kimliğe, tek bir topluluğa veya tek bir uzmanlık alanına bağlı değil. Sürekli yeni alanlara temas ediyor. Fakat bu durum daha kırılgan bir zihin yapısını beraberinde üretiyor. Çünkü sürekli keşif halinde yaşayan bir zihin, düşünmek için gerekli durağanlığı kaybetmeye başlar. Oysa düşünce bazen yeni olana gitmekten değil, aynı yerde yeterince uzun süre kalabilmekten doğar.

Dijital toplumun temel paradokslarından birisi de şu: İnsanlık hiç olmadığı kadar fazla bilgiye erişebiliyor. Ama onunla ilişkisi hiç olmadığı kadar kısa süreli! Petrol rezervlerinin üstünde oturan ama onu başka ülkelere kaptırmış olan ülkeler gibi! Bu denklem bireyi de toplumu da yanlış ikilemin içine hapsediyor: Bilgi seline kapılmış giden akıştaki cahil mi olmak istersin, bilgiye erişemeyen mıhlanmış cahil mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 530 24.07.2026)

Sosyal medyada kritik dönüşüm: Kusurlu insan, kusursuz yapay zekaya karşı!

Sosyal medyadaki “idealize edilmiş” hayat paylaşımlarının yerini “günahıyla-sevabıyla gerçek yaşam” kesitlerine bırakmasının özünde ne yatıyor? İdeal hayatlar formu bir anlamda izleyen bireyi çalışmaya-çabalamaya-değişmeye zorluyor ki o hayatlara erişebilsin! Bu da pek çok bireyde psikolojik sorunlar yaratıyor; çünkü istese bile çeşitli nedenlerle ulaşamıyor! Belki de en önemli neden zaman! Sonuçta birey ya sosyal medyadan uzaklaşıyor ya da kendisine-çevresine karşı olumsuz (giderek yıkıcı tepkiler verecek) bir ruh haline dönüşüyor.

Sosyal medya özünde toplumcu olsaydı bu tez güçlü bir şekilde savunulabilirdi. Oysa o da aynı kapitalist b.kun soyundan geliyor. Böyle bir dönüşüm var çünkü giderek yükselen ve sosyal medyayı zayıflatan rakip bir dalga söz konusu: Yapay zeka!

Yapay zeka çağında teknoloji insan gibi üretmeye çalıştıkça, sanki insan da yeniden insan gibi görünmeye çalışıyor. Gerçekliğin manipüle edilmesi boyut değiştiriyor. Eskiden yaşanmışlığın bir izi olarak insan üretimi içerik vardı (fotoğraf, video, metin vb.) ve bu içerik dijital teknolojiler kullanılarak değiştirilip yeniden üretiliyordu. Artık içeriğin kendisini yapay zeka üretiyor! Bir yüz, bir ses, bir konuşma, bir duygu, hatta hiç yaşanmamış bir an birkaç saniye içinde üretilebiliyor. Üstelik giderek daha ikna edici biçimde. Bu sadece teknik bir dönüşüm değil. Gerçeklik kavramının kültürel değerini aşındıran tarihsel bir kırılma anı.

Artık bir görüntünün gerçek olması değil yeterince inandırıcı olması yeterli. Belki de TikTok’un “Reali-TEA” eğilimi tam da bu atmosferin içinden yükseliyor. İnsanların yeniden “ham gerçeklik” arayışına girmesi yalnızca estetik bir tercih değil sentetik hale gelen dijital dünyaya karşı kültürel bir savunma refleksi de olabilir. Yapay zekanın kusursuzluğu demokratikleştirmesine karşı içgüdüsel bir refleks!

İdeal ışık, ideal yüz, ideal beden, ideal ses tonu, ideal duygu yoğunluğu… Bir dönem yalnızca büyük prodüksiyonların üretebildiği bu kusursuzluk örnekleri artık sıradan bireyin parmaklarının ucunda. Kusursuzluk giderek yaygın bir niteliğe dönüştükçe değerini de kaybetmeye başladı. Sanayi toplumunda kusursuzluk arzu edilen (ama çoğunlukla ulaşılamayan) şeydi. Dijital toplumun yapay zekâ evresinde ise kusur yeniden değer kazanıyor. Çünkü hata, ölçüsüzlük, doğaçlama, teknik eksiklik ya da küçük tutarsızlıklar artık insan olmanın kanıtı gibi algılanmaya başlıyor. Tıpkı endüstriyel üretim yaygınlaştıkça “el yapımı” ürünlerin değer kazanması gibi. Artık “Bu doğru mu?” sorusu kadar önemli bir soru daha var: “Bunu gerçekten bir insan mı yaptı?”

Bu değişim sanıldığından daha büyük sonuçlar doğurabilir. Sosyal medyanın ilk evresinde önemli olan şey görünürlüktü. Yapay zekalı sosyal medya evresinde ise insan emeği giderek nadir (ve değerli) hale geliyor. Fakat burada da yeni bir paradoks ortaya çıkıyor. Dijital platform ekonomisi insanlığın bu yeni değerini de hızla metalaştıracaktır. Yakında “yapay olmayan görünme teknikleri”, “otantik his üretimi” ya da “insani kusur tasarımı” profesyonel içerik stratejilerine dönüşebilir. Sosyal medyanın yakın geleceğine gerçekliğin geri dönüşü değil, insanlığın bile optimize edildiği daha karmaşık bir simülasyon evresi damgasını vurabilir. İnsan gibi görünmenin yeni pazarlama estetiği!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 529 17.07.2026)

Sosyal medyada kritik dönüşüm: İdealize edilmiş hayatların sonu!

Sosyal medyada yeni bir dönüşüm yaşanıyor. Başlangıçtaki o “herkes parti halinde, herkes ne güzel hayatlar yaşıyor” imajını güçlendiren içerikler sahneden çekilmeye başladı. Artık su katılmamış “gerçek hayat” örnekleri yükselişte. Telefonunu çıkar, uygulamanın içinde kamerayı aç ve o an yaşamakta olduğun neyse onun görselini-videosunu çekip paylaş! Düzeltme vs. yok!

Ancak dijital kültürde gerçeklik bile çoğu zaman kendiliğinden ortaya çıkan bir durum değil, üretilen yeni bir estetik biçimi. Instagram çağının görünmeyen sloganı şuydu: Hayatını idealize et! Daha güzel görün, daha üretken ol, daha düzenli yaşa, daha ilginç ol. Sosyal medya bireye önce görünürlük alanı açtı sonra da onu kendisinin reklam ajansına dönüştürdü. İnsanlar artık sadece yaşamıyor, yaşadıkları hayatın sürekli yayınlanabilir bir versiyonunu da üretiyordu. Bu durum başlangıçta cazipti. Böylece herkes defolu yanlarını saklayıp, olmak istediği kendisini üretir hale geldi. Hadi selfie çekelim denildiğinde suratlara takılan sahte gülücükler misali!

Dijital, sanayi toplumunun klasik toplumsal hiyerarşilerinin kırılmasını sağladı. Yalnızca ünlüler, markalar ya da medya figürleri değil, herkes kendi hayatını sergileyebilir hale geldi. “Kusursuz görünmek” moda oldu. Böylece sosyal medya gerçek hayatın temsil alanı olmaktan çıktı; optimize edilmiş hayatlar vitrinine dönüştü. İlişkiler, bedenler, evler, tatiller, hatta gündelik rutinler bile performans estetiğinin parçası haline geldi. İnsanlar artık yalnızca başkaları değil kendileri tarafından da izlemeye başlamıştı.

TikTok’un 2026 raporunda öne çıkan “Reali-TEA” eğilimi tam da bu yorgunluğun içinden doğuyor gibi. Platformların yeni keşfi şu: İnsanlar artık kusursuzluğu değil, kusurları da içeren ham gerçeği izlemek istiyor. Dağınık evler, hazırlıksız görüntüler, başarısızlık hikâyeleri, ağlama videoları, filtresiz yüzler, ölçüsüz tepkiler… İlk bakışta bunlar sosyal medyanın “gerçekliğe dönüşü” gibi yorumlanabilir. Ancak şu da var: Sosyal medya platformları gerçekliği sevdiklerinden değil, yakınlık hissi ürettiği için yüceltiyor olabilir.

Instagram ekonomisi hayranlık üretmeye dayanıyordu. TikTok ekonomisi ise ilişkisellik üretmeye dayanıyor. İnsanlar artık erişilemeyen hayatları değil, kendilerine benzeyen insanları izlemek istiyor. Çünkü dijital toplumda güven giderek uzmanlıktan değil, benzerlik hissinden doğmaya meylediyor. Fakat burada kritik bir paradoks var. Dijital ekonominin merkezine yerleştiğinde, samimiyet o bildik samimiyet olarak kalabilecek mi? Bugün “doğal görünmek” başlı başına yeni bir içerik stratejisine dönüşmekte. Spontane görünen davranışlar planlanıyor, filtresiz estetikler tasarlanıyor, gündelik hayat bile dikkat ekonomisinin bir parçası haline geliyor. Böylece gerçeklik, yapaylığın karşıtı olmaktan çıkıp yeni bir performans biçimine dönüşüyor.

Belki de içinde bulunduğumuz dönüşümün özü burada yatıyor. Sanayi toplumunun ideali mükemmel insandı. Dijital toplumun yeni ideali ulaşılabilir insan olmak. Çünkü algoritmik çağda ekonomik değer artık mesafeden değil, yakınlık hissinden üretiliyor. Bu durum aynı zamanda daha derin bir soruyu da gündeme getiriyor: İnsanlar gerçekten daha sahici olanı mı arıyor, yoksa yalnızca daha ikna edici bir gerçeklik simülasyonunu mu talep ediyor-tüketiyor? Tik-Tok’un bu yeni eğilimi adlandırırken yaptığı kelime oyunu bile düşündürücü: Reality değil Reali-TEA!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 528 10.07.2026)

Ha Batı, Ha Çin! İnsanlar mahremiyetlerinden gönüllü olarak vazgeçiyor!

ABD Başkanı Trump’ın son Çin ziyareti kapsamında ülkeye giden ABD’li iş insanları, danışmanlar ve medya temsilcileri arasında dikkat çeken konulardan birisi de kamusal alanlardaki yoğun güvenlik kameraları oldu. Batılı gazeteciler özellikle büyük şehirlerdeki yaygın dijital gözetim altyapısını “rahatsız edici” ve “aşırı” olarak tanımladı. Hatta bir muhabir, park yapılması yasak bir yere araçlarını kısa süreli park ettiler diye ceza yediklerini (ceza dakikalar içinde aracı kiralayan kişinin cep telefonuna dijital yoldan ulaşmış) şaşkınlıkla karşılayıp, eleştirdi. Bir başka deyişle kaos yaratmış olduklarını görmezden geldi ama bunu görmezden gelmeyen düzeni eleştirdi. Oysa o kısa süreli trafik ihlallerinin dahi dünyanın her yerindeki büyük şehirlerde trafiği nasıl alt üst ettiğini herkes bilir. Anlaşılan olay Çin’de geçince eleştiri konusu oluyor: “Totaliter devlet[in dijital yüzü]”!

Peki Çinliler neden bu durumdan Batılılar kadar rahatsız görünmüyor? Çünkü Çin toplumunun önemli bir bölümü bu sistemleri öncelikle “güvenlik altyapısı” olarak değerlendiriyor. Devletin kamusal düzeni sağlamak, suç oranını azaltmak ve toplumsal güvenliği artırmak amacıyla teknoloji kullanmasını doğal kabul ediyor. Olaya bireysel mahremiyet merkezli değil, kolektif düzen perspektifinden bakıyor. Ha bir de görmezden gelinen bir şey var: Çinliler devletlerine güveniyor!

Görünen o ki Batı’nın itirazı daha ziyade devletin görünürlüğünün artmasına yönelik. Modern Batı siyasal kültürü, devlet gücüne tarihsel olarak kuşkuyla yaklaşır. Çünkü modern liberal düşünce büyük ölçüde (güvenilmez) devletin birey üzerindeki denetimini sınırlama fikri üzerine kuruludur. Bu nedenle gözetim devlet eliyle yapıldığında refleks hızla “otoriterlik” kavramına yönelir. Ancak burada ciddi bir zihinsel çelişki ortaya çıkıyor. Bugün Batılı bireylerin hayatı zaten olağanüstü ölçüde izleniyor. Akıllı telefonlar sürekli konum bilgisi üretiyor. Sosyal medya platformları davranışsal profil çıkarıyor. Arama motorları düşünsel eğilimleri kaydediyor. Dijital ödeme sistemleri tüketim alışkanlıklarını takip ediyor. Üstelik bütün bunlar yalnızca teknik veri değil; psikolojik ve sosyolojik örüntüler de üretiyor. Yani dijital toplum zaten insanı şeffaflaştırıyor, mahremiyetini hiçe sayıyor!

Sanayi toplumunun temel ihtiyacı disiplinli üreticiydi. Üretim sistemi bunun üzerine kurulmuştu. İnsan belli saatlerde çalışan, standart davranışlar gösteren ve üretim zincirine uyum sağlayan bir varlık olarak tanımlanıyordu. Dijital toplumun ihtiyacı ise farklı. Artık sistem için en değerli kaynak fiziksel emek değil, veri. Bu nedenle birey yalnızca çalışan bir insan değil; aynı zamanda sürekli veri üreten bir kaynaktır da. Hareketleri, tercihleri, ilişkileri, dikkat süresi, hatta duygusal eğilimleri ekonomik ve yönetsel değere dönüşür.

Dolayısıyla dijital toplumun doğal eğilimi bireyin görünürlüğünü artırmaktır. Çin modeli bunu devlet merkezli yaparken Batı modeli büyük ölçüde özel sektör üzerinden gerçekleştiriyor. İlginç olan aynı gözetim pratiğinin, devlet yaptığında “totaliter”, şirket yaptığında ise “yenilikçi hizmet” olarak algılanması. Bugün bazı teknoloji şirketlerinin birey hakkında sahip olduğu veri kapasitesi birçok devletten daha büyük. Fark şurada: Devlet gözetimi zor kullanma ihtimali nedeniyle korku yaratıyor; şirket gözetimi ise sözde konfor sağlıyor. Oysa insanlar mahremiyetlerini baskıyla değil, kolaylık-güvenlik karşılığında gönüllü olarak teslim ediyor. Her iki mahallede de!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 522 22.05.2026)

Dikkat çekenler galip, dikkati çekilenler mağdur ya da kullanılmış!

Birisi çıkıp “Zamanında televizyon yayınlarının Türkiye’ye gelmesini beş sene geciktirmiştim” dese tepkiniz ne olurdu? Az bile yapmışsın mı derdiniz, iyi b.k yedin mi? Bu cümleyi zamanında Yalçın Küçük’ün söylediği rivayet edilir. 1960’lı yıllarda Devlet Planlama Teşkilatı’nda yönetici olarak çalışan, geçtiğimiz günlerde vefat eden Yalçın Küçük. En iyi ihtimalle doğru soruna yanlış teşhis. Kamuoyunu yönlendirme potansiyeline sahip hiçbir medya aracı bugüne dek ıskalanmadı; cilalandı, dolaşıma çıkarıldı. Dün gazete, radyo, televizyon (ana akım medya). Bugün internet, sosyal medya (yeni medya).

Ama yeni medyacılar, ana akımcılardan daha dürüst çıktı. Tuzları kuruduktan sonra bile olsa, günah çıkarmayı bildiler. Like tuşunu icat eden, sosyal medyayı devasa bir reklam geliri üreten sağmal ineğe çevirmeyi akıl eden, YouTube’daki “bunu izlediysen bunu da seveceksin” algoritmasını geliştirenler, önlerine konan kameranın karşısına geçip “iyi bir şey yapmadık” demekten de çocuklarının eline akıllı telefon ya da tablet vermediklerini itiraf etmekten de kaçınmadılar. Bu itiraflar, teknolojinin kendisini değil, onun hangi teşviklerle çalıştığını gözler önüne seriyor: Dikkat ekonomisi! Basit tanımıyla, insanın sınırlı dikkatini ölçen, yönlendiren ve paraya çeviren bir sistem. (Yakın gelecekte günah çıkaranlar ordusuna yapay zekacılar da katılırsa şaşmamalı).

Bir medya aracını topyekun yasaklamak son tahlilde bireyin de toplumun da ilerlemesini engellemekten öte bir işe yaramaz. Özellikle de sınırların ortadan kalkıp “global köy” haline gelen günümüz dünyasında. Ancak bu, medya üretiminde ve kullanımında hiçbir ölçü tanımamak anlamına da gelmez. Sorumluluk var, sağduyu var. Bağıra bağıra duyuralım bu dünyada benden-bizden başka “öteki” de var! Benim gibi-bizim gibi olmayanlar da var! Bireysel ya da toplumsal yaşamın bir ölçüsü olduğu gibi, medya kullanımının da bir ayarı olmalı. Fakat iş ayar vermeye gelince sorun da baş gösteriyor: Ölçüyü kim belirleyecek? Devlet mi, piyasa mı, platform mu, yoksa bireyin kendisi mi?

Avustralya’nın (çeşitli engelleme girişimlerine rağmen) sosyal medya erişimine yaş sınırı getirmesi bir domino etkisi yarattı. Pek çok Avrupa ülkesi (Türkiye dahil) benzer yasalar için hazırlık yapıyor(*). Zararın neresinden dönülürse kâr. Şu artık net: Erken yaşta sosyal medyaya maruz kalmak bireyin gelişimini olumsuz etkiliyor. Geçtiğimiz günlerde ABD’de bir mahkeme popüler sosyal medya sitelerini bir kullanıcısına milyonlarca dolar tazminat ödemeye mahkum etti!

Nedeni araçta aramak ile yapıda aramak aynı şey değil. Sorun araçta değil, araçların üzerinde çalıştığı teşvik mimarisinde. Daha fazla etkileşim, daha fazla süre, daha fazla veri… Bu üçlü, platformların görünmez anayasası haline geldiğinde, içerik doğal olarak uçlara savruluyor. Aşırılık dikkat çekiyor, dikkat çekenler kazanıyor. Dikkati çekilenlerse ya mağdur oluyor ya da kullanılmış!

Yasaklar semptomu bastırabilir ama nedeni ortadan kaldırmaz. Tersine, daha derin bir soruyu görünmez kılabilir: Dijital toplumda birey, kendi dikkatinin sahibi midir, yoksa onun kiracısı mı? Belki de asıl odaklanılması gereken husus medya aracının bireyi ve toplumu nasıl yoğurup şekillendirdiği, onu ne yöne doğru savurduğu. Dün ses etmesin diye televizyonun önüne oturtulan çocuklar, bugün ses etmesin diye çocuklarının eline tablet veriyor! Beş dakikalık huzurun bedelini küçük canlar ödüyor!

(*) İlgili yasa 1 Mayıs 2026’da Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 518 24.04.2026)

MİT Başkanı Prof.Dr. İbrahim Kalın’ın konuşmasının düşündürdükleri…

Bilinen tarihin hiçbir evresinde bilgi hiç bu kadar bol olmamış, hakikat hiç bu kadar etkisiz eleman konumuna düşmemiş olsa gerek. Çünkü içinde yaşadığımız düzen, bilginin doğruluğunu değil dolaşımını esas alıyor (almak zorunda); bunun yan etkisi olarak hakikat  (tedavülden kalkmasa da) işlevsiz hale geliyor.

MİT Başkanı Prof.Dr. İbrahim Kalın Stratcom 2026 etkinliğinde bir konuşma yaptı. Konuşma hızla tüketilecek politik bir içerik olmanın ötesinde, güncele felsefi derinlik katan açıklamalar barındırıyordu. Kalın öncelikle postmodern düşüncenin yarım asır önce ilan ettiği “büyük anlatıların sonu” olgusuna dikkat çekti. Akıl, bilim, ilerleme gibi kavramların yerini mikro hikayelerin alacağını söylemişti postmodernizm. Ancak ortaya çıkan tablo bu öngörüyle örtüşmedi. Büyük anlatıların yerini çoğul hakikatler değil, tüketim mantığının belirlediği bir dolaşım düzeni aldı. Sorun anlatıların çökmesi değil; onların yerine neyin geçtiğinin yanlış anlaşılması.

Türkçe’de bir “information” kaosu var! Onu “bilgi” diye çevirerek düşünce üzerinde büyük bir yara açılmış durumda. Batı “enformasyon çağı” diyerek yanlış bir eşleştirme yapmıyor çünkü enformasyonun bir gizilgücü vardır; onu işleyecek mekanizmadan “bilgi” (knowledge) üretmesini bekler. Bu süreç “anlama”yı bir motor gibi kullanır. Tüm bu devinimin muradı ise bilgeliğe-hikmete ulaşabilmekti(r).

Postmodernist düşünce dijital ile gelen sosyal medya batağının bireyi ve toplumu ne hale getireceğini de güç sahiplerinin bunu bir manipülasyon aracı olarak kullanacağını da (dezenformasyon) öngörmedi. Gelinen noktayı artık postmodernizm refleksiyle değil (hala sanayi toplumu paradigmasında kalınacaksa) hipermodernizm gibi bir kavramla açıklamaya çalışmak daha doğru olacaktır. Ya da paradigmalardan kurtulmak için tarafsız-şahsiyetsiz “dijital” kelimesiyle!

Bugünün dijital dünyasında veri artıyor, içerik çoğalıyor, akış hızlanıyor. Fakat bu artış, bilgi üretimine aynı ölçüde katkı sağlamıyor. Çünkü dijitalin ontolojisi anlam üretmekten ziyade dolaşımı (hızlandırarak) sürdürmektir. Enformasyon bu sistemin hammaddesi; ama bilgi onun zorunlu çıktısı değil. O nedenle artık “doğru”ya değil, “hareket”e ihtiyaç var.

Dijital, hakikati ortadan kaldırmıyor; onu değersizleştiriyor. Doğru bilgi ile yanlış bilgi arasındaki fark, ahlaki ya da epistemolojik bir mesele olmaktan çıkıyor, araçsal (teknik) bir önemsizliğe dönüşüyor. Önemli olan bilginin doğru olup olmadığı değil ne kadar hızlı yayıldığı, dikkat çektiği, dolaşımda kaldığıdır. Hakikatin bu yarışta geri kalması tutarlı. Yanlış değil yavaş olduğu (olması gerektiği) için!

Kalın’ın işaret ettiği hakikat–bilgi–varlık bağının kopuşu burada yeni bir anlam kazanıyor. Modernizm bu bağı zayıflatmıştı; postmodernizm tartışmalı hale getirdi. Dijital ise bu bağı fiilen gereksizleştiriyor. Çünkü dijitalde bilgi, varlığa tekabül etmek zorunda değil; dolaşımda olması yeterli. Böylece bilgi artık temsil ettiği varlıktan kopuktur ve (algıda) kendi başına dolaşan bir birimdir!

Bu dönüşüm, bilginin amacını da değiştiriyor. Modern dünyada bilgi, kontrol etmenin aracıydı. Dijitalde bir adım öteye geçti; sürekliliğin aracı oldu. Akışın kesilmemesi, dolaşımın durmaması, görünürlüğün sürmesi esastır. Bilgi bu düzenin yakıtı; tüketilebilir olduğu sürece doğru olup olmamasının önemi yok. Süreklilik “doğru yön” olgusunu da gereksiz hale getirdi; artık her yön doğru! Sonuç: Hikmet artık nicelik konusudur, nitelik değil! “Hikmet” dijitalde “hiçmet” olmuştur!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 516 10.04.2026)

Sosyal medya istatistikleri toplumu mu ölçüyor, ölçüleni toplum sanma yanılgısı mı yaratıyor?

Bugün neredeyse her tartışmada sosyal medya istatistikleri destek kuvveti olarak kullanılıyor. Kaç beğeni, kaç paylaşım, kaç izlenme? Hızını alamayan, bu sayılar üzerinden “toplum ne düşünüyor” sorusuna bile cevap vermeye kalkıyor. Burada basit bir ölçüm hatasından değil, daha derin bir kavram kaymasından söz etmek gerek. Sosyal medya verileri yanlış yorumlanmıyor; daha ziyade yanlış bir gerçeklik düzeyine yerleştiriliyor. Sorun, bu sayıların ne söylediği değil, neyi temsil ettiğinin sanılıyor olması.

Sosyal medya kullanıcıları bir örneklem teşkil edemez. Ne demografik olarak dengelidirler ne davranış bakımından ortalamayı yansıtırlar ne de sessiz kalanları kapsarlar. Konuşan, paylaşan, tepki verenlerin oluşturduğu görünen kitle, toplumun tamamını temsil etmekten uzaktır. Çünkü genellikle çoğunluğu görünmeyenler oluşturur. Toplumun haritası görünmeyenler de dahil edilmeden tamamlanmış sayılmaz! Oysa sosyal medya istatistikleri, sanki toplumun tamamından toplanmış veriyi yansıtıyormuş gibi değerlendirilmekte.

Hal böyle olunca “kalabalık” ile “çoğunluk” birbirine karıştırılmış oluyor. Bu durum bir meydanda toplanan bin kişiye bakarak bir şehrin düşünce haritasını çıkarmaya benziyor. Meydanda olmayanlar yok sayılıyor; hiç gelmeyenler hesaba katılmıyor. Bir örneklem dengeli bir temsili içermese de tatminkar bir sayı büyüklüğüne sahipse kendisine meşruiyet kazandırıyor. Oysa bu gibi durumlarda sayının artması ancak temsil yanılgısını derinleştirmiş olur, temsili dengelemez!

Yapay zeka ile bu temsil sorununa bir katman daha ekleniyor: Algoritmik seçilim. Malum sosyal medyada görülen içerikler, kullanıcının karşısına rastgele ya da doğal biçimde çıkarılmıyor. Platformlar, hangi içeriğin görünür olup hangisinin olmayacağına anlık olarak sürekli karar vermekte. Bu kararlar ise bireysel ya da toplumsal öneme göre değil, platformun kurumsal hedeflerine göre alınır: Etkileşim, süre, reklam uyumu vb.

Böylece algoritma yalnızca ilgiyi ölçmüyor, aslında ilgiyi üretiyor. Bu da kullanıcı davranışının, ölçülen bir sonuç olmaktan çıkmasına ve yönlendirilen bir tepkiye dönüşmesine neden oluyor. Böyle bir süreçle ilgili üretilecek istatistik de davranışın kaydı değil, davranışın mimarisi anlamına geliyor. Eskiden gözleyen gözleneni etkilerdi (kuantum). Şimdi ölçüm aracı, ölçtüğü şeyi şekillendiriyor.

Asıl kırılma noktası da burada oluşuyor: Temsil etmeyen bir örneklem, algoritmik olarak seçilip büyütülebiliyor ve ardından da “Bakın işte; toplum böyle düşünüyor” denilebiliyor. Sosyal medya istatistikleri bu aşamada bilgi üretmekten acizdir; daha ziyade istenilen kanaati üretir. Sayılar artık gerçeği açıklayan temsilciler değil, belirli bir yorumu doğal göstermenin paryalarıdır! Sorun elbette sosyal medya değil. Sosyal medya sayılarının kamusal aklın yerine geçirilmeye çalışılmasında. Algoritmik olarak seçilmiş bir görünürlüğün, toplumsal gerçeklikmiş gibi pazarlanmasında-algılanmasında.

Sorulması gereken soru şu: Görülen şey gerçekten çoğunluk mu, yoksa çoğunluk olduğu söylenen mi görünebiliyor? Bu tür ikilemler dijital toplum ile ilgili çok daha genel bir dilemmanın alt temsilcileri gibi: İstatistikler çoğaldıkça, düşünme ihtiyacı azalıyor mu? Yoksa tam tersine, insan çok daha dikkatli mi düşünmek zorunda? Eskiden şehre inen köylüler köprüde Sülün Osmanların tuzağına düşmemek için “şehirdeki her şeyden” şüphelenirdi. Onların torunları şimdi dijitaldeki her şeyden şüpheleniyorlar (mı?)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 508 06.02.2026)

Dezenformasyon seli cahil bırakıyor!

İkinci cehalet çağındayız! Birey de toplum da bu çağda enformasyon kuraklığından değil, enformasyon selinden mustarip. Ortaçağ kuraklığında bilginin eksikliği geri bırakıyordu. Şimdi ise sel ile gelen pislik (dezenformasyon) aynı etkiyi yapıyor. Bir şeyin doğru mu yanlış mı, gerçek mi gerçek dışı mı olduğunu tespit etmek için zaman ayırmak giderek güçleşiyor! Çünkü “hangi birini araştıracaksın!”

Birey için geriye tek şey kalıyor: Alışkanlıklarına, inançlarına, zevklerine, tercihlerine, fikirlerine göre hüküm vermek! Bu doğru mu? İnancıma uygunsa doğru! Bu gerçek mi? Tercihlerimle örtüşüyorsa gerçek!

Yeni yıl ile birlikte bir sosyal medya sitesinde ismi verilmeyen bir kurye-yemek teslimat firmasına yönelik insanlık-dışı özelliklerin sıralandığı içerik saman alevi gibi büyüdü; tüm dünyada yankı buldu. İçeriği paylaşan sözde o firmada çalışan bir yazılımcı. Süreçleri optimize etmek için kendilerine yaptırılan ve insanlığa sığmayan kimi şeylerden rahatsız olmuş, firmayı isim vermeden ifşa ediyor! Örneğin gecenin bir saatinde birkaç dolarlık bir ücret için teslimat yapmayı kabul eden bir kurye “çaresizlik skoru” denilen bir skorda yüksek puan alıyor. Yani bu kurye o kadar çaresiz ki gecenin o saatinde üç kuruşluk işi kabul etmek durumunda. Çaresizlik skoru yüksek olanlar kategorize ediliyor ve daha çok para kazanmalarının önüne geçilecek şekilde çalıştırılıyor. Bir başka örnekte ise hızlı teslimat diye bir şeyin olmadığı, ama normal teslimatın yavaşlatıldığı itirafı var. Kaliteyi artıracağına, standardı düşür!

Bu sektörün içinde olan, içinde olmasa da çalışma şartlarının zorluğunu bilenler için böyle bir içerik derhal benimsenecek türden! Çünkü bireysel tercih-fikir ile uyuşuyor! Bu tablonun uzağında olanlar ya da teslimatçı değil de örneğin şirket sahibi ya da yöneticisi konumunda olanlar içinse reddedilecek bir içerik! Peki hangisi doğru?

Neyse ki kamu yararına zamanını ayırma konusunda duyarlı medya mensupları var! Bir içerik birkaç yüz bin beğeni aldı diye onu derhal doğru olarak damgalamak yerine örneğin basit bir yapay zeka filtresinden geçirmeyi akıl eden birileri. Sonuç? İçerik yapay zekaya ürettirilmiş. Bir medya mensubu daha da ileri gidip bu içeriği yayınlayan kişi ile temas kuruyor; mesajlaşıyor. Onun gönderdiği güya şirket içi gizli belgeyi inceliyor ve onun da sahte olduğunu tespit ediyor. Köşeye sıkıştığını hisseden kişi kısa sürede sırra kadem basıyor!

Ancak cin şişeden çıkmış durumda! O sahte içeriği beğenmiş yüzbinlerce kişi gidip o medya mensubunun makalesini bulacak, okuyacak ve kendisine sunulan şeyin sahte olduğunu öğrenecek mi? Gerçeği bulacak ve gerçek onu özgürleştirecek mi? Pek olası görünmüyor! Çünkü malum kimsenin vakti yok…

İkinci cehalet döneminde bireyi (ve toplumu) esir alan, onu cahil bırakan, onu köle yapan şey enformasyon kıtlığı değil. Dezenformasyon denilen “yalan bilgi”. Dezenformasyon sel olmuş akıyor, önüne geleni alıp götürüyor! Ülkemizde de başka pek çok ülkede de dezenformasyon ile mücadelede yasal düzenlemeler mevcut. Ama selin hacmi dikkate alındığında bellidir ki bireyin de toplumun da doğruyu yanlıştan, gerçeği sahtesinden ayıracak bilgi-beceriye sahip olması kaçınılmaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 506 23.01.2026)

Bu kötülüğü ben yapmasam başkası yapacak diye diye…

Yeni yayınlanan akademik bir araştırmaya göre sosyal medya siteleri geliştirdikleri algoritmaları bir kenara bırakıp da suyu doğal akışına bıraksalar bile kullanıcılar arasında kutuplaşma öyle ya da böyle boy gösterecek. Araştırmanın nedenine-nasılına girmek yerine bu tümcenin bilinçdışına gönderdiği mesajı yakalayıp kelimelere dökmekte fayda var: Sosyal medya sitelerini günah keçisi yapmayı bir kenara bırakın; asıl defo insanın doğasında!

Acaba? Geliştirdikleri algoritmalara “ne yap et daha çok insanın dikkatini çek” stratejisini şırınga etmiş olan sosyal medya siteleri gerçekten de böyle yaparken malumun ilanını mı hayata geçiriyor? O zaman insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Suyun doğal akışı zaten böyleyse neden milyarlarca dolar harcayıp, su o şekilde aksın diye, algoritmalar geliştiriyorsun? Bırak su bildiği gibi aksın!

Bunu yapanlar tanım gereği kapitalist bir paradigmaya göre hareket etmiyor olsalar, bir sosyal-devlet geçmişinden geliyor olsalar, “suyun akışını daha da güçlendirmek için” mi acaba diye şüphelenmek mantıklı olurdu. Ama öyle değiller. Bir kuruşun hesabını bile yapmaları ile ünlü bir paradigmadan geliyorlar. O zaman? Demek ki tüm o “bir algoritma geliştirelim de daha çok dikkat çekelim” tavrının arkasında suyun doğal akışının yönünü değiştirmek var!

Bu ise başka bir şeye işaret ediyor: Sana bu yatırımı yaparak başarı elde edeceğini düşündüren bir şey olmalı. Bam teli burası. Evet insan defolu. Evet insan içindeki vahşi duygularından kendisini soyutlayabilmiş değil. Evet insana yeterince kaynak-imkan ver yüz bin sene önceki atalarının vahşiliğine geri gitsin!

Hiçbir sosyal medya sitesinin insanı vahşi atalarının seviyesine indirgemek gibi bir geri-evrim sürecini gerçekleştirme niyetinde olduğu söylenemez! (Bu daha ziyade her şeyin altında bir şey arayan komplo-teorisyeni doğu kültürünün düşünce tarzı). Ama şunu söylemek olası: Kendi çıkarlarına hizmet etmenin yan etkisi olarak insan daha da vahşileşecekse vahşileşsin; ona ne!

Kapitalist paradigmada bu “bana ne”ciliği farklı eşleştirmelerde görmek zaten norm olmuş durumda. Örneğin: “Benim zenginleşmem başkalarının fakirleşmesine neden olacaksa olsun, bana ne!” Ya da “Benim randevuma yetişmek için kırmızı ışıkta geçmem-tehlike şeridine girmem başkalarının randevusunu kaçırmasına neden olacaksa olsun; bana ne!” Bu “rabbena hep bana” ya da “nefs-i emmare” bakış açısı nedeniyle koca gezegen elde gidiyor, birileri yüz milyar dolarlık servetini iki yüz milyara çıkarmış, bir şey mi? Belki de Forbes dergisinin en zenginler listesine giren dolar milyarderlerine Hz. Ömer’e özgülenen şu uyarı mekanizması ücretsiz olarak tahsis edilmeli: Her sabah bu milyarderler uyandığında birileri kulağına şunu fısıldar: Ölüm var!

Evet ölüm senin için de var. İster bir milyarın ister üç yüz milyarın ister üç liran olsun; fark etmez! Sen de öleceksin! Belki de hayatlarını buna feda eden milyarder ya da potansiyel milyarderlere şu kalıyor: İnsanlığa, üzerinde yaşadığımız gezegene bu kötülüğü ben yapmasam başkası yapacak! O zaman ben yapayım da onun getireceği maddi nimetlerden (yaşarken) yararlanan başkası değil de ben olayım! İşte otuzlu-kırklı yaşlarını böyle geçiren Bill Gates’in geldiği nokta: Kalan ömrünü kazandığı servetini sıfırlamaya adadı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 487 05.09.2025)