Meta’nın Threads uygulaması bir saatte bir milyon kullanıcıya ulaştı!

Meta holding (Facebook, Instagram, Whatsapp) Twitter’ı en uygun zamanda vurdu! Ona rakip olacak uygulamayı geçen hafta genel kullanıma açtı. Threads adlı yeni mikro-blog uygulaması bir saat içinde bir milyon, on iki saat için 22 milyon kullanıcıya ulaşarak bir rekora da imza attı. Örnek olması açısından bazı popüler uygulamaların ilk bir milyon kullanıcıya ulaşma süreleri şöyle: Instagram (2,5 ay), Facebook (10 ay), Twitter (2 yıl).

Bu kıyaslama pek de objektif değil. Twitter hizmete başladığında o kadar ıssızdı ki kime ne için ne yazmalı konusunda pek bir motivasyon yoktu. Türkiye’de Twitter’ın popülerliğinin artması biraz da Gezi Parkı olayının ivmelendirme gücüne dayanıyor. Oysa Threads bir açıdan bakıldığında hazıra konuyor. Üstelik arkasında iki milyar kullanıcısı olan bir destek var: Instagram!

Threads uygulamasının bir saat içinde bir milyon ya da on iki saat içinde 22 milyon kullanıcıya ulaşmasında Instagram ile olan canlı bağlantısının da etkisi göz ardı edilemez. Threads’de yeni kullanıcı oluştururken Instagram hesabını kullanan bir kişi, hem dertsiz bir şekilde kullanıcısını oluşturabiliyor hem de Instagram’da takip ettiği-edildiği kullanıcıların Threads hesaplarıyla iletişim içine girebiliyor. Listeden hangilerini Threads’de de izlemek istiyorsa onları seçiyor, o kadar! İşin güzel tarafı henüz Threads’de hesap açmamış kullanıcılar için de açtığında bağlantı yapmak üzere rezervasyon alınıyor. Böylece o hesap ileri bir tarihte Threads’e girdiğinde onu izlemek üzere hazır bekleyen Threads kullanıcılarını kapısının önünde bekler buluyor.

Mesajlaşma sistemlerini uzun zamandır kullanan teknoloji-severler “thread” kelimesinin de köklü bir geçmişe sahip olduğunu bilecektir. Belli bir konu başlığı altında açılan ve cevaplarla dallanıp budaklanan her tartışma “ağacı” aslında bir “thread”dir. “Flood”dan farklı olarak thread ağacındaki içerik farklı kullanıcılar tarafından oluşturulur. Bir youtube videosu altındaki yorumlar ve yorumlara yapılan yorumlar bir thread’dir. Ya da bir tweet ile başlayan ve onu okuyan diğer kullanıcıların o mesaja yazdıkları yorumlar ile o yorumlara yapılan karşı yorumlar bir thread’i oluşturur.

Threads kelimesi bu anlamda ifade özgürlüğü olgusunu cik cik öten mavi kuştan daha iyi tanımlamış oluyor denilebilir. Malum Twitter Twitter olalı Elon Musk’tan çektiği zulümü başkasından çekmemişti. Şimdi piyasada ciddi bir rakip de var. Musk Twitter’ı kafasına uygun bir hale getiremeden kendisini zorlu bir rekabetin içinde buldu. Ki Musk’tan önce Twitter kendi kulvarında kayda değer bir rakip olmadan devam ediyordu (serbest piyasa ekonomisi paradigması söz konusu olduğunda bu bile üzerinde ciddi düşünülmesi gereken bir husus).

Threads ile Instagram’ın simbiyotik ilişkisinin bir de riskli yanı var. Meta camiasını evdeki bulgurdan edecek potansiyelde. Tamam Instagram’ın iki milyar kullanıcısı olduğu söyleniyor ama bunların kaçının aktif olduğunu Threads’e üye olan kullanıcı adetlerine bakarak da tahmin etmek mümkün olacak. Birebir korelasyon kurmak tam sağlıklı olmasa da fikir vermesi açısından bir gösterge olarak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 380 20.07.2023)

Dijital (Z)atlılar Dijüsküdar’ı geçerken…

Mark Zuckerberg’in geçtiğimiz günlerde Facebook’ta yayınladığı bir paragraflık mesaj farklı yorumların yapılmasına neden oldu. Bir grup Zuckerberg’in sessiz sedasız Metaverse macerasına son verdiğini ve odağını yapay zekâya çevirdiğini iddia ederken bir başka grup onun yapay zekâyı metaverse yolculuğunda daha etkin kullanmak üzere harekete geçtiği yorumunu yaptı.

Her iki değerlendirmenin de doğru yanı var. Asıl kritik parametre zaman boyutu. Kısa vadeli perspektiften bakıldığında Meta grubunun da ChatGPT ile başlayan “generative” (üretken) yapay zekâ yarışına dahil olarak özellikle Whatsapp ve Instagram etkileşimlerinde bundan istifade etmek arzusunda olduğu yorumu yapılabilir. Uzun vadeli perspektiften incelendiğinde ise tüm bu yapay zekâ girişimleri günün sonunda metaverse yolculuğunun birer etabı olarak yerini alacaktır.

Öncelikle metaverse ile yapay zekâ arasındaki irtibatı netleştirmek gerek. Metaverse denildiğinde akla ilk ve son gelen teknolojik bileşen sanal gerçeklik ve onu temin eden gözlükler, aparatlar. Oysa bu metaverse altyapısını oluşturan üçlü sacayağının sadece bir bacağı. Diğer iki önemli yapı taşı ise yapay zekâ ve blokzinciri teknolojileri. Örneğin gelecek on sene içinde metaverse ekonomisinin bir trilyon dolar düzeyine ulaşacağını öngören kaynaklar bu rakama ilgili yapay zekâ, blokzinciri, kriptopara ve NFT boyutlarını da dahil ediyor. Sadece sanal gerçeklik boyutunu değil.

Blokzinciri, kripto ve NFT’nin önemi metaverse ortamında ekonomik aktiviteleri gerçekleştirme sürecinde kullanılıyor olmalarıyla ilgili. Sanal bir etkinliğe katılmak istiyorsanız, onun “bilet”ini fiziksel dünyadaki bir web sitesinden satın almayacaksınız. İlgili metaverse ortamının “içinden” edineceksiniz. Bunu güvenli bir şekilde gerçekleştirmenin en pratik yolu da kriptopara veya token ile ödeme yapmak. Ya da şu an dijital dutluk statüsünde olan dijital arsalardan birkaç parsel satın alarak gelecekte torundan küfür yememek istiyorsanız, satın alma işleminin sonucunda size ulaştırılacak dijital tapunun bir NFT olması yüksek ihtimal.

Peki yapay zekâ? Metaverse ortamında bilişsel kapasiteye sahip olacak nesnelerin tamamının da fiziksel dünyadaki insanlar tarafından yönlendirileceğini beklemek tam doğru olmayacaktır. Nasıl ki şu an sosyal medya ortamlarında “insan gibi” etkileşim kuran yazılımlar (chatbot vd.) varsa metaverse ortamında da belli bir zekâ ışıltısı gösterecek dijital nesneler olacak. Peki bu nesneleri kim yönlendirecek? Zuckerberg’in deyimiyle YZ Karakterleri (“AI personas”).

Bankanızın metaverse şubesine girdiğinizde sizi karşılayan bir YZ Karakter olacak. Bankacılık işlemlerinizi tıpkı eski güzel günlerde olduğu gibi onunla karşılıklı muhabbet ederek yapacaksınız. Hatta metaverse şubesinde her banka müşterisi “özel” olacak. Size atanan YZ Karakter sadece size hizmet verecek. Onun cinsiyetini, giyim-kuşamını, sesini, kaşını, gözünü arzu ederseniz siz şekillendireceksiniz. Yakında dijital koku kavramı da gündeme gelecek. Kullanacağı parfüme bile karışabileceksiniz.

“Yeni internet” olarak metaverse ortamının “ölmesi” bir konu, Facebook-Meta girişiminin bu süreçteki yatırımının “ölmesi” ayrı bir konu. İkincisinin fani olma olasılığı ilkinden çok daha yüksek. Sonuçta iki büyük tekno-pastayı aynı şirketin yediği pek görülmüş bir şey değil. Belki de yaşı tutanlar Zuckerberg’in nasıl çuvalladığını büyük bir zevkle izlerken dijital atına atlamış Z’ler başka başka metaverse ortamlarında dijital Üsküdar’ı çoktan geçmiş olacaklar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 363 16.03.2023)

Web3’ün dijital coğrafyası olarak Metaverse. Web2.0 ile gelen üç temel soruna (post-truth, dezenformasyon, yankı odası) Metaverse nasıl bir açılım getirecek? Metaverse iki boyutta değişime uğratılan gerçeklik algısını üç boyuta taşıyabilecek mi? Eskiden “yalan dünyayı dolaşırken, hakikat topallayarak gelir” idi. Metaverse “yalan”ı evrende dolaştırırken hakikat belki de topallaya topallaya aya ancak ulaşacak. Turing bursiyeri öğrencilerle bu hususları değerlendirdik.

Videonun Tamamı burada

Dijital emlak alım-satımı ile kapitalistleştirilmeye çalışılan metaverse ikinci darbeyi de yedi.

Metaverse olgusunun kapitalizm tarafından iğdiş edilmesi yeni bir boyut kazandı. Geçtiğimiz günlerde Facebook-Meta’nın metaverse ortamı olan Horizon Worlds’te “test sürüşü” yapan bir araştırmacı kadın, tecavüze uğradığını açıkladı. Bundan önce Metaverse “dijital arsa” olayı ile ilk kapitalist darbesini yemişti.

Şeylerin kapitalistleştirilmesi gönüllü ya da zorla oluyor. Ünlü-zengin olmak isteyen (ya da olunması istenen) gönüllü olarak “yönetmenin yatağından geçip” amacına ulaşabiliyor. Kimi zaman da buna zorlanıyor. O şeyin o denli büyük kar getireceği öngörülüyor ki zorla “yatağa atılıyor”.

Metaverse de zorla kapitalistleştirilmeye çalışılan bir dijital kültür ögesi. Gerek bilim-kurgu romanlar gerekse de eski dost SecondLife sağ olsun, bir metaverse ortamında yapılacak ilk yatırımlar listesinin başında “dijital emlak” alım-satımı gelmekte. Son altı ayda adını duyuran pek çok global metaverse ortamında satın alınacak “dijital arsa” kalmadı.

Geçtiğimiz günlerde gelen haber ise oldukça mide bulandırıcıydı. SumOfUs adlı STK adına Horizon Worlds metaverse’üne araştırma yapmak için erişen bir kadın araştırmacı, hazırladığı raporda, metaverse ortamına girdikten bir saat sonra tecavüze uğradığını belirtti. Sosyal medya sitelerinde olayla ilgili kısa bir video da yer almakta.

Önce bazı bilgiler. Metaverse ortamında da “sosyal mesafe” imkânı var. Bir avatar bir başka avatara ancak bir buçuk metre kadar yaklaşabilir. O nedenle de avatarların birbirini taciz etmesi ya da tecavüz gibi bir olay bu parametre aktif olduğu sürece söz konusu olamaz. Ancak dileyen kullanıcı arzu ederse bu parametreyi kapatabiliyor. Bu durumda diğer avatarlar o avatarın burnunun dibine kadar yaklaşabiliyor.

Araştırmacı, sosyal mesafe parametresi aktif olarak girdiği metaverse’te diğer avatarların motivasyonu ile bu parametreyi kapatmış. Kapatır kapatmaz da tecavüze uğramış. Metaverse’te dijital tecavüz tam olarak ne anlama geliyor? Bir avatar diğerinin yakına gelip çeşitli hareketler yapabiliyor ve avatarlararası bir dijital temas söz konusu olduğunda, bu durum, avatarı kullanan insanın elindeki sanal gerçeklik (VR) gözlüğünün aparatlarında bir titreşime neden olabiliyor. Tıpkı sessize alınmış cep telefonu çaldığında oluşan titreşim gibi.

Zaten araştırmacı da raporunda o an aklından geçenleri açıkça yazmış. Önce tecavüze uğradığı fikri aklına geliyor. Sonra tecavüze uğrayanın kendisi değil, ekranda gördüğü çizgi film karakteri (avatar) olduğunu düşünüyor. Daha sonra da bu bir araştırma, bakalım ne olacak refleksiyle olayları “dışarıdan” izlemeye odaklanıyor.

O arada video klipten anlaşılacağı üzere test edilmekte olan metaverse ortamı adeta çılgın bir ev partisi kıvamında. Elinde dijital şişeler etrafta dolaşanlar, müzikler, bağırış-çağırışlar vs.

Dünyanın bir ucundaki bir evde çılgın bir ev partisi düzenleniyor diye kimse ne “dünya”nın ne de “ev” denilen şeyin “kötü” olduğunu aklına getirmiyor. Ama bu haberi okuyan pek çok kişinin zihninde metaverse ile ilgili böyle bir imaj oluşuyor. Daha önce internet ve sosyal medya da aynı yoldan geçirilmiş ve iğdiş edilmişti. Özetle kötü olan metaverse değil, her şeyi kapitalist bakış açısına kurban etme eğiliminde olan o sağlıksız global toplum modeli. Çözümü de belli: Kapitalist ruhun ölmüş olduğu dijital bir toplum!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 325 16.06.2022)

Fiziksel gerçeklikte tek bir dünya var; metaverseler ise çeşit çeşit. Acaba hangisinden arazi satın almalı?

Zamanda (geriye doğru) yolculuk yapmak gibi. Arif’in GORA macerasındaki kadar uzak geçmişe değil belki ama şöyle elli-yüz sene öncesine. Metaverse’teki gelişmeler bunu çağrıştırıyor. Metaverse şu an büyük patlamadan sonraki ilk zamanlarını yaşıyor. Ortalık toz ve gaz bulutu. Metaverse’in gelişimi belli ki fiziksel evrende olduğu gibi milyarlarca yıl sürmeyecek. Fiziksel evrendeki her bir milyar yıllık gelişime bir metaverse yılında ulaşılacak olabilir.

O arada metaverse kelimesi oyuna hızlı başladı ve gündelik yaygın kullanım hatası içindeki adil payını kısa sürede aldı. Metaverse, malum, bir olguya verilen, cins isim. Yani şu an da gelecekte de pek çok metaverse olacak. Bir tane değil. Tıpkı şu an karşımızda milyonlarca web sitesi olduğu gibi. Nasıl ki herhangi bir web sitesiyle kurulan etkileşim için “webden öğrendim”, “webden aldım”, “webden ulaştım” deniyorsa, yarının popüler metaverselerinden biriyle kurulacak etkileşim için de “metaverseteydim telefonuna bakamadım” gibi ifadeler kullanılabilecek. Ancak bugünün emekleme aşamasındayken metaverse lafı edildiğinde, pek çok kişi tek bir özel web sitesinin kastedildiğini sanıyor. Çoğunlukla da Mark Zuckerberg’in metaverse’üne. Oysa onun metaverse’ünün bir adı bile var: Meta!

Bill Clinton’ın ikinci döneminde interneti herkesin erişimine açmada etkin rol oynadı diye başkan yardımcısı Al Gore bir dönem “internetin kurucu babası” olarak nitelendirilmişti. Şimdi de metaverse ile ilgili en popüler açıklamayı Zuckerberg yaptı diye bu kavram ona özgüleniyor. Oysa Zuckerberg’in metaverse’ü şu an avatarları yerinden hareket bile ettiremiyor.

Öte yandan dijital dünyada pek çok popüler metaverseler devrede. SecondLife, DecentraLand, The Sandbox Game, Sensorium, OVR, Bloktopia gibi. Hepsinde de öyle ya da böyle bir ekonomi var. Kimisi avatar giysileri ya da aksesuarları satıyor, kimisi ücretli dijital konserler sunuyor. Ama şu sıralarda en popüler olan ekonomik faaliyet bir metaversete dijital arsa satın almak. İnsan, fiziksel gerçeklikteki “ekonomi genetik”ini sanal gerçekliğe de taşıma peşinde.

Bazı metaverseler kendi oluşturdukları gezegende bazıları ise sanal “Dünya gezegeninde” dijital arsa satışına başladı. Öyle ki bir metaversete dijital toprak sahibi olmak en popüler yatırım araçlarından birisi haline geldi. Özellikle de Zuckerberg’in açıklamasından sonra. Sandbox’ta arazi alan ünlü rapçi Snoop Dogg’un komşusu olmak için yaklaşık yarım milyon doları gözden çıkaranlar bile var. Tahmin edileceği üzere metaversete de arazinin değeri bulunduğu sanal caddeye göre değişiyor. Merkezi noktalardaki arsa parselleri daha pahalı. Dünya gezegenini baz alan metaverseler için hangi semt ya da caddelerin popüler olduğu/olacağı zaten belli. Dünyada hangileri popülerse metaversete de onlar. Örneğin OVR’nin haritasında Kadıköy’ü, Taksim’i açın. Satın alacak parsel kalmamış durumda.

Peki hangisi galip gelecek? Fiziksel gerçeklikte tek bir dünya, tek bir İstanbul, tek bir Bağdat Caddesi var. Ancak metaverseler çeşit çeşit. Ya ucuz diye gidip dijital arsa satın alacağımız metaverse yarın bilgisayarları kapatırsa? Eh o da dijital risk! Eskiden devletin gelip araziyi kamulaştırma riski vardı, şimdi de metaverse’ün topu dikip, websitesinin şalterini indirme riski var!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 304 20.01.2022)

Facebook’un Meta açıklaması şuna benziyor: Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanmak istiyoruz. O nedenle okuma-yazma öğrenmeye karar verdik!

Mark Zuckerberg geçen hafta Facebook 2.0’ı duyurdu. Adı Meta! Anlaşılan Facebook’u Metaverse (meta evren) konsepti çerçevesinde dönüştürmek istiyor. Yani sanal gerçeklik gözlükleriyle erişilecek holografik bir dünya!  Artık Prenses Leia; “Yardım et Obi-Wan Kenobi! Sen benim tek umudumsun!” diye holografik mesaj göndermeyecek. Onun yerine gözlüğü takıp galaksinin ötesi ucundaki Obi-Wan ile aynı (dijital) mekânda buluşup, konuşabilecek.

Zuckerberg’in açıklamalarını izleyenlerin aklına gelen ilk temel soru da bu yönde zaten. Leia’nın, Obi-Wan’ın devri gelene dek Meta’nın geliştirilmesini mi bekleyeceğiz? O kadar zaman almayacak olsa da Meta hemen yarın deneyimlenmeye başlayacak bir dijital diyar değil. Bugün Meta gibi bir sanal aleme, dijital diyara ya da metaevrene erişmek için gerekli olan sanal gerçeklik (VR) gözlüğünün fiyatı birkaç yüz dolardan başlıyor. Kaymaklı vergiler hariç. Üretmeyip ithal eden ülkelerde nihai tüketicinin cebinden çıkacak bedel bin dolara kadar yükseliyor. Oysa mevcut Facebook 1.0’a erişmek için ödenen muadil bedel sıfır. Ayrıca VR gözlüğü gerektirmeden varlığını sürdüren metaverseler de yok değil. Bakınız eski dost SecondLife.com! Ortada bitcoinin adı dolaşmazken Linden dolarıyla insanlar SecondLife’ta dijital arazi satın alıyordu!

Facebook’un Meta açıklaması şuna benziyor: Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanmak istiyoruz. O nedenle okuma-yazma öğrenmeye karar verdik!

Yapılan açıklama teknolojik bir ilerleme olmaktan ziyade halkla ilişkiler manevrası olarak değerlendiriliyor. Meta gibi prematüre bir imkân bu kadar güçlü bir ses tonuyla tanıtılıyorsa, Facebook’un laboratuvarlarında geliştirilmekte olan yapay zekâ algoritmalarının ünü Plüton’a kadar ulaşmalıydı! Oysa Elon Musk, Zuckerberg’e sataşmadığı sürece Facebook’tan bu konuda herhangi bir ses çıkmıyor.

Peki neden? Bellidir ki ABD’de bir kesim, Trump’ın başkan seçilmesiyle sonuçlanan seçim sürecinde Facebook’un doğrudan ya da dolaylı katkısının hasıraltı edilmesini engelleme konusunda kararlı. Birkaç yıldır Zuckerberg’i kamu binalarında Amerikan halkının temsilcilerine ifade verirken izliyoruz. Google yirmi senedir bir mantra gibi tekrar ede ede “kötü adam” rolünü büyük bir başarıyla Facebook’un üstüne yıktı. Hangisi ne kadar kötü (mü) bilinmez! Facebook’un imaj tazelemek için yepyeni bir şeye gereksinim duymuş olması oldukça doğal. Ancak Meta’nın yakın gelecekte bir sonuç vermeyeceğinden hareketle bu manevranın birkaç günü kurtarmanın ötesinde firmaya ne gibi bir fayda sağlayacağı da tartışma konusu. Tıpkı Demokrat Parti zamanından beri Trakya’da bulunduğu ilan edilen ama bir türlü çıkarılamayan petrol gibi!

Meta ile ortaya çıkacak en büyük tartışma konusu belli ki kişisel verilerle ilgili olacak. Bugün üç-beş tane LIKE tıklamasının işlenerek kullanıcının profilinin çıkarılması tartışılırken Meta evreninde kullanıcının retina bilgilerine kadar çok daha geniş bir kişisel veri havuzu yakalanabilecek, saklanabilecek ve işlenebilecek. Facebook kişinin karakter yapısını çözdüyse Meta kişinin metabolizmasında olan bitenleri anlık olarak tahmin edebilecek. Doğal olarak Facebook (ya da Meta) bu renkli dünyaya girebilmesi için bireye hiç okumayacağı birkaç yüz sayfalık bir kullanıcı sözleşmesi dayatacaktır. Birileri bu sözleşmede yazılan şeylerin ne anlama geldiğini deşifre edene dek gözlüğü takan Meta’ya geçmiş olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 294 11.11.2021)

Metaverse basitçe “üç boyutlu internet” olarak tanımlanabilir.

Metaevren (metaverse) ifadesini yine bir bilim-kurgu yazarına borçluyuz: Neal Stephenson. İlk kez Snow Crash (Türkçesi Parazit, Altıkırkbeş Yayınları) adlı romanında kullanmıştır. (Malum siberuzay (cyberspace) ifadesi de ilk kez William Gibson tarafından Neuromancer adlı bilim kurgu romanda kullanılmıştı).

Kitapta metaevren ifadesinin geçtiği bazı yerler şöyledir: “Hiro, Cadde’ye yaklaşıyordu. Burası, Metaevren’in Broadway’i, Şanzelize’siydi. Veri gözlüklerinin lenslerine yansıtılmış, minyatürleştirilmiş ve ters çevrilmiş, çok ışıklı bir bulvardı. Aslında yoktu. Ama şu anda, milyonlarca insan orada yürüyordu.” (…) “Hiro, Metaevren’e girip Cadde’ye baktığında ve karanlığın içine doğru uzanan, kürenin kavisinin üstüne doğru gittikçe kaybolan binalar ve elektrikli tabelalar gördüğünde, aslında büyük şirketler tarafından yapılan binlerce farklı yazılım parçasının grafik simgelerine (kullanıcı arayüzleri) bakıyor olurdu. Bu şeyleri Cadde’ye yerleştirmek için Evrensel Multimedya Protokol Grubu’ndan onay almak, Cadde’de bir ön cephe satın almak, imar izni ve ruhsat almak, denetimcilere rüşvet vermek zorunda kalmışlardı. Bu şirketlerin Cadde’ye böyle şeyler yapmaları için ödedikleri paranın hepsi EMPG’nin sahip olduğu ve yürüttüğü bir vakıf fonuna gidiyordu. Bu vakıf da parayı, Cadde’nin var olmasını sağlayan sistemlerin ve makinelerin geliştirilmesinde kullanıyordu.”

Yazarın Cadde (Street) adını verdiği dijital mekân, çevresi 65 bin 536 kilometre olan devasa bir bulvardır. Dijitaldir. Yani gerçekte yoktur. Ancak bir sanal gerçeklik gözlüğü takılarak erişilebilen müstakil bir sanal evrendir: Metaevren.

Sanal gerçeklik (Virtual Reality) teknoloji uzun yıllardır mevcuttu – Michael Douglas ile Demi Moore’un başrollerini paylaştığı Taciz (Disclosure) filmini anımsayın! Ancak son yıllardaki bazı gelişmeler VR’nin popülaritesini artırmaya başladı. Bunların başında VR gözlüklerinde kullanılan lens teknolojisindeki ilerlemeler ve maliyetin ucuzlaması geliyor. Onu ise sosyal medya marifetiyle bireyin dijital sosyalleşmesinin giderek kültürel bir öge halini almazı izliyor. Bunların üstüne tuz-biber olan son gelişme ise pandeminin getirdiği “eve kapanma” zorunluluğu.

Metaverse basitçe “üç boyutlu internet” olarak tanımlanabilir. Mevcut dijital etkileşimde birey fiziksel gerçekliktedir ve yine onun bir ögesi olan ikinci ekran ile (bilgisayar, tablet ya da akıllı telefon ekranı) bir başka gerçeklik ile etkileşim kurmaktadır. Metaverse modelinde ise ögeler (birey, içerik, eylem) üç boyutlu bir dijital gerçeklik ortamına ışınlanmaktadır. Bugün evinde oturan birey dijital ekrandan online bankacılık sitesine gidip işlem yapabilmekte. Metaverse’de ise yine evinde oturan birey dijital sokaklarda dijital yürüyerek dijital bir banka şubesine girip, dijital para transferini gerçekleştirebilecek. Metaevrende bireyi temsil eden dijital varlık ise malum “avatar” olarak isimlendirilmekte. Fiziksel gerçeklikte “mış gibi” görünecek bu eylemler metaevren insan kontrolündeki avatarlar sayesinde “dijital gerçek” sıfatıyla taçlandırılacak! Yani bir tür Matrix!

Metaevren olgusu şimdilik emekle aşamasında. Metaevrende avatarı ölen birisi fiziksel gerçeklikte ölmeyecek! SecondLife, Fortnite gibi sanal dünyalar uzun yıllardır piyasada. Şimdi bu dünyaya yeni bir oyuncu giriyor. Facebook! Zuckerberg geçtiğimiz günlerde Facebook’u üç boyutlu bir metaverse modeline dönüştürmek için milyarlarca dolarlık yatırım yapacaklarını açıkladı. O arada Facebook’un adını da değiştireceği ifade ediliyor. Bu yazı yayınlandığında Facebook’un yeni adı da açıklanmış olabilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 293 04.11.2021)

Internet sosyalist ise, blokzinciri belki de gelmiş geçmiş en “komünist” teknoloji!

Kapitalizmin kara delik gibi her şeyi yutup kendi bünyesine katması sadece ekonomik alan ile sınırlı değil. Benzer bir durum sosyokültürel boyutta da gözlenebilir, bilim ve teknoloji üretiminde de. O halde kök soru şudur: Kapitalizmin bağrından çıkacak bir “icat” onu yıkabilir mi?

Teknoloji, özde, yıkmasını bilen bir kavram. İleri teknolojilerin bir adı da “yıkıcı teknoloji”. Ancak onun yıkıcılığı bugüne dek hep kendi bünyesinde gerçekleşti. Yeni gelen bir teknoloji eskisinin pabucunu dama attı. Ancak teknoloji, örneğin, kapitalizmi yıkmak ve daha adil, daha sosyal bir dünya kurmak için çaba sarf etmedi. Edemez(di) de. Çünkü dizginleri ona araştırma yapsın diye kaynak temin edenlerin elinde(ydi).

Kapitalizmin ve onunla gelen global toplumsal düzenin değişmesi-dönüşebilmesi için, bellidir ki, global ekonomik paradigmanın değişmesi-dönüşmesi gerek! Bolca petrol, doğal kaynak, mal ya da hizmete sahip olmak ne yazık ki bu toplum modelini değiştirmek için yeterli değil. Olmadığı da on yıllardır dünyanın dört bir yanında görülmekte!

Kapitalizm ile gelen ekonomik paradigmayı değiştirmek ancak merkezdeki kritik “güvenilir üçüncü şahıs”ı (GÜŞ) ortadan kaldırmakla mümkün olabilir. Bugünün sanayi toplumunda bu GÜŞ makamını merkez bankaları işgal etmiş durumda. GÜŞ’ün ortadan kalkabilmesi için onun varlığının temin ettiği temel şeye gerek kalmaması lazım: Güven! Güvene gerek kalmaması güvensizlik demek değil. Daha ziyade güven duygusunu gerekli kılan korku, belirsizlik ve endişenin ortadan kalkmasıdır. Dün “dünyayı değiştirmeye kalkmadıktan sonra yaptıkların ne işe yarar” bakışında olan filozofların önerdiği Marksist söylem, bugün yerini internetin birbirine kenetlediği bireylerin kullanımına sunulan blokzinciri yapısıyla hayata geçirilmeye çalışılıyor. Internet sosyalist ise, blokzinciri belki de gelmiş geçmiş en “komünist” teknoloji!

Kriptopara fiyatlarının son birkaç haftadır (yeniden) tepetaklak olması ne bütünüyle Elon Musk’ın bir öyle bir böyle açıklamalarına bağlanabilir. Ne de Çin’in ilan ettiği yeni ekonomik kısıtlamalara. Bir yanda GÜŞ’leri ortadan kaldırma, yeni bir toplumsal düzenin ortaya çıkmasını sağlama potansiyeline sahip bir teknoloji var. Diğer yanda ise kapitalist kara delik (KKK) anlayışı. KKK bugüne dek hep galip geldi! Bu kadar başarılı olmasındaki temel motivasyon da Karl Marx’tan beri “eğer öyle yapmazsa yok olacağını” idrak etmiş olması. Kapitalizm girdiği her mücadeleyi ölüm-kalım savaşı olarak değerlendiriyor. O nedenle vahşi, o nedenle muzaffer!

Yeni bir toplumsal model, GÜŞ’leri ortadan kaldırmanın yanı sıra yeni bir ekonomik akar modelini de icat etmeli. Sanayi toplumu, tarımı bu şekilde yenmedi mi? Toprağa, tarıma dayalı feodal ekonomi modeli fabrikaya-makineye dayalı sanayi modeline yenildi. Bugünün temel dinamosu ise ancak “dijital” tabanlı bir model olabilir. Dijital toplumdan bahsedilecekse, ekonomik değer yaratan, ekonomik takasa tabi metanın da dijital olması gerekir. Benzer şekilde fabrikaya-makineye enerjiyi nasıl ki petrol temin etmekteyse dijital için de gerekli olan enerjinin kaynağı bellidir: Veri! Öte yandan bu modelin geçerliliği, Marksist söylemdeki gibi süresiz-sınırsız değildir! Bir gün herkes blokzincirinin değerini anlamayacak! Ufukta yeni bir rakip belirdi bile: Marsa ve uzaya açılım!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 270 27.05.2021)

Akdeniz Araştırma ve Bilim Üniversitesi’nin konuğu olarak Instagram’da Doğukan Aktürk ile sohbet ettik. Muhabbetin temel ekseni pandemi çerçevesinde yine yeni yeniden güncellenen “yeni” normal kapsamında dünyanın nasıl dönüşeceği, nasıl (daha da) dijitalleşeceği idi.

“Evden Yapabiliyorsan, Dışarı Çıkma” sloganım çerçevesinde dijital dönüşümün üçüncü aşaması nasıl seyredecek? Bilginin, malların dijitalleşmesinden sonra şimdi sıra paranın ve emeğin dijitalleşmesinde. Kripto paralar, yapay zekalar, hümanoidler, robotlar…

Blokzinciri doğrudan demokrasiyi getirebilir mi? Yapay Zeka “insan” seviyesine ulaşabilir mi? Peki ulaşırsa onu da aşıp, insanın efendisi olabilir mi?

Ve daha pek çok soru! Artık zamanın ruhu, cevaplayabildiğimiz bir soruya karşılık üç yeni soru sor(dur)abilmeyi gerektiriyor!