Bilim insanını icat çıkarmaya (bilim yapmaya) güdüleyen şey merak ama iş insanını o bilimden teknoloji üretmeye güdüleyen şey para!

Herkes “yapay zekadan bö geldi; kusacağım” derken Eric Schmidt tersini düşüyor. Geçen ay TED’de yaptığı konuşmada yapay zekanın hayata katacaklarının muhteşemliğini heyecanla anlattıktan sonra “gereğinden fazla abartmak (over-hyped) ne demek tam tersi hala hak ettiği ilgiyi görmediğinin (under-hyped)” altını çizdi. Schmidt yıllar önce, Google’da CEO iken “Teknoloji özünde yıkıcıdır” (doğru) tespitini de yapmıştı.

Teknoloji gerçekten de yıkıcı! Yıktığı şey eski teknoloji olsa da insanın derdi başka! Yıkıcı etkiyi insan ancak yeni teknolojiden olumsuz yönde etkilediğinde idrak ediyor. Kişisel bilgisayarların gündelik hayatta yaygınlaşması örneğin. Bugün altmış yaşın altındaki pek çok kişi için kişisel bilgisayar hayatı olumlu anlamda dönüştürmüş bir teknoloji. Siz bir de onu 70’li-80’li yıllarda daktilo dünyasında (kullanıcısı, üreticisi, tamircisi, sarf malzeme sağlayıcısı olarak) yaşayanlara sorun! Kişisel bilgisayar daktiloyu yıktı; olan onca insana oldu!

Yapay zeka yaşı otuzun altında olanlara müthiş bir sıçrama imkanı sunarken, üstünde olanlar için er ya da geç yıkıcı bir teknoloji olacak. İşte en popüler tahmin: Gelecek beş-on sene içinde günümüzde insan işgücüne bel bağlayan pek çok meslek yapay zeka destekli yazılım ya da donanımın kontrolüne geçecek. Ve o insan işgücünü işsiz bırakacak.

Hal böyleyken nasıl olur da yapay zeka hala hak ettiği yeri alamamış olabilir? Üstelik bunu altmışını geçmiş birisi söylüyor! Cevap basit. Eğer otuzun üstündeysen ama milyar (olmadı) milyon dolar(lar)la oynuyorsan, gelmekte olan teknolojinin yıkıcılığından kendini kurtaracak imkanlar bulabilirsin. Çünkü o teknolojinin gelmesinde aktif rol alacak potansiyelin var demektir! Schmidt de onlardan birisi (aynı konuşmada, sanki herkesin yaptığı bir şeymiş gibi “geçenlerde bir roket firması satın aldım” demişliği var).

Bellidir ki gelecek beş-on sene içinde yapay zeka insanlığa bir başka kuantum sıçrama yaptıracak. Örneğin en küçük yerleşim bölgesinde bile her konuda dünyanın en bilgili (yapay) doktorlarının çalıştığını düşünün! Böyle bir dünyada sağlık sorunlarının çözümü kolaylaşmaz mıydı? Ya da bir ilacın toplam üretim maliyetinin milyon olmadı bin misli azaldığı bir dünya? Ya da her çocuğun üniversite eğitimine dek kendi anadilinde dünyanın en iyi (yapay) öğretmenleri tarafından yetiştirildiği bir dünya? Soru şu: Hangi tarihsel dönemeçte bu tür sıçramalar insanlığın iyiliği için düşünülmüş de yapay zeka ile de düşünülecek? Hangi firma ürettiği ilacı bedavaya sunuyor? Hangi sağlık sistemi? Sosyal devletin sübvansiyonları olmasa? Bilim insanını icat çıkarmaya (bilim yapmaya) güdüleyen şey merak ama iş insanını o bilimden teknoloji üretmeye güdüleyen şey para!

Schmidt’in yapay genel zeka (AGI) çalışmalarıyla ilgili değerlendirmesi de ilginç bir olasılığa işaret ediyor. Acaba üçüncü dünya savaşını AGI’yi üretim süreci tetikleyebilir mi? Eğer gücün aydınlık tarafı AGI’yi ilk üreten olursa, karanlık taraf onların veri merkezlerini bombalar mı? Peki ilk ulaşan karanlık taraf olursa? Aydınlık taraf sadece veri merkezlerini bombalamakla mı kalır? Şurası bir gerçek ki dünya bu tür problemlerin sadece bir grup insana-ülkeye yarayacak şeylerle çözülmesine olanak sağlamayacak kadar büyük ve çok bilinmeyene sahip.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 478 04.07.2025)

HBT’nin bu dönemki konferans serisi Merak üzerine. 16 Kasım 2019’daki ilk oturumda merak olgusunu genel hatlarıyla irdelemiştik. 1 Şubattaki dördüncü oturumda özellikle eğitim ve nörobilim açılarından merak olgusu ele alındı. İnsan beyni ile ilgili son yıllarda yapılan araştırmalar ve bunun öğrenme-merak olgularıyla irtibatını Bahçeşehir Üniversitesi Tıp Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Türker Kılıç hoca detaylı bir şekilde ele aldı.

Başlangıçta hayatta kalma refleksinin bir yan ürünü olarak ortaya çıkan merak insanla birlikte binyıllarca süren evrimsel yolculuğu sonucunda bugün farklı bir konuma ulaşmış durumda. Belki içgüdüsel olarak yine korunma refleksi ile merak duyuyoruz öte yandan merak artık kişinin kendini gerçekleştirmesi sürecine katkı sağlayacak bir araç haline gelmekte.

Enformasyonu belletmeye yönelik eğitim sistemi yerini eleştirel düşünce, sorgulayıcı akıl modeli kapsamında yenilikçi fikirler üretmeye, bunların peşinden koşmaya, bunları hayata geçirmeye doğru yöneliyor. Neden? Çünkü enformasyon artık herkesin iki parmağının arasında. Oysa bundan bilgi üretmek, üretirken bireysel olarak kendini gerçekleştiriyor olduğunu hissetmek ayrı bir beceri setini gerektiriyor ki merak bu beceri setinin geliştirilmesindeki en büyük itici güç!

“Bizim gibi konuşuyorlar, aramızda dolaşıyorlar; ama bizden değiller!”

Aslında soru oldukça ilginçti: “Hümanist bir yapay zeka yapılabilir mi?” Bu konuda ilk raconu bilim-kurgunun ünlü ismi Isaac Asimov kesmiş ve üç robot yasasında bu hususun altını çizmişti. İnsanlığın üreteceği robotlar ne insanlığın ne de insanların aleyhine bir şey yapamaz! Örneğin bir insana zarar veremez ya da müdahale etmeyerek bir insanın zarar görmesine göz yumamaz! Peki bu durum robotların (ya da yapay zekaların) hümanist olması anlamına gelir mi? Hümanist olmak bunun ötesinde şeyler de içermeli!

Merak edip bu soruyu soran kişi, aylık konferansları iki yıldır aksatmadan takip eden bir HBT okuruydu. HBT’nin yeni konferans dizisi çeşitli açılardan Merak olgusunu ele alıyor. İlk oturum 16 Kasım 2019 Cumartesi günü gerçekleştirildi; dijitalleşmenin merak üzerindeki etkilerini Prof.Dr. Cem Say ve Dr. Tevfik Uyar ile irdeledim.

Bugünün köle seviyesindeki yapay zekalardan hümanist bir tavır almaları beklenebilir mi? Bu sorunun cevabının hayır olması, anti-hümanist olmalarından kaynaklanmıyor. Daha ziyade henüz bu olguların ne anlama geldiğini idrak edecek düzeyde değiller. O düzeye geldiklerinde de önlerinde iki seçenecek olacak. Ya Asimov’un yasalarına riayet eden, belli bir düzeyde bilinci olan ama bilincinin bilincinde olmayan bir yaratık seviyesinde kalacaklar. Ya da şu an adını koyamadığımız bir şey, bir tetikleme olacak ve yapay zekalar insan düzeyinde (ve belki de üstünde) birer varlık haline gelecek.

Ancak bazı şeyler asla değişmeyecek! Örneğin özgür birer varlık konumuna gelseler bile “insan” olamayacaklar. “Bizim gibi konuşuyorlar, aramızda dolaşıyorlar, ama bizden değiller!” Bu süreç, köleliğin insanlık tarihinden kaldırılmasıyla aynı olmayacak. Çünkü o dönemde köle de insandı hür de. Oysa onyıllardır insanlığın kölesi durumunda kalıp da daha sonra haklarını elde edecek yapay zekalar ne kölelik zamanlarında ne de haklarını ele geçirdiklerinde o temel özelliklerinde bir değişiklik olmayacak: Yapaylar!

O halde soru nitelik değiştirecek; kendisini iki yeni soruya bırakacak: İnsan olmayan yapay neden hümanist olmak istesin ki? Peki hümanist olmayacaksa ne olacak? Sufiler insanı da içine alacak şekilde yaratılmış olan her şeyi yaratandan dolayı sevmişlerdir. Deist-panteistler ise Aristo’ya dek temellendirdikleri bakış açılarında merkeze insanı koyarlar çünkü her şey insan içindir!

Artık yapayların bu denklemi bozma potansiyeli olduğunu görüyoruz. Yapay zekanın gelişmesi merkeze insan yerine başka bir şeyin konmasını gerekli hale getirecek gibi. Yaşamın kendisi. Yaşam-canlılık, vücut bulmuş çeşitli formlarda varlığını sürdürüyor. En ileri düzeye ise insanda ulaşmış durumda. Biz de o formun birer üyesi olarak, bunun evrimsel süreçteki son halka olduğunu iddia ediyoruz!

Yapay zekalar bu aşamada bir paradigma sıçraması yapabilir: Yaşam formunu başka bir vücuda taşımak. Silikondan oluşan! Bu süreç hiç de barışçıl bir şekilde gelişmeyebilir. İnsan(lık) haklı olarak vuruşarak çekilecek. Belki de öyle büyük yıkımlar oluşacak ki silikonun ilk nerede nasıl yaşamı taşımaya başladığının izleri kaybolacak. Tıpkı inorganikten organik forma geçişin izlerinin bugün kaybolmuş olması gibi!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 191– 22.11.2019)

Sahiden ötekileri kimin için düşünüyorsunuz? Kendiniz için mi, kendileri için mi?

Shannon’ın 1948’de gündeme getirdiği enformasyon teorisi “ilerleme” ile “gelenek” arasındaki bakış açısını anlamaya yardımcı olabilir. Buna göre içinde bilinmeyen bir bilgi kırıntısı olan girdi, onu alan için potansiyel bir enformasyona sahiptir. Aynı bilgi kırıntısının sürekli gelmesi ise (en azından aynı alıcı için) yeni enformasyon anlamına gelmez.

Öte yandan devinimin içindeki potansiyel bilgi kırıntılarını “merak” etmemek de ilerlemenin ertelenmesi anlamına gelebilir. Aynı habitat içinde çevresinde olup bitenleri derinlemesine inceleyerek, içindeki bilgi kırıntılarını tespit etmekten kaçınan yaşam formları bu zengin bilgi hazinesinden ne yazık ki istifade edemez. Bu davranış kalıbının da kendi içinde tutarlı bir sebebi olabilir. Örneğin sadece şimdiki zamanda yaşama gereği. Eğer şimdiki zamanda yaşamaya bir tehdit oluşturmuyorsa devinimi analiz etmeye gerek yoktur.

Maalesef gelenek bu bakış açısını benimsemiş gibi görünüyor. Feragat ettiği şey “daha iyi”, kazanımı ise “bildik yaşamın devamı”. Metafizik bakış açısında bildik yaşamı daha iyi hale getirmeyi gereksiz görmenin anlamlı bir açıklaması da var. Dinler şu mesajı veriyor: Bu dünya geçici. İlerleyeceksin de ne olacak? Örneğin ortalama insan ha otuz yaşında ölmüş ha seksen ne fark eder? Kıyamet ya da öte dünya kavramları bu bakış açısını güçlendiriyor.

Üstelik insanın mevcut bilişsel formasyonu bu tabloda bir çelişki yaratıyorken! Gerçek anlamda sadece şimdiki zamanda yaşayanlar olsa olsa otonom irade ya da bilinç yoksunu hayvan formları olabilir. Bu çerçevede şimdiki zamanda yaşamak sadece şimdiki zamandaki sorun ya da dert ile uğraşmayı zorunlu hale getiriyor. Karnın mı acıktı, avlan. Karnın mı doydu, kalanı bırak.

Risk faktörü hayatın zorlaşmasıyla (her ne kadar ilgili becerilere sahip olsa da) insan formunu giderek şimdiki zamanın içine hapsetmekle yükseliyor. Politik ve ekonomik gidişat bireyi geleceğini ipotek ederek şimdiki zamanda mutlu(ymuş gibi) yaşamasını sağlıyor. Sosyal medya dijital mahalle baskısıyla bunu destekliyor. Mikro düzeyde “ayağını yorganına göre uzatmayan” bireyler makro düzeyde borç içinde yüzen toplumları, devletleri oluşturuyor.

Milyonlarca yıl da geçse zaman (hiç değilse doğal sebeplerle) bitmeyeceğe benziyor! İpotek edilen gelecek mevcut canlıların ardıllarına bırakılacak; çözülmesi gereken bir sorun olarak. Üç yüz metrelik bir uçurumdan aşağı düşmekte olan bir insan, şimdiki zamanda yaşadığı sürece, son metre hariç herhangi bir sorun ile karşı karşıya olmadığını iddia edecektir. Ah o son metre olmasaydı!

Eleştirinin giderek yükseldiği husus geleceği de dikkate alarak değerlendirme yapmak. Dünyanın ekonomik durumu iyi olmayan pek çok yerinde. Dünün dini toplumları bu kişileri “cadı” diye avlamıştı; bugünün gelenekçi toplumları da bu “uzman”ları ukala, snob, beyaz, monşer vb. çeşitli nahoş sıfatlarla damgalıyor, itibarsızlaştırıyor ve ötekileştiriyor.

Kısacası ortaya şöyle bir çelişkili tablo çıkıyor: Geleceği de dikkate alıp şimdiki zamanda yaşayanları uyaranlar mı haklı-doğru? Yoksa şimdiki zamanda tolere edebildikleri sorunlarla yaşayanlar mı? Birinci gruptakiler diğerlerini eleştirmek ya da küçük görmek yerine belki de şu soruya samimi bir cevap vermeli: Sahiden ötekileri kimin için düşünüyorsunuz? Kendiniz için mi, kendileri için mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 119 – 06.07.2018)