Marifet, hakikati paylaşmaktır!

Hakikate ulaştıktan sonra ne yapılır? Elbette çeşitli olasılıklar var. Bunlardan bazıları farklı isimlerle anılsa da benzer bir şeye işaret etmekte: Hakikati ötekilerle, ona ulaşmamış olanlarla paylaşmak!

Doğaldır ki kişinin ulaştığı şeyin “hakikat” olup olmadığı tartışma konusu yapılabilecek bir olgu çünkü “mutlak hakikat”in ne olduğu-nasıl olduğu konusunda ortak bir dil oluşturmak olası değil. Ancak hakikat derken “mutlak hakikat” değil de belki de onun herhangi bir alt kümesine odaklanılırsa işler kolaylaşır. O zaman yıllarını verip herhangi bir konuda uzman olmuş bir kişinin deneyimlerini ardından gelen tecrübesizlerle paylaşması bu çerçevede bir örnek olarak sunulabilir.

Örneğin Japonya’da emeklilik yaşı gelmiş kıdemli çalışanlar, kendileri istemediği sürece emekli edilmemekte ancak gündelik iş yükleri oldukça hafifletilerek çalışmaya devam edebilmekte. Hem de aylık ücretlerinde herhangi bir kısıntıya gidilmeden. Böylece bu çalışanlar kurumdaki genç yeteneklere yaşamış oldukları deneyimleri aktaran birer danışman pozisyonuna geçmekte. Bu modelin çeşitli avantajları var: Hayatının en verimli yıllarını kurumda yoğun olarak çalışmaya adamış bu kişilere yaşlılık yıllarında gösterilen bir vefa. Bu vefanın kurumda çalışan gençler üzerindeki olumlu psikolojik etkisi (“başka kuruma gitmek yerine ben de burada çalışırsam, yaşlılığımda ben de bu şekilde itibar göreceğim”). Ayrıca “kurum hafızası” erozyonunun asgariye indirilmesi (“geçmişte yapılan bir hatanın tekrar etmesinin engellenmesi”, “bir işin en verimli şekilde nasıl yapılabileceği” vb.). Her ne kadar bunun kurumların personel giderleri üzerinde olumsuz(!) bir etkisinden bahsedilse de örneğin kriz dönemlerinde Japon firmalarının batılı muadillerine kıyasla çok daha hızlı şekilde toparlanmalarının gerisinde yatan unsurlardan birisinin de bu çalışma modeli olduğu tespit edilmiş durumda.

Peki böyle olmazsa ne olur? Daha da vahimi günümüzün bilgiye-deneyime değer verilmediği, dezenformasyon-mezenformasyon ikilisinin zirve yaptığı, ana akım ve sosyal medya mecralarında önüne gelenin ağzına geleni “doğrusu budur” diye kolayca sunabildiği kaotik ortamda? Öncelikle genç ve tecrübesiz bireyler bu içerikler içinde en popüler, en çok öne çıkanların yörüngesine girip, bunları gerçek-doğru olarak algılama riskiyle karşı karşıya kalmakta. Dinini bilmeyen birey, bu konuda otorite görünümündeki birilerinin safsatalarını mutlak doğru olarak kabul etmek zorunda bırakılabilir. İş deneyimi olmayan birisi kendisine danışman-mentor vb. diyen birilerinin yönlendirmelerine maruz kalabilir vb.

Dünyanın içinden geçmekte olduğu bu ikinci cehalet döneminde kendi uzmanlık alanlarında “hakikate ulaşmış” bir başka deyişle kayda değer bir bilgi ve deneyim sahibi olmuş bireylerin üstüne düşen bir görev var. Bu deneyimi yetişmekte olan, kafası karışık genç kuşaklara dolaysız yollardan aktarabilmek! Hangi meslekten olursa olsun! Bu süreç de kendi bünyesinde riskler içermekte. “Organik sebze-meyve” sürecinde yaşanmakta olan türden. Gerçek organik ürünlerin yanı sıra organik olmadığı halde organik diye piyasaya sürülenler var. Benzer şekilde ben şu konunun uzmanıyım diye boy gösterecek sahtekarlar da olacaktır. Ancak internet bu tür sahtekarların foyasını kolayca ortaya çıkarır. Yeter ki neyi nerede araştırmak gerektiği bilinsin! Hakikat kapısına ulaşanların yolculuğu orada bitmez, marifet kapısına ulaşmaları gerekir. Marifet, hakikati paylaşmaktır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 504 02.01.2026)

Sosyal medya iletişimden etkileşime, yapay zeka etkileşimden samimiyete!

Sosyal medya neden ana akım medyayı tahtından indirdi? Birey-medya diyalektiğinde bunun temel sebebi şu: Ana akım medya iletişim kurmayı sağlarken sosyal medya etkileşim kurmaya olanak tanır! İletişimden etkileşime. Bu ne anlama geliyor? Medya aracılığıyla maruz kaldığı içeriğin karşısında bireyin tepkisini başkalarına da gösterebilmesi.

Gazete okurken ya da televizyon izlerken bireyin tepkileri ancak bulunduğu fiziksel mekandaki kişiler tarafından görülebilir. Ancak gerek o maruz kalınan içeriğin hazırlayıcıları gerekse de medyanın yöneticileri o tepkilerin neler olduğunu bilemez. Oysa sosyal medya bunu olanaklı kılıyor. Bir sosyal medya kullanıcısı izlediği bir video klip ya da okuduğu bir yazılı içerik ile ilgili duygu ya da düşüncelerini dünyanın geri kalanı ile aynı medya ortamı üzerinden paylaşabiliyor. O içeriği LIKE ederek, yorum yazarak, başkaları ile paylaşarak vb.

İlk yıllarında sosyal medya sahiplerinin-yöneticilerinin temel motivasyonu olabildiğince bireyi sitelere çekebilmekti. Yeni yapılmış dijital barajın su tutması gibi. Bireylerin sosyal medya sitelerine gelmedeki temel motivasyonları da yukarıda altı çizilen “etkileşim kurabilme” imkanıydı. Bugün milyarlarca insan sosyal medya sitelerine erişiyor, etkileşim kurarak kendilerinden biz bırakıyor.

Son dönemde sosyal medya siteleri ellerinin altındaki milyarlarca kullanıcının daha çok etkileşim kurması, aktif kullanıcı yaşamlarını sürdürmesi için yeni arayışlar geliştiriyor. Yapay zeka bu arayış sürecinde sosyal medya dünyasına yeni bir soluk verme potansiyeline sahip. Bırakılan izleri talip ederek etkileşim olgusunu bir başka boyuta taşıyacak bir potansiyel. Samimi bir ilişki. Böylece iletişimden etkileşime sıçrayan ilişki modeli yapay zeka ile birlikte etkileşimden samimiyete evrilmeye başlıyor.

Malum bu sürecin popüler kültürdeki ikonik simgesi HER adlı film. Önemli günlerde sevdiklerine gönderecekleri kutlama mesajlarını yazma özürlü bireylere hizmet vermek amacıyla kurulmuş şirkette çalışan bir “metin yazarı”, bilgisayarına yeni bir işletim sistemi kurar. Ses ile komut verilebilen bir sistem. Yazar bu sesin sahibi şeye aşık olur!

Etkileşim evresinde sosyal medyada icat edilen dijital atom bombası post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) olmuştu. Yani yalanın “benim doğrum” adı altında yeniden piyasaya sürülmesi. Böylece dezenformasyon-mezenformasyon pandemisi tüm dijital dünyaya yayıldı. Etkileri hala ve artarak devam ediyor.

Doğrunun ve onunla birlikte iyinin ağır hasar almasından sonra, yapay zekanın samimiyete-duygusallığa sızacak olması benzer bir dijital salgının da ortaya çıkmasına neden olacak gibi. Bu kez linçe maruz kalacak olgu belki de güzellik-estetik olacak.

Modern birey doğruyu yanlıştan ayırt edebilmek için bilişsel kapasitesini geliştirmek ve kullanmak zorunda(ydı). Post-truth bu süreci sekteye uğrattı. Zaten zorlanan birey aldığı dijital uyuşturucularla kolay ama sahte yola saptı. Artık mücadele etmesine, kendisini geliştirmesine gerek yok. Ama artık doğru da yok! Duygusal ilişkilerde çok daha zorlanan birey dijital samimi duygudaşlık sayesinde bu problemin de üstesinden gelebilir. Artık seviyor mu sevmiyor mu diye papatya falı bakmaya gerek yok! Herkes seni seviyor. En güzel sensin. En muhteşem sensin. En çekici sensin. En yakışıklı sensin. Milyonlarca YZ yalan söylüyor olamaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 477 27.06.2025)

Yapay zeka yatırımları insanın doğru ile kavgasını bitirebilir mi?

Avrupa, ABD ve Çin’in gerisinde kalmamak için kolları sıvadı. Şubat ayı içinde Paris’te yapılan zirvede gelecek yıllarda yapay zeka için 150 milyar dolarlık yatırım yapılması konusunda pek çok büyük şirket anlaşmaya vardı. Macron ABD’nin yarım trilyon dolarlık Stargate projesine benzer bir projeye Fransa’nın 109 milyar dolar yatıracağını duyurdu. Bu proje temel olarak yapay zeka sistemlerinin verimli ve hızlı çalışmasını sağlayacak ileri teknoloji veri merkezlerinin kurulmasını hedefliyor.

Avrupa bu yatırım kararlarıyla yapay zeka alanında ABD veya Çin’e yetişemese de olasılıkla farkın açılmasını engelleyecektir. Bu da ekonomik ve siyasi sorunlarla boğuşan kıtanın kendi mütevazı yapay zeka yolculuğu için tatminkar olmasa da bir ilerleme anlamına gelecektir. Türkiye’nin genel hatlarını çizdiği yapay zeka stratejisi de olasılıkla durup durup birden şahlanarak farkı kapatmaya çalışacaktır. Avrupa da sonuçta pek farklı bir şey yapmıyor. Belki tek fark yatıracakları para miktarı.

Türkiye’de hemen her şey çoğunlukla politik söylem üzerinden değerlendirilmekte. İş bilim ya da teknolojiye geldiğinde de pek bir fark yok. Birisi DeepSeek gibi mucizevi bir iş başarmadığı ya da icat çıkarmadığı sürece radara girmeyecektir. Tabii o süreçte her türlü yatırımı kendisi yapması ve kamusal destek talep etmemesi yararına.

Eskiden Türkiye küçük Amerika olacak diye böbürlenilirdi. ABD’nin yeni federal yönetiminin yaptıklarına bakılırsa Türkiye’yi bir simülasyon ortamı gibi değerlendirdikleri bile söylenebilir. Türkiye’de artık kanıksanmış çeşitli süreçler yeni Amerikan yönetiminde “yeni uygulama” olarak gündeme geliyor. En son Musk tek bir kalemde federal kamu harcamalarından milyarlarca dolarlık tasarruf yaptıklarını ilan etti. Medyanın hesap detaylarında bir hata yapmış olduğunu tespit etmesi üzerine (sekiz milyon dolarlık bir kalem tabloya sekiz milyar olarak eklenmiş) bu hata düzeltildi ama ana toplama etkisi değiştirilmedi. Tasarruf yapılan kalem 8 milyon dolarlık bir iş ama ilan edilen toplamda 8 milyarlık tasarruf etkisi yapmış gibi lanse ediliyor. Matematik bilmeyen ortalama bir Amerikalı için ne fark eder? Varsın eğitimli Amerikalı yuh çeksin!

Eskiden matematikte “bir istisna bile fazla” idi. Doğruluk kümenin tamamı için geçerli olmalıydı ya da ona doğru denemezdi. Şimdi doğruluk seçici. Bu seçicilik sadece doğruluk-yanlışlık ile sınırlı da değil. Örneğin liyakat ya da adalet söz konusu olduğunda da seçicilik kendini göstermeye başladı. Kamu otoritesine güvenmeyen bir toplum, yeni bir kanun karşısında tepki gösterebiliyor. Oysa kanunun içeriği incelendiğinde olumsuz ya da dengesiz bir şey olmadığı tespit edilse bile. Peki yine de o toplum neden böyle bir tepki gösteriyor? Cevap seçicilikte. Eğer o kanun herkese uygulanmayacaksa sadece işine gelince tatbik edilecekse bunun demokrasi ile çelişmemesi söz konusu olamayacaktır.

Sosyal medyada en dertli hususların başında örneğin dezenformasyon-mezenformasyon geliyor. Yani halkı bilerek ya da bilmeyerek yanlış içerikle olumsuz yönde tahrik etmek, yönlendirmek. Bu tür yalan-yanlış haber-bilgi yayan kişiler ya da kurumlar belli bir kriter çerçevesinde elekten geçiriliyorsa o zaman böyle bir yasaya sahip olmanın bir anlamı da kalmıyor. O zaman da Musk sekiz milyon yerine sekiz milyar demede sakınca görmüyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 462 28.02.2025)

Orhan Bursalı ile yılın kelimelerini konuştuk. B.ktanlaştırma mı, beyin çürümesi mi? Sosyal medya nasıl oldu da yapay zeka cümbüşünün arasından sıyrılıp yılın kelimelerini yönlendiren dijital kaynak oldu? Gerçek-ötesi’nin ötesinde neler var? Neden Türk rapçiler Pisagor Teorisi ile ilgili bir parça bestelemeli? Metaverse imkanını bekleyen büyük tuzak ne? Sorular.. Sorular.. Ve tabii dilimiz döndüğünce cevaplar!

Videonun tamamı burada: B.ktanlaştırma

Yerde bulduğun cüzdanı sahibine ulaştırıp ulaştırmamakla gerçek-ötesinin ne ilgisi var?

Sosyal medyanın kötüye bir kullanımı da enformasyondan dezenformasyon üretmek ve bunu masum bireyler aracılığıyla mezenformasyon halinde yayarak toplulukları kendi gettolarında iyi hissettirmek ya da karşı gettoya diş bilemek için kullanmak. Mezenformasyon yalan-yanlış bir içeriği “öyle olduğunu bilmeden” yaymak ise aynı işi “öyle olduğunu bile bile” yapmanın adı “dezenformasyon” yaymak! Her iki durumda da enformasyonun çarpıtılması var!

Üyesi olduğum bir arkadaş WhatsApp grubundan gelen mesaj durduk yere beni araştırma yapmaya güdüledi. Mesajdaki içerik akademik bir araştırma hakkındaydı. Buna göre Greenwich Üniversitesi’nden beş öğrenci dünyanın çeşitli ülkelerinde sosyal bir deney gerçekleştirmiş. Sokaklara içi para dolu cüzdanlar bırakmışlar ve gelip geçenlerin nasıl tepki vereceğini ölçmüşler. Cüzdanın içine sahibinin iletişim bilgilerini de eklemişler ki cüzdanı bulan ne yapacağını bilemez bir duruma düşmesin; tabii etik değerleri onu yoldan çıkarmayacaksa!

Mesaja göre deney sonucunda bazı ülkelerde cüzdan sahibini arama oranı neredeyse yüzde yüzlere yaklaşırken Türkiye, İran, Mısır gibi ülkelerde bu oran neredeyse yüzde sıfır!

Mesajı paylaşan, kaynak olarak bir internet haber sitesinin linkini de eklemişti. Araştırınca o sitede bu haberin Şubat 2022’de yayınlandığı görülebiliyordu. Haberdeki içerik ile grupta paylaşılan içerik aynıydı. Araştırma sonucu olarak listelenen dört madde dahil: “Coğrafya kaderdir. Dinin öne çıktığı toplumlar refah ve huzur bulamaz. Seçmen kendine benzeyeni seçer. İnsanlar seçimlerinin sorumluluklarından kaçınabilirler ama sonuçlarından kaçamazlar.” Merak da burada devreye girmişti zaten. Böyle bir araştırmadan bu sonuçlar nasıl çıkarılmış olabilirdi?

Bu kez internetin altını üstüne getirip, sözü edildiği gibi bir akademik araştırmanın yapılmış olup olmadığını tespit etmek gerekiyordu. Araştırınca 2019 yılında Science.org sitesinde yayınlanan bir makale çıktı ortaya. Ayrıca bu makaleyi konu alarak yorum haberleri yazan bazı web siteleri. Doğal olarak ne makalede ne de yorum-haber sitelerinde yukarıda sıralanan o dört çıkarım yer almıyordu. Aslında bu araştırmanın temelinde cüzdan boş olunca, içinde az para olunca, içinde çok para olunca sahibine iade edilme oranları irdeleniyor ve buna göre bazı çıkarımlar üretiliyordu. Ayrıca araştırmayı yapanlar “Greenwich Üniversitesi’nden beş genç” değildi, ABD ve İsviçre’deki iki farklı üniversiteden dört akademisyendi!

Türkçe haberi yayınlayan sitede yazının devamında bazı yorumların bulunduğu daha sonra dikkatimi çekti. Birisi haberin kaynağını sormuş. Bir başkası Science.org sitesinden aynı makalenin linkini göndermiş. Bir başkası bu araştırma ile bu çıkarımların ne ilgisi var diye sormuş. İsim benzerliği yoksa haberi kaleme alan da “ona da yorum diyorlar” diyerek aslında o çıkarımların kendisine ait olduğunu dolaylı yoldan ifade etmiş. Haberin içeriğinde o çıkarımların kendi değerlendirmesi olduğunu belirtmeden. Sanki o akademik araştırmanın sonuçlarıymış gibi!

Bir enformasyonu değerlendirip kişisel yorumda-çıkarımda bulunmanın bir sakıncası yok. Bunu şahsi değerlendirme olduğunu ifade ederek paylaşmanın da. İfade özgürlüğü konusudur. Ancak şahsi yorum, nesnel bilginin bir parçasıymış gibi paketlendiğinde işin rengi değişiyor. Mezenfo ya da dezenfo devreye giriyor! Unutmamalı ki gerçeğin ötesine geçildiğinde (post-truth) ulaşılan maket-evren bir üfleyişte yıkılır. Er ya da geç!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 442 10.10.2024)

Simpsonlar mı kazacak, yapay zekâ mı?

“Geçen akşam Jeopardy! (Riziko!) adlı yarışmayı izliyordum. Yarışmacılardan birisi bilgi birikiminin büyük bir kısmını The Simpsons (Simpsonlar adlı çizgi film) dizisine borçlu olduğunu söyledi. Bu kesinlikle benim için de geçerli!”. Bunu itiraf eden yirmi küsur senedir hayatımızda olan Harry Potter! Gerçek dünyadaki adıyla Daniel Radcliffe. Aktör bugün 34 yaşına. Demek ki Y Kuşağı.

Eğitimciler arzu ederlerse bu yoruma dudak bükebilir. Ancak bu tespit ile ilgili söylenebilecek üç şey var. Birincisi iş dünyasının bu gerçeğe değer verip ondan “oyunlaştırma” (gamification) diye bir şey icat etmiş olması. Eğitimde oyunlaştırma ilkokulun ötesine geçemezken, iş dünyasında bir şeyi öğretmenin en eğlenceli yolu olarak yerini almaya çalışıyor. Sıkıntı şurada ki “eğitim” söz konusu olduğunda fazla kaynak ayırma imkânı olmadığından yıllardır eşeğin kuyruğu gibi ne uzuyor ne kısalıyor! Mağazadaki satış temsilcisinin ya da banka şubesindeki memurun mesai saatleri içinde boş bulduğu her dakika oynayabileceği, oynadıkça bir şey kazabileceği bir oyun düşünün. Sektörüne göre oyunun konusu müşteriye nasıl hitap edileceği de olabilir, kamu ihalesine girecek şirkete nasıl teminat mektubu verileceği de!

Radcliffe’in üstünden çok sular geçti. Şimdi Z Kuşağı ve emekleyerek gelmekte olan Alfa Kuşağı var! Hayatı televizyondan yayınlanan bir çizgi film dizisinden öğrenme olgusu da giderek yaşlanıyor. Onun yerini iki şey aldı-alıyor. Birisi oldukça semirdi. Diğeri henüz ergenlik çağında. Semiren sosyal medya. Ergen ise yapay zekâ.

Z Kuşağı’nın Simpsonları sosyal medya oldu. Simpsonların içeriğini üretenler ne tür bir otoritedir ki eyledikleri şeyleri tam doğru kabul edebilelim diye eleştirenler dönüp bir de sosyal medyaya baksın. Ağzı olanın konuştuğu, parmağı olanın yazdığı vahşi vahşi batı! O nedenle Simpsonlardan çıkacak yanlış bilgi, dezenformasyon ya da mezenformasyon bir ise sosyal medyadan çıkacak olan milyar! Milyarlarca sosyal medya kullanıcısı, insan ya da bot, her gün insanlığı kendi emellerine göre yönlendirmek için yanlış bilgi üretiyor da üretiyor. Z Kuşağı da bu bataklığın içinde şıkır sularda yüzmekte olduğunu sanıyor!

Görünen o ki bu bile yeterli olmayacak. Bugüne dek üretilmiş olan yalan-yanlış içerik ortaya çıktığı sıralarda ulaşabildiği kitle neyse sadece o çevreyi etkileyebiliyordu. Oysa şimdi ondan türev alıp, onu yeniden üretime sokma imkânı doğdu: Yapay zekâ! Yapay zekâ diye bildiğimiz bütün o chatgptgiller bu pislik “de” kullanılarak “eğitiliyor”. Bir yapay zekaya bir şey sorduğunuzda bilin ki ders kitapları kadar sosyal medyada edilmiş lafları da dikkate alarak cevap vermekte. Bu devasa kaosun yanında Simpsonlar ne kadar masum kalıyor değil mi?

Liberal eğitim sistemleri icat edildi diye din müesseseleri müfredatlarını-kitaplarını değiştirmedi. Görünen o ki Simpsonlar, sosyal medya ya da yapay zekâ icat edildi diye okullar da ders kitaplarını, genç beyinleri yetiştirme modellerini değiştirme konusunda pek hevesli değil.  Oysa sınav yerine öğrencilerine oyunlardan kazanacakları puanlara göre karne notu verseler, bir de oyunlar heyecan verici olsa bak bakalım o zaman entegral zor mu geliyormuş, kolay mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 427 27.06.2024)

Yapay zekâ fetva verirse ne olacak?

Dinin gücü ile dünya-evren-yaşamın varlığı ters orantılı mı? Nasrettin Hoca’nın “büyük kıyamet”inden de öte (kendisinin ölümü) çok büyük bir kıyamet (evrenin ölümü) kopmadığı sürece din, gücünün zirvesine belki de ulaşamayacak! Çünkü her zaman elle tutulur bir “yarının belki daha iyi olma” olasılığı olacak! Bu da kendi içinde bir oksimoron oluşturuyor. Evren yok olduğunda geriye “yorum yapacak” bir şey kalmayacağına göre! Kim sana “E, ne oldu? Şimdi kabul ettin mi?” diye soracak?

Alimler İslam’ın ilk yüzyılını “amelde zengin, bilgide yoksul” olarak değerlendiriyor. Neden? Yaşayan pek çok Müslüman, putperest geçirdikleri dönem boyunca işledikleri günahlardan arınabilmek için kalan zamanlarının büyük bir kısmını ibadet ederek geçirmiş de ondan! Çünkü kıyamet ha koptu ha kopacak düşüncesi-inancı var! Hatta sekiz yüz sene sonra bile! İbni Arabi’nin manevi evladı, onun düşüncelerinin önemli yorumcusu Malatyalı Sadrettin Konevi’nin bıraktığı vasiyetname kıvamındaki mektubu incelenirse kıyametin birkaç sene içinde geleceğine inancının sağlam olduğu anlaşılır. Oysa yedi yüz yıl geçti! Bilim diyor ki insan bu gezegenden çıkıp başka bir sisteme gidemezse en çok birkaç milyar yıl içinde yok olacak. Kesin bilgi; yayılabilir çünkü güneşin pili bitiyor! Güneş aslında galaktik bir yangın ve bünyesinde bulunan yanıcı madde (hidrojen) yanıp da bütünüyle helyuma dönüştüğünde geriye ne güneş olacak ne de dünya!

Makro düzeyde insanlığın bu gelişiminin (gezegenden çıkma) mikro düzeyde izdüşümü de insanın birey olarak gelişmesi. Çeşitli kulvarlarda. Örneğin bilgi. Bilgisi geliştikçe, sorgulayıcı akılla çevresini inceledikçe, kendisine bu budur şu da şudur diyenlere kanmamaya başlıyor. Ya da örneğin maddi imkanlar. Maddi imkânı geliştikçe alışveriş kafasıyla yaptığı ibadetten uzaklaşmaya başlıyor. Sırtını dayayacağı daha somut olanaklara güveniyor. Onların dünyeviliği uhrevilikte bir değer ifade etmediğine inanıldığından bu kez kabuk değiştirip, kendisi de dünyevileşiyor; uhreviliği boş veriyor!

Aydınlanma bu iki alandaki karanlığa son verme sözü vermişti. Bilgi ve maddi refah! Üç yüz sene sonra insanlar yalan bilgi okyanusunun içinde boğuluyor (sosyal medya, ana akım medya, dezenformasyon); başlarının üstünde uçup giden maddi imkanları seyretmekle yetinmek zorunda bırakılıyor. Aşk karın doyurmuyor sevgilim!

İran’da araştırmacılar yapay zekanın ilginç bir kullanım alanından bahsetmeye başladı. Haftalar alan fetva verme süreci yapay zekanın yardımıyla saatler düzeyine indirilebilirmiş. Bin beş yüz senedir sorulan sorular artık daha mı hızlı yanıtlanacak? Orucu bozan durumlar? Kimin kiminle evlenebileceği? Kadınların “ziynet yerleri”nin neresi olduğu? Hangisi haram? Hangisi helal?

Artık ramazanda Sultanahmet’e ya da Eyüp’e gidip, popüler hocalara soru sormak için saatlerce beklemeye gerek olmayacak o zaman. Bir mobil uygulama (app) imdada yetişecek. Cevabını merak ettiğin soruyu soruyorsun. Dini geçerliliği olan cevabı birkaç saniye içinde öğrenebiliyorsunuz! E şimdi ne olacak? Geri kalan zamanda ne yapacaksın? Dünya ile ahiretle ya da başka konularla ilgili başka sorular da soracak mısın? Kendini geliştirecek misin? Yoksa iftar vaktine dek zaman öldürmek için bir kenarda uyuklayacak mısın? Anglo-saksonların icat ettiği pragmatizm yeterli olsaydı, evrende ne değişim-devinim olurdu ne de entropi! Oysa ne demişti Peter Hammill: Entropide değişmezlikten daha tuhaf bir şey olamaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 392 12.10.2023)

Sabah oy vermeye ilk kim gidecek!

Veri evrende serbest dolaşır. Yakalananlar enformasyon olur. İşlendikçe bilgi halini alır. İşleyenin hayatına değer katar. Evrende serbest dolaşan veriyi yakalayan çeşitli kaynaklar var. Ağaçlardan bilgisayarlara kadar. İkisinin arasında bir de “bilinç” sahibi bir kaynak var: İnsan!

Politikacısından medya mensubuna, mahallenin muhtarlarına dek insan kitlelerini hedef alan pek çok kişi, odaktaki bireylerin bilincini tahrip etmeye çalışıyor. Gerçek-ötesi (post-truth) imkanları kullanarak. Somut gerçeği eğip bükerek. Kendi kişisel çıkarları, emelleri için!

Bilinci tahrip etmek için iki koldan saldırı-gayret var. Birincisi yoğun bir şekilde nesnel gerçekliği tam yansıtmayan enformasyon bombardımanı. İkincisi de cesurun cesaretini kıracak, çekingeni korkutacak bir söylem modeli. Birkaç hafta sonra yapılacak seçimlerde ilk kez oy kullanacak olan Z Kuşağı mensuplarına yönelik samimi olmaktan uzak politikacıların yaptıkları da benzer.

Z Kuşağı, tanım gereği, oy verme hakkına sahip seçmen grubu içinde en genç dolayısıyla da en taze bilişsel kapasiteye, beyne sahip bireylerden oluşuyor. Eğitim sistemi ne kadar yıpratırsa yıpratsın, internet gibi global erişim imkânı sunan bilgi kaynakları sayesinde bu genç zihinlerin “sorgulayıcı akıl”dan, “eleştirel düşünce”den uzaklaşmaları, çok şükür, tam manasıyla sağlanamıyor. Gençler soruyor, sorguluyor! Yaşlarının genç olmasının getirdiği bir avantaja daha sahipler: Ekonomik anlamda kirlenmemiş olmaları. Toplum ile yıpratıcı, ödün verici çıkar ilişkileri kurmuş olmamaları (ya da sınırlı alanda kurmuş olmaları).

Hal böyle olunca boğazına kadar çamura batmış olanlar iki yoldan ilerliyor. Her ne olursa olsun kendilerine oy vermeyecek olanların cesaretini kırmak. Oy vermeye gitme heveslerini kaçırmak. Bir oy bir şey değiştirmez bakış açısına onları hapsetmek. Oy verecek olanların da gidip muhalif partilere oy vermemelerini temin etmek için onlar üzerindeki korku verici söylemi artırmak. Burs alıyorsa, bursunun kesileceğini, yurtta kalıyorsa yurttan atılacağını ima etmek. Ne iması alenen söylemek.

Malum benzer bir durum ikinci İstanbul belediye seçimlerinde de gözlenmişti. Ancak tam tersi bir tepkiye neden oldu. Oyunu değiştirenlerden, ilk seferinde oy vermeye gitmemiş olanların güdülenip oy vermeye gitmesine dek çok geniş bir spektrumda uyuyan devi uyandırdılar. Sonuçlar ortada. İlkine göre ikinci seçimde İmamoğlu çok daha farklı bir skorla kazandı.

Şu an da aynı şeyden korkuluyor ama belli edilmiyor. Çünkü biliniyor ki belli edilirse ters tepki verecek kitle daha da genişleyecek. Korkanlar, sinenler korkularını yenecek. Kendilerinde nereden geldiğini anlayamadıkları bir cesaret duygusu hissedecekler. Sabah oy veren ilk seçmen olmak isteyecekler.

Sorumluluk sahibi, sağduyulu büyüklere düşen ise seçimlerin adil bir şekilde gerçekleşmesini sağlamak. İşin içine hile hurda karıştırmamak, karıştırmaya çalışanları engellemek. Osmanlı nasıl battı diye soruluyor. Cevap basit. İçten oyularak. Nasıl oyulduğu da biliniyor. O zamanlar böyle post-truth gibi janjanlı isimleri yoktu ama model aynıydı. Kafanı kuma sok. Gerçekleri çarpıt. Çünkü son anda kendini kurtarabilirsen, elli katlı gökdelenden yere düşme süreci senin için bir problem olmayacaktır. Havadaki elektriklenmeyi hisseden ise sadece Z Kuşağı değil! Ne demişti ünlü düşünür Roger Waters: “Şansımız dönüyor, Sylvester!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 367 13.04.2023)

Ben nasıl katkıda bulunabilirim diyenler: Karşılaştığınız her bir yalana karşı üç doğru içerik üretiniz!

Bir süredir sürekli karşıma çıkıyor. Gelecekte bir gün insanlarla yapay zekâ robotlar arasında bir dünya savaşı çıkmış. Savaşı insanlar kazanmış. İnsan ordularının komutanları savaş sonrası değerlendirme yaparken bir general “her şeyi anladım da” demiş, “bunlar savaşmaya neden kılıçla geldiler, onu anlamadım”!

Bu hayali general belli ki yapay zekanın oluşturulma sürecini bilmiyor. Ancak bu hikayecik aynı zamanda bugün “önyargı” denilen yapay zekâ sorununun altını çizmesi açısından da önem arz ediyor! Malum yapay zekalar büyük veri kümeleri baz alınarak, tam bir liberal-gerçekçi şekilde eğitilir! Araya eklenen “kırmızı çizgiler” yoktur! Ne yaşanmışsa o! İnsanı yetiştirirken bu “önyargı” olgusu “biz anamızdan-babamızdan böyle gördük” sloganı ile “kültür” adı altında meşrulaştırılıyor da iş yapay zekayı yetiştirmeye geldiğinde “önyargı” oluyor! Bir gün insanlık bu bencilliği (ya da yerelliği) de aşacaktır!

Belli ki savaşa kılıçla gelen robotların yapay zekâsı hatalı ya da eksik veri kümesi ile eğitilmiş. İnsanlık tarihinde belki de kılıçla yapılan savaşlar, tüfekle-nükleer silahla yapılan savaşlardan adet olarak çoktur ama öldürücü sonuç vermesi açısından bir atom bombası kaç kılıca bedeldir? O robotların yapay zekâsı demek ki işin bu yanını “ıskalamış”!

Günümüzde de yapay zekalar ister istemez benzer bir liberal-gerçekçi modele göre eğitilmekte. Bu yaklaşım yapay zekayı, komut-merkezli geleneksel yazılımdan ayıran temel özelliklerden! Hal böyle olunca yapay zekâ yetiştirirken onun hangi sağlıklı veri ile besleneceği önem kazanıyor! Malum birkaç aydır ChatGPT ortalığı kasıp kavuruyor. En son Microsoft firması onu Azure bulut bilişim platformuna entegre ettiğini açıkladı. Öte yandan gizli “insancı”lar hatalarını ya da eksikliklerini bulup, onu rencide etmek üzere birbirleriyle yarışa girdi bile.

ChatGPT gibi bir yapay zekanın yetişmesinde doğru-objektif dijital bilgi hazineleri ne derece kullanılabilmekte? Eldeki en büyük dijital veri kümesi internette kamuya açık olanlar. Sosyal medya dahil! Bu nahoş durumun ilksel örneğini dijital kültür Vikipedi’nin ortaya çıkış sürecinde yaşadı. İkinci dalga sosyal medya ile biti kanlanan dezenformasyon olgusuyla idrak edildi-ediliyor. Yeni halka yapay zekalar mı olacak?

ChatGPT, örneğin, daha önce Microsoft’un TAY ile yaşadığı talihsizliğe benzer bir şey yaşamasın diye, anlık geribildirimlere kapalı bir model. Yani onu kullananların verdiği geribildirimler herhangi bir filtreden geçirilmeden direkt ChatGPT’yi güncellemiyor! Ancak onun eğitim sürecinde kullanılan sağlıksız dijital besin (bilgi) kaynakları, ChatGPT’nin halihazırda hatalı ya da eksik cevaplar üretmesine neden olabiliyor! Dünya sosis şeklindedir diyenler yeterince büyük miktarda içerik üretirlerse ChatGPT bir dahaki sefere dünyanın sosis şeklinde olduğunu söyleyebilir! Savaş meydanına kılıçlarla gelen robotlar gibi!

Son on senedir gülüp geçilen, dijital dünyada-sosyal medyada üretilmekte olan yalan-yanlış içerik (dezenformayon, mezenformasyon vb.) bu sayede “değerli hale gelebilir”. O nedenle yalana yalan, yanlışa yanlış demek, doğru-nesnel içeriği pekiştirmek her zamankinden çok daha önemli! Şu da var: Yıllardır çocuklarının, gençlerinin nasıl yetiştiğini önemsemeyen toplumlar, yapay zekaların doğru yetişmesi için mi çaba harcayacak? Alan Paton’dan izinle: “Ağla, sevgili gezegenim!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 356 26.01.2023)

Web3’ün dijital coğrafyası olarak Metaverse. Web2.0 ile gelen üç temel soruna (post-truth, dezenformasyon, yankı odası) Metaverse nasıl bir açılım getirecek? Metaverse iki boyutta değişime uğratılan gerçeklik algısını üç boyuta taşıyabilecek mi? Eskiden “yalan dünyayı dolaşırken, hakikat topallayarak gelir” idi. Metaverse “yalan”ı evrende dolaştırırken hakikat belki de topallaya topallaya aya ancak ulaşacak. Turing bursiyeri öğrencilerle bu hususları değerlendirdik.

Videonun Tamamı burada