Hakikat artık yapay zeka aracılığıyla mı köreltilecek?

Sosyal medyada yapay zeka etkisi şimdiye dek ağırlıklı olarak içerik yönlendirme amacıyla kullanıldı. Şu videoyu izlediysen bunlar da ilgini çekebilir. Şu içerikleri beğendiysen o halde dur sana şu şu içerikleri de göstereyim. Gibi. Şimdi giderek yükselen yeni bir kullanım alanı baş gösterdi. İçerik üreticisi olarak yapay zeka!

Mekanik Türk modeli ta 2016’lara dek gidiyor. Trump’ın ABD başkanlığını kazandığı seçimlerde Amerikalı küskün seçmenler kendileri gibi birileriyle etkileşim kurduklarını zannederken aslında inceden inceye onları yönlendirme amacıyla görevlendirilmiş insanlarla iletişim içindeydi. Yaklaşık on sene sonra neyse ki yapay zeka imdada yetişti. Artık bu tür manipülasyonlar için insan trol ordusu kurmaya gerek yok!

Eskiden profil resmi standart yumurta olan var olmayan takipçiler satın alınabiliyordu. Şimdi daha gelişmişleri satın alınabilecek. Her gün görevlendirilmiş olduğu hesabı-kişiyi yüceltecek içerikleri kendi kendine üreten yapay zeka sosyal medya kullanıcıları sosyal medyanın gündemini oluşturacak. Bu içeriklerin yapay zeka üretimi olduğunu fark etmeyen insan kullanıcılar da bu içeriklere inanacak! İnsanların neye inanıp neye inanmayacağını tespit etmek zaten zor değil. Facebook bunu yıllar önce birkaç yüz beğeni mesajını inceleyerek tespit edebilmişti. Bu yapay zeka trollerin yapacağı basitçe o kişileri güdüleyecek detayları barındıran içerikler üretmek. Koyu Fenerbahçeli birisinin duvarına her gün “En Büyük Fener” temalı içerik yollayan birisi varsın yapay zeka olsun.

İnsan seviyesine ulaşacak yapay zekadan korkuluyor. İnsanlığın başına dert açacak diye. Oysa insanlık olasılıkla buna fırsat vermeyecek. Kölesini, GPT gibi günümüz dar yapay zekaları, kitleleri yönlendirmede kullanacak. İnsanlığın başına insanın kendisi bela olacak. Her zaman olduğu gibi.

Sosyal medyanın en büyük tehlikesi hakikati değersizleştirmesi. Bu o denli ivmelendi ki sıradan insan için bu durum sosyal medyanın dışına da taştı. Gündelik hayatta sıradan insanın kendi cahilliğini bilgeliğin en üst seviyesi olarak görmesi ve ona göre davranması yaygınlaşıyor. Daha nesnenin ya da kavramın adının ne olduğunu bilmiyor. Ağzında bir şeyler geveliyor. Birisi düzeltmeye çalıştığında da “Aman canım! Anladın sen işte ne demek istediğimi” diyebiliyor. Türkiye’nin başkenti Unkoru şehrimizdir diyor mesela. Ankara olmasın diye düzeltilince de “ha Unkoru ha Ankara ne fark eder?” diye pişkin cevabını yapıştırıyor!

Çok şey fark eder!  Ama Ankara için değil! Senin için! Başkentimizin adının Ankara olduğunu bilmiyor da ona benzer bir isimle onu anıyorsan, bu bir şey öğrenme sürecini kendi isteğine ve algı kapasitene indirgemişsin demektir. Sonra birisi çıkar Türkiye’nin başkentinin maazallah bambaşka bir ülkenin bambaşka bir şehri olduğunu sana inandırır! Sonra da seni parmağında oynatır! İlkokul seviyesindeki enformasyonu öğrenme zorunluluğunun kişisel özgürlük kavramına kurban edilmesi ne kadar doğru?

Belli ki toplumların önem verdiği konular haricinde diğer alanlarda isteyen istediği bilgiyi-fikri nesnel doğru olarak kabul edebilir. Başına da bir şey gelmez! Ama o kırmızı çizgilerden birisine bas hele! Bak bakalım sana dünyanın kaç bucak olduğunu öğretiyorlar mı öğretmiyorlar mı? Peki toplumların önem verdiği konular listesini kim güncel tutmalı? Politikacılar mı, kanaat önderleri mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 455 10.01.2025)

Çince bilmeden Çince diyalog kurulabilir mi?

Çin Odası deneyi, yapay zekâ alanında Turing Testi kadar önemlidir. İlk kez 1980’de John Searle tarafından önerilen bu düşünce deneyi temelde “makine”nin insan gibi bir zekaya ya da bilince sahip olamayacağını göstermeye çalışır.

Bir oda düşünün. Bir yanındaki küçük pencereden içeriye üstünde Çince metin yazılı olan bir kâğıt parçası veriliyor. Odanın içindeki “kişi” bu metni alıyor. Buna uygun bir başka Çince metin hazırlıyor ve onu odanın diğer yanındaki küçük pencereden dışarıya iletiyor. Örneğin girdi metninde bir soru varsa, çıktı metninde o soruya verilecek mantıklı bir cevap yer alıyor.

İçeriye kâğıtlar verip, gelen cevapları inceleyen gözlemci şöyle bir sonuca varabilir: Odadaki kişi Çince biliyor! Searle ise şunu öneriyor: Bunu hiçbir zaman bilemeyiz. Şöyle bir senaryo mesela: İçerideki kişi Çince bilmiyor ancak odanın içi Çince kitaplarla dolu. Odadaki kişiye, pencereden gelecek kâğıtta yer alan şekilleri bu kitaplarda bulması isteniyor. Kitaplardaki her girdi metnine karşılık bir de (yine Çince) çıktı metni bulunduğu söyleniyor. Odadaki kişinin yapacağı, girdi metnini bulduğunda, karşısında yazan cevap metnini bir kâğıda yazıp, çıktı penceresinden dışarıya göndermek. Böylece odadaki kişi Çince bilmeden, Çince “diyalog kurabilir”.

İnsan beyni ile kıyaslandığında sorulara mantıklı cevaplar veren yapay zekalar da Çin Odası’ndaki kişiye benzetilmekte. Çince bilmeden Çince cevap verebilmekte. Bir başka deyişle yapay zekâ kendisine sorulan bir sorunun doğru cevabını bulurken, onu sorana sunarken, insanda olduğu gibi semantik-anlamsal bir anlayış ya da öğrenme deneyimi geçirmiş olmuyor. Daha ziyade mekanik bir düzenek!

Yapay zekaya getirilen eleştiri de burada yer alıyor. “Bir anlayış, idrak ya da bilinci olmadıktan sonra ne yapayım ben böyle zekayı!”. Haklı bir eleştiri. Ancak bu eleştiriye getirilecek en az iki karşı eleştiri var. Birincisi “zekâ” ya da “bilinç” denilen şeyin evrensel tanımının insandaki versiyon olduğunu hangi evrensel otorite teyit etti? Bu kâinat güzellik yarışmalarına benziyor. Kâinatta (yani evrende) dünya dışında başka hangi gezegenlerden yarışmacı geldi de birinci seçilene “kâinat” güzeli denilebiliyor? İnsandan başka hangi gezegenlerdeki canlı türlerindeki hangi zekalar incelendi de insan ile aynı modelde çalıştığı tespit edildi de makinenin zekâsı eleştiriye tabi tutuluyor. İnsanın elinde dişe dokunur sadece bir tane zekâ modeli varken bunu genelleyip, ikinci olası zekâ modelini norm dışı olarak değerlendirmek aşırı kibir örneği olsa gerek.

Getirilecek ikinci eleştiri ise insan zekasının, bilincinin nasıl çalıştığı ile ilgili. İnsandaki anlayış ya da özbilinç denilen şeyin ne olduğu tam olarak biliniyor mu? İnsan beyniyle ilgili çalışmalar özellikle son yüzyıldır önemli ilerlemeler kaydetti. Artık müstakil ada şeklinde çalışan yapılardan ziyade ağ modelleri üzerinde duruluyor (bkz. Prof. Dr. Türker Kılıç hocanın çalışmaları). İnsan bugün robota bakıp, “işte kendisine uzaktan verilen komutları yerine getiren bir makine” saptamasını yaparken ya bir gün kendisinin de aynı şekilde “çalışmakta” olduğu ortaya çıkarsa? Anlaşılan yeni bir korku türü giderek varlığını hissettiriyor. İnsanlık için. Ya gün gelir de makine insana bakıp “Kral çıplak!” derse?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 369 27.04.2023)