Yapay zeka demek için bilincinde olduğunun bilincinde olması gerekmez mi? Peki dünyanın el birliği ile ürettiği ileri bir teknolojik ürün pratikte tek bir ülkenin malı olabilir mi?

Son günlerde teknoloji ile ilgili iki laf ağızlara pelesenk oldu. Biri “yapay zeka” diğeri ise “yerli ve milli teknoloji”. Başımızı nereye çevirsek gözümüze çarpan yeni teknolojik üründe illa ki bir yapay zeka katkısı var. Cep telefonu yapay zekalı, laptop yapay zekalı, internet bankacılığı yapay zekalı. Yapay zeka dünyada altmış senede görmediği ilgiliyi Türkiye’de altmış günde gördü. Bir altmış gün sonra da unutulmuş kahramanlar çöplüğünde yerini alacaktır!

Olguların, kavramların bu denli hızlı tüketilmesinde ana etken nedir? Üretim süreciyle ilgili herhangi bir bilgi, deneyim, ilgi ya da menfaatimizin olmaması belki de! Vitrine sürekli yeni bir şeyler çıkarılsın ve biz de cebimizin gücü yettiğince onlardan beğendiklerimizi alalım, kullanalım, tüketelim. Sonra? Sıradaki!

Peki bugünün dar yapay zeka uygulamalarına “yapay zeka” demek ne kadar doğru? Bugün yapay zeka diye anılan yazılım, donanım ya da uygulamaların neredeyse tamamı “makine öğrenme” denilen olguya saplanıp kalmakta. Bu düzeydeki yapay zekada bir bilinç var ama “o bilinç” bilincinde olduğunun bilincinde değil! Oysa sokaktaki insan için zeka dendiğinde örnek alınan rol model insandır. Ve insan bugün sadece bilincinde değil, aynı zamanda bilincinde olduğunun da bilincindedir. Ki otonom irade buradan filizlenir. Bilimerleri yapay zekanın bu düzeye ancak 70-100 sene içinde geleceğini öngörmekte. Kaku gibi bazı bilimerleri ise neden bu düzeyde bir yapay zeka isteyelim ki diyerek konuyu sulandırıyor.

Ağızlara sakız olan ikinci olgu ise “yerli ve milli”. Bir teknolojik ürüne “yerli ve milli” demenin teknik düzeydeki kriterleri nedir? Hammaddesi ve onu işleme süreçleri ile son ürünün tasarımı dahil her şeyin ülke sınırları içinde tasarlanması, üretilmesi-yeniden üretilmesi vs mi gerekir? Örneğin Kaliforniya’da tasarlanmış, elektronik parçalarının bir kısmı Kore’den gelen, Çin’de üretilmiş bir ürün ABD malı mıdır, yoksa Çin malı mı?

Listeye yazılım tarafı da eklenebilir. ABD’li yazılım firmalarının ürettiği işletim sistemi ve kod geliştirme yazılımları kullanılarak tasarlanmış, kodlanmış, üretilmiş bir yazılım (örneğin akıllı cep telefonları için bir uygulama – app!) yerli ve milli midir; değil midir?

Izdırap çek(tir)meye gerek yok: Nasıl ki Kore’de üretilmiş parçalar, Çin’deki fabrikada bir araya getirilerek üretildiği halde inovasyon Kaliforniya’da yapıldığı için o cihazlar Amerikan malı oluyorsa, ABD kaynaklı imkanlar kullanılarak üretilen yazılımlar da tasarlanıp-yaratılan ülkenin malı olur. Her iki durumda da başka ülkelere bağımlılık söz konusu olsa bile. Çin eğer fabrikalarını kapatırsa Apple iPhone ürettiremez hale gelebilir.

Keza Apple AppStore’u kapatırsa herhangi bir Türk firmasının, örneğin GSM operatörünün, bankanın, e-ticaret sitesinin iOS için geliştirdiği uygulama (app) erişilemez, kullanılamaz. Ülkelerarası bu bağımlılık iş global ticarete geldiğinde kabul edilebilir bir olgu görünümündedir. Oysa konu “siyaset” olduğunda “yerli ve milli” sloganı haklı olarak kitleleri etkileyebilmekte. Belki de çelişen nokta yerli ve milli olgusunu globelleşmiş ekonominin bir parçası haline gelmiş ürünlerle irtibatlandırma çabası. Bugünün küresel ekonomisinde özellikle de ileri teknolojik ürünler, resmiyette tek bir ülkenin olsa da pratikte artık tüm dünyanın malıdır.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 128 – 07.09.2018)

Robotlar bilinç sahibi olup da kötü şeyler yapmaya başlarsa ne yapmalı? Uzaktan kumanda ile kapatmak çözüm olabilir mi?

Michio Kaku’ya göre insanlığın ikinci uzay çıkarması yepyeni teknolojik buluşların da ortaya çıkmasını olanaklı kılacak. Bu teknolojilere yön veren temel özellikler ise yapay zeka, bilgisayar-beyin etkileşimi ve kuantum bilgisayarlar. Kaku bu öngörülerini Martta Las Vegas’ta IBM’in düzenlediği bir konferansta dile getirdi.

60larda idrak edilen birinci uzay çıkarmasında hedef ay idi. O sayede bilişimin beyni olan transistörlerin küçültülerek yongaların (chip) içinde entegre edilmesi sağlandı. Bu sayede bilgisayar gücü gündelik hayata girdi.

Mars nicedir herkesin gündeminde. İkinci uzay macerasında da amaç Mars’ta kolonileşmek. Bunun için çok daha ileri teknolojilere gereksinim var. Örneğin insan ile sürekli etkileşim içinde olacak nesneler. Bunlar yapay zekayla güçlendirilmiş birer uzman olacak ki bu uzay macerasında astronotlara yardımcı olabilsinler. Ancak bu açılım gündelik yaşamda da yerini bulacak. Bazıları buldu bile. Robot-doktor, robot-avukat, robot-şoför vs. O arada internet de yaşam alanı içindeki herhangi düz bir satıhtan (duvar, masa vs) erişilebilir hale gelecek.

Böylece elektroniğin e’sinin bilinmediği zamanlardaki fantaziler de birer birer “teknoloji” haline gelecek. Örneğin “Ayna ayna söyle bana…”. Sadece ayna değil artık duvalar, masalar, her şey konuşmaya başlayacak. Belki de iki ayarı olur: Özel ve genel diye. Böylece özel ayarlı bu cihazlar dünyadaki en güzel kadının soran kişi olduğu yalanını söylerken, genel ayarlı olanlar son dünya güzelinin resmini ekrana getirir.

Bilgisayarla telepatik iletişim Kaku’ya göre yaygınlaşacak. Geçtiğimiz günlerde ölen Hawking de yaşamının son yıllarında bu teknolojiyi kullanmıştı. Böylece insanlar düşünce gücüyle elektronik cihazları kullanabilir hale gelecek.

Basit ilk örnekleri kullanımda olan kuantum bilgisayarlar ise belli bir süre sonra ticari hale gelecek. Bugün kuantum bilişim alanındaki ürünlerini, rekabet avantajını kaybetmemek için dünyaya duyurmayan ülkeler, bir süre sonra bu icatlarını açıklamak zorunda kalacak. Bu sıçrama gerçekleştiğinde bugün siber güvenlik açısından yürürlükte olan tüm teknolojik çözümlerin yeniden gözden geçirilmesi gerekecek. Nedeni basit? Mevcut siber güvenlik çözümlerinin tamamı olmasa bile pek çoğu beklenen süre içinde bilgisayarların güvenlik duvarını aşmaya yetecek işlem kabiliyetine sahip olmaması gerçeğine bel bağlamış durumda. Oysa kuantum bilgisayarların işlem hızı mevcut bilgisayarlardan binlerce kat hızlı olacak. Bellidir ki bu yeni dönemde siber güvenlik çözümleri de kuantum bilişime göre yeniden elden geçirilecek; ortaya yepyeni çözümler çıkacak. Şifre olarak kullanılan uzunca kelimeler dijital hesapları korumaya yetmeyecek. Belki de biyometrik çözümler kaçınılmaz olacak.

Robotlar kötüleşip, dünyayı ele geçirebilir mi? Kaku da bu soruya sağduyulu bir cevap veriyor. Kısa vadede olmasa bile, “başıboş bırakıldıklarında” uzun vadede evet. Uzun vade bu yüzyılın sonu. Önerdiği çözüm ise düşündürücü: Robotun içine bir yonga konur, isyan etmeye kalkarsa robot kapatılır! Keşke dijital hayat o kadar kolay olsaydı. O zaman bu kadar siber güvenlik çözümlerine gerek kalmazdı.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 107 – 13.04.2018)