ABD’deki mahkeme belki de yapay zekaların kaderini belirleyecek!

“Hafta sonunda Amerika’nın en nefret edilen adamları olacaksınız.” Bu sözün sahibi de hedefi de politikacı değil. Bu tümceyi Elon Musk’ın, OpenAI kurucuları Sam Altman ile Greg Brockman’a sarf ettiği iddia ediliyor. Sebep ise hafta başında Kaliforniya mahkemelerine görülmeye başlayan büyük kavga: Musk ile OpenAI arasındaki hesaplaşma. Bu hikâyeyi yalnızca “şirketler arası dava” gibi okumak ciddi bir yanılgı olur. Çünkü burada tartışılan şey sadece para değil. Yapay zekânın nasıl bir toplumsal rejim üreteceği de yargılanıyor.

Hikâyenin geçmişi on yılı aşıyor. Anlatılanlara göre Musk, Google kurucularından Larry Page ile yapay zekâ üzerine sert bir tartışma yaşar. Page, insan-sonrası bir geleceği teknik bir evrim olarak görürken, Musk bunun insanlığın tasfiyesi anlamına gelebileceğini savunur. Kısa süre sonra Google, DeepMind’ı satın alır. Musk ise Sam Altman, Greg Brockman ve Ilya Sutskever gibi isimleri etrafında toplayarak farklı bir model önerir: Kâr amacı gütmeyen bir yapay zekâ organizasyonu. Böylece OpenAI kurulur.

Başlangıçtaki fikir dikkat çekicidir. Yapay zekâ, birkaç teknoloji devinin kontrolüne bırakılmayacaktır. İnsanlık adına geliştirilecektir. Fakat Kasım 2022’de ChatGPT’nin ortaya çıkışıyla denge değişir. Yapay zekâ bir araştırma laboratuvarı konusu olmaktan çıkar; gündelik hayatın doğrudan parçasına dönüşür. Buradaki görünmeyen kırılma noktalarından biri de Microsoft. Bill Gates’in OpenAI ekibine yaptığı “biyoloji sınavını çözsün, o zaman konuşuruz” meydan okuması, bugün teknoloji tarihinin sembolik anlarından biri sayılıyor.

GPT bunu başardığında olay başarılı bir yazılım olmanın ötesine geçti. Yapay zekâ, sermayenin merkezine yerleşti. Sonrası çok hızlı gelişti. Elli yıllık araştırma alanı birkaç ay içinde küresel tüketim ürününe dönüştü. Yapay zekâ artık yalnızca mühendislerin değil, köşedeki bakkalın, lise öğrencisinin, avukatın ve çiftçinin de gündemine yerleşti. Musk’ın itirazı tam bu noktada yoğunlaşıyor. Ona göre ‘OpenAI kuruluş amacından saptı’. İnsanlık adına kurulmuş yapı, yatırımcı mantığına teslim oldu. OpenAI ise tersini ima ediyor: Bu ölçekte yapay zekâ geliştirmek için devasa sermaye gerekiyor! Yani konu ahlaki tercihten çok sistem zorunluluğu. Aslında mahkemenin tartıştığı da tam olarak bu. Bir şirket sözünü mü bozdu, yoksa dijital ekonominin doğası mı kendisini dayattı? Musk OpenAI’ın orijinal misyonuna geri dönmesini, yaklaşık 150 milyar dolarlık bir tazminat ve Altman ile Brockman’ın şirketten uzaklaştırılmasını talep ediyor. Sutskever bir süre önce zaten OpenAI’dan ayrılmıştı.

Bu tür davalar genelde iki tarafın da “ben kazandım” diyebileceği şekilde sonuçlanıyor. Belki Musk’a bir miktar tazminat ödenecek. OpenAI yoluna devam edecek. Musk samimiyse şöyle yapabilir: Alacağı parayla kar amacı gütmeyen yepyeni bir yapay zeka organizasyonu kurar. Dünyayı kurtarır! (Para kazandıran bir yapay zekası zaten var; Grok). Brockman’ın mahkemedeki ifadesine göreyse OpenAI’ı önce Musk kar amaçlı hale getirmek istemiş. Derdi de oradan kazanacağı para ile Mars’ta koloni kurma projesini finanse etmek! Tesla varken neden mi OpenAI? Olasılıkla hedeflediği paraya daha hızlı ulaşmasını sağlayacağı için(di)! Davayı geçen sene elinde federal imkanlar varken açabilmiş olsaydı belki de istediği her şeyi alabilirdi. Olasılıkla fırsat bulamadı. ‘Yahut vakit olmadı’.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 521 15.05.2026)

NOT: Dava “zamanaşımı” kararıyla sonuçlandı; Musk kaybetti! Zaman aşımı durumu dava açılmadan önce neden araştırılmamış, bilen yok!

Yapay zeka en iyi şartlarda “görünürde özbilinçli” olabilirmiş. Peki insan?

Microsoft’ta yapay zeka işlerinin başındaki yönetici Mustafa Süleyman yapay zekadaki özbilinç kavramı ile ilgili ilginç bir yaklaşımda bulunuyor: Makinedeki özbilinç kavramını “görünürde özbilinç” şeklinde değerlendirmek daha doğru olacaktır.

Microsoft’tan önce Google’ın satın aldığı DeepMind’ın kurucuları arasında yer alan Süleyman yapay zeka konusundaki uzman kişilerden birisi (1984 doğumlu Süleyman’ın babası Suriyeli annesi İngiliz). “Görünürde Özbilinçli Yapay Zeka” (Seemingly Conscious AI – SCAI) özde şu uyarıda bulunuyor: Bir yapay zeka ile kurulacak etkileşimin derinliği, duygusal bağlamı vb. insanda onun bilinçli bir şahsiyet olduğu imajını oluşturabilir. Ancak bu geçerli değildir. O nedenle etkileşimdeki rolü baz alındığında yapay zekanın ancak görünürde bir özbilince sahip olduğundan bahsedilebilir.

Doğru ancak bir de işin göstergebilimsel bakış açısı var. O bakış açısıdır ki algısal gerçeklik ile “asıl” gerçeklik arasında “sorun yaratmayan” bir ayrıklık oluşturmaktadır ve modern toplumun pek çok ögesi bu ayrıklık üzerinde yaşam bulmaktadır. En yakın örnek olarak Windows ya da MacOS gibi işletim sistemleri verilebilir. Bilgisayarın içinde olup bitenler ile bir kullanıcının ekran-klavye-fare kullanarak yaptığı şeylerin tanım kümeleri farklıdır. Kullanıcı ekranda “görsel bir ögeye” (örneğin ikon) “tıklarken”, bilgisayarın içinde olan bir grup elektronik devre arasında gidip gelen elektrik akımıdır.

Bilinç söz konusu olduğunda benzer bir “görünürde”lik insan için de geçerli. İnsandaki bilinç ne zaman “görünürde” olmaktan çıktı da “gerçek” oldu? İnsan daha bilincin ne olduğunu tam anlamıyla tanımlayamamışken. Çünkü bilinç tanım gereği kişisel bir şey. Nesnel olarak tanımlanabilecek, standartları üzerinde metrikler geliştirilebilecek bir şey değil. Sağlıklı bütün insanlarda bir bilinç olduğu kabulü var ama yol pek de oradan öteye gidemiyor.

İşte sosyal medya! Bir turnusol kağıdı gibi son yıllarda bu gerçeğin daha anlaşılır hale gelmesini sağladı. Aynı gerçeklik farklı bireyler tarafından farklı ölçütlerde değerlendirilmeye ve ona göre doğru ya da yanlış olarak nitelendirilmeye başladı. Bunun güzel bir adı da var: Post-truth! (Gerçek-ötesi, doğru-ötesi).

Bu “ötesi” takısı kişide farklı anlamları çağrıştırabilmekte. Bir şey daha iyi bir alternatifi icat edilerek aşılmış gibi. Örneğin saatte ancak 100 kilometre yapabilen bir otomobilin saatte 240 km. yapabilen biri tarafından “aşılması” gibi. Oysa öyle değil! “Ötesi” burada biraz da “arkası”, “karanlığı” gibi (nahoş) bir şey çağrıştırmalı. Post-truth özelliklerine sahip bir bilgi örneğin daha doğru-nesnel değil de daha öznel bir bilgi anlamına gelmekte. Eskiden “kuzguna yavrusu şahin görünür” idi. Şimdiki kuzgun tüm dünyanın da yavrusunu şahin gibi gördüğünü kabul etmekte (gerekirse etmeye zorlamakta).

Özbilinç insan için “görünürde” olabiliyorsa makine (yapay zeka) için “ancak görünürde seviyesinde kalması” bir yetersizlik değil, tam tersi ulaşılabilecek azami seviye anlamına gelecektir. Bu ise Süleyman’ın bir diğer tespiti ile tatlı bir çelişki yaratmakta. Süleyman, tipik bir kapitalist sanayi toplumu paradigmasıyla şu vizyonu çiziyor: “Yapay zekayı insanlar için geliştirmeliyiz, bir kişi olsun diye değil”. Eski makineler için bu tür tek-taraflı öngörülerde bulunmak normaldi. Ancak söz konusu yapay zeka olduğunda akla şu soru da geliyor: “Acaba yapay zeka(lar) bu konuda ne düşünüyor (olacak)?”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 489 19.09.2025)

Geleceğin yazarı daha mı az yazacak?

Microsoft geçtiğimiz günlerde bir liste yayınladı. Üretken yapay zekanın insanın elinden en hızlı şekilde alacağı meslekler listesi. Listenin tepesinde yer alan mesleklerden bazıları şunlar: Tercümanlar, çevirmenler, yazarlar, edebiyatçılar, teknik yazarlar, editörler. Bu üçüncü oluyor.

Matbaa bu “içerik üreticileri” olumlu yönde etkilemişti. Yazdıkları, düzelttikleri metinler daha geniş bir pazara hitap edebilir hale geldi matbaa sayesinde. Daktilo ve akabinde bilgisayarın biraz zorladığından dem vurulabilir. Bugün neredeyse hiçbir yazar kaleme aldığı içeriği elyazması formatında satışa sunmuyor olsa da pek çoğu bilgisayar kullanmaya yanaşmıyor. Biraz yaş biraz da alışkanlık boyutu söz konusu. Daktilo ya da bilgisayar ile genç yaşta tanışanlar daktiloya (ya da bilgisayara) kolayca adapte olabildi. Yaşı tutmayan kıdemliler ise kalem ile yazmaktan vazgeçmedi. Bir kısım arafta kalıp daktilo kullanmaya devam ediyor olabilir.

Bu üçüncü evrede teknoloji bu kez doğrudan içeriğe odaklanmış durumda. Metin işleme becerisi gelişmiş üretken yapay zekalar (tüm o GPT’ler, Gemini’ler vd.) ister istemez yazılı metin üzerinde çok daha verimli çalışabiliyor. O nedenle örneğin bir metni analiz etmek ve onu sadece dilbilgisi kurallarına göre değil aynı zamanda anlamsal boyutta da değerlendirmek bu tür yapay zekalar için kolayca uzmanlaşabilecekleri alanlar.

Hukuk alanında örneğin yapay zekanın ilk indireceği hedefler içinde kurumsal sözleşme metinlerini ilgili yasa maddelerini baz alarak incelemek yer alıyordu. Edebiyatta benzer bir durum editörlük mesleği için söz konusu. Editörlük belki de ıskalanmış bir alan. Her yayınevi editörlük işine aynı ilgiyi-önemi göstermeyebiliyor. Yapay zeka bu alandaki prematüreliğin giderilmesini sağlayabilir. Her yazarın yanıbaşında duran ve özellikle de onun metinleriyle “büyümüş” bir editör ne büyük kolaylık sağlar! Unutmamak gerekir ki bu yapay zeka editörleri o dilin her türlü özelliğini-kuralını biliyor olacak.

Benzer şekilde üretken yapay zekaların başarı ile yerine getirebileceği bir diğer alan da çevirmenlik. Artık herhangi bir dilde yazılan bir roman, neredeyse her dilde yazılmış gibi olacak. Çünkü anında istenilen dile çevrilebilecek. Çeviri söz konusu olduğunda hiçbir zaman tam başarı sağlanamayacak en az bir edebi alanın olabileceğinden bahsedilebilir: Şiir! (Yine de umutlanmamak lazım; yapay zeka orada da beklenmedik bir çeviri performansı gösterebilir).

Yazarların, özellikle de kurgu öykü-roman yazarlarının yanıbaşında bu denli gelişmiş araçların yer alması güzel haber de bununla birlikte gelen bir de kötü haber var. Microsoft’un listesine göre üretken yapay zekalar yazarlık müessesesine de göz dikmiş durumda. Yazarlığın kendisi de gelecek yıllar içinde insandan yapay zekaya geçebilir. Bir yanda yepyeni yapay zeka yazarlar türeyebilir ve bu yapay yazarlar çok-satanlar listesini doldurabilir. Ancak (yaşayan ya da ölmüş) insan yazarlar için bir umut ışığı hala var. Kendi isimleriyle yapay zekanın eser üretmesine izin verebilirler. Telif karşılığı tabii ki! Bir sonraki Borges ya da Yaşar Kemal romanını yapay zeka yazabilir ve bu eser Borges ya da Yaşar Kemal adıyla yayınlanabilir. Yazarlık, yaşayan bir yazar için, kendi yapayının ürettiği metne son dokunuşları yapmaktan ibaret hale gelebilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 488 12.09.2025)

Trump faktörü yapay zekayı nasıl etkileyecek?

George W. Bush 2000 Kasımında seçimi kazandı. Ocak 2001’de ABD başkanı oldu. Dokuz ay sonra 11 Eylül terör saldırıları gerçekleşti. 90’ların ikinci yarısında çıkış yapan internete-webe yatırım balonu da bu olayla sona erdi. Webe gönül vermiş kanaat önderleri yine de onun yok olmasına izin vermediler. Yeni bir etkileşim modeli için teknik altyapı önerdiler; uygulandı. Bugün sosyal medya denilen kavram ile Facebook, Instagram, Tik Tok gibi siteler bu teknik altyapının (Web 2.0) üzerine inşa edildi.

2024 Kasımında yine bir Cumhuriyetçi seçimi kazandı. Trump Ocak 2025’te resmen başkan olacak. Dijital teknolojilerin zirvesinde ise şimdi yapay zeka var. Trump’ın başkanlık dönemi yapay zekaya iyi mi gelecek kötü mü? Uzmanlar mevcut ABD Başkanı Biden’ın YZ ile ilgili düzenlemeleri öngören kanun hükmündeki kararnamesinin yeni dönemde iptal edileceğini ve “bırakınız yapsınlar” liberal mottosunun yapay zeka dünyasına hakim olacağını öngörüyor. Bu basitçe “vahşi batı” ya da “vahşi kapitalizm” diye bilinen şey! Yapanın yanına kar kalması. Ötekinin hakkına işe geldiği ölçüde saygı duyulması.

Buradan AGI çıkar mı? (Güya) “insan seviyesinde” bir yapay zeka üretilebilir mi? Belli başlı büyük şirketler kendi koydukları kurallar çerçevesinde çalışmalarına devam edeceklerdir. Yani hem savcı hem hakim olarak! “Şirket içi etik kurallar” iş hisse fiyatına, kar marjına, rekabet avantajına geldiğinde bir kenara sinmek zorunda kalacaktır! Bush zamanının yükselen ilk değeri Google olmuştu. O zamanlar mottosu da “kötü olma” idi (don’t be evil). Günümüzde o rolü OpenAI üstlenmiş durumda. Kar amaçlı hale dönüşmeye karar vererek, “kötü”lerin dünyasına geçiş yapıyor. İyi kalıp kalamayacağını herkes görecek!

Trump’ın dönemi ile ilgili önemli bir faktör de Elon Musk! Musk her iki adayın kampanyasına milyonlarca dolar bağış yapan tipik Amerikalı ultra-zenginlerden farklı olarak risk aldı ve Trump ile birlikte mitinglere çıktı. İnat edip Twitter’ı durduk yere neden satın aldığı şimdi daha iyi anlaşılmış oldu!

Musk’ın yapay zeka macerası OpenAI ile paralel olmak zorunda değil. Kuruluşu sırasında destekçileri içindeyken şimdi OpenAI ile mahkemelik. Microsoft’un ittirmesiyle OpenAI’ın üstlenmeye kalktığı rolü belli ki Musk kendi kontrolündeki şirket(ler) bünyesinde yapmayı arzulamış. OpenAI bir tür tarafsız YZ altyapısı oluşturan Ar-Ge kurumu olarak kalsın istemiş. O herkesin kullanabileceği bir LLM geliştirsin ama kar amacı güdenler bunun üzerinde kendi YZ uygulamalarını kendi geliştirsin! Herkese hammadde veren üretici misali. Oysa OpenAI perakendeciliğe soyundu!

İyi niyetle ortaya çıkan sosyal medya bugün nasıl ki doğruyu, gerçeği, nesnelliği gölgeleyen en güçlü mecra olduysa başıboş bırakılan yapay zeka da yirmi sene sonra insanın başına büyük bir bela haline gelebilir. Hatta daha fazlası. Çünkü yapay zeka kontrolden çıktıktan sonra insanın bir daha kontrol altına alamayacağı (ve ondan kurtulamayacağı) ilk büyük teknoloji olma potansiyeline sahip. Adı üstünde birisi medya diğeri zeka! Birisi araç, diğeri ağa! Birisi insanın ezikliğini gidermek için etrafını yakıp yıkması, diğeri zıvanadan çıkarsa bir vuruşta insanı bile yok edecek Frankenstein!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 447 14.11.2024)

Geleceğin kamu yönetimi yapay zekayı insana köle yapmayı başarabilir mi?

Terminator, Titanik (ve tabii Avatar) gibi filmlerin yönetmeni James Cameron yapay zekanın denetlenmesi ile ilgili proaktif talepleri Titanik’in durumuna benzetiyor. Bu ikinci diyor. Daha önce de koca geminin buzdağına çarpmayacağı, çarpsa bile batmayacağı düşünülmüştü. Titanik popüler kültürde birinci olabilir ama yapay zekadan önce gelen ikinci bir örnek daha var: Cinayetin geliyorum diye bas bas bağırdığı Gabo’nun o ünlü romanı: Kırmızı Pazartesi!

Netflix’te yeni Bill Gates belgeseli yapay zekanın geleceği nasıl şekillendireceğine odaklanmış durumda. Malum Microsoft, yapay zekayı gündelik yaşamın bir parçası haline getiren OpenAI’ın en büyük yatırımcılarından. Gates’in buna nasıl karar verdiği de belgeselin başlarında açıklanıyor. Gates, OpenAI’in kurucularından Brockman’a yapay zekanız üniversite sınavlarındaki biyoloji sorularını çözerse ilgilenirim diyor. Brockman, GPT-4’ü yapıp 60 sorudan 59’unu açıklamalarıyla birlikte doğru çözdüğünü gösterdiğinde de Gates, sıtma ile uğraşmak yerine yapay zekaya odaklanmanın daha akıllıca olacağına karar veriyor.

Cameron ile Gates’in diyalogu iki uçta insanlığı nelerin beklediği ile ilgili iyimser-Gates ile kötümser-Cameron’u karşı karşıya getiriyor. İyimser uçta bugün bir doktora, bir öğretmene erişim sorunu yaşayan milyonlarca insanın yapay zeka sayesinde bu imkansızlıkları aşabileceği arzusu var. Kötümser uçta ise yapay zekanın çocukların elinde oyuncak haline gelmiş bir (nükleer) bomba olma olasılığı. Bugün olmasa da yarın!

Gates’in iyimserliğinin gerisinde naif bir yan yok değil. Sanki bugünün pek çok global sorununun lojistik, mühendislik ya da matematik (yetersizlik) sorunlarından kaynaklanıyor varsayımı şeklinde. İnsanlar aç çünkü yeterli besin yok! İnsanlar hasta çünkü yeterli doktor yok! İnsanlar cahil çünkü yeterli eğitim imkanı yok! Ne o, ne o, ne o! İnsanlar öyle çünkü açgözlü öteki insanlar besinlerin, doktorların, eğitimin o insanlara ulaşmasını engelliyor!

Benzer naiflik “peki onca işi yapay zeka yapmaya başlayınca insanlar ne yapacak” sorusunda da kendini gösteriyor. Mesela diyor Gates, “yapay zeka bana dese ki tamam bundan sonra sıtma sorunuyla ben ilgilenirim, hadi sen git biraz eğlen; bu beni biraz rencide eder”. Aynı yapay zeka fabrikada çalışan işçilere, çağrı merkezlerinde çalışan uzmanlara, hukuk bürolarındaki avukatlara, hastanelerdeki doktorlara aynı şeyi söylediğinde bu insanlar gerçekten de gelecek kaygısı duymadan, ailelerini nasıl geçindireceklerini, çocuklarını nasıl büyüteceklerini düşünmeden “eğlenmeye” mi gidecek?

Bundan önce hangi müthiş teknolojik sıçrama olduğunda insanlar eğlenmeye gitmişti? At arabaları yerine otomobil icat edildiğinde mi? Mum yerine elektrik kullanılmaya başladığında mı? Bilgisayar ya da internet gündelik hayata girdiğinde mi? Teknolojik icatlar ne yazık ki insanlara adil davranmıyor! Bu adaletsizliği gidermek üzere orada duran en güçlü yapı olan kamu yönetimi ise kendisinden giderek umut kesilen bir müessese haline almış durumda. Bizim ülkemizde de “sosyal devletin öldüğü” ta 1980li yıllarda bizzat devrin başbakanı (sonrasında da en kısa süre cumhurbaşkanlığı yapmış) zat tarafından zikredilmişti! Belki de üzerinde durulması gereken en önemli sorun yapay zekanın insanlığı yok edip etmeyeceğine kafayı takmak değil. Yapay zekanın insanlar için çalışmasını, insanlara yaşamak için gerekli maddi imkanları sağlamasını temin edecek bir kamu yönetimi inşa etmek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 440 26.09.2024)

Bağlı olmak başa dert!

Anımsıyorum. Otuz beş sene önce mezun olurken üniversite yıllığına aldığımız “özlü sözler”den birisi de şöyleydi: “Eğer inşaat mühendisleri yazılımcıların kod yazdığı şekilde bina inşa etselerdi ilk ağaçkakan tüm uygarlığı yerle bir ederdi”. Bilişim dünyasının laneti çok bağlı ve çok şeffaf bir sektör olması.

Tedbirli muhasebecilerin hiçbir yere bağlamadan tek tabanca çalıştırdığı bilgisayarlar bir yana, dünyada neredeyse herhangi bir yerel ağa ya da internete (kısaca en az bir başka bilgisayara) bağlanmadan çalışan bir bilgisayar kalmadı gibi. Hal böyle olunca kaos teorisi-kelebek etkisi hemen devreye giriyor. Dünyanın bir ucundaki bir bilgisayarda ortaya çıkan hata dünyanın öteki ucuna kadar pek çok bilgisayarı etkileyebiliyor.

Öte yandan bu tür yan etkiler ortaya çıktığı an su yüzüne çıkıyor ve tüm dünyanın ilgisini çekebiliyor. Örneğin hukuki bir dava dosyasında ya da bir ameliyathanedeki olası aksaklıklar bunlardan olumsuz etkilenen bireylerin ya da daha genelde kamuoyunun önüne bu denli hızlı ulaşmıyor. Bunda belki de bilişim sektörünün nispeten genç olması bir etken. Yeterince kıdemli olsaydı belki bilişim sektörü de önce çalışanlarını güvenceye alacak ölü noktalar, prosedürler, çalışma prensipleri icat edebilirdi.

Geçtiğimiz günlerde Microsoft Windows işletim sistemi kullanan bilgisayarlarda global çapta gündeme gelen sorun basit bir hatanın ne denli büyük sonuçlar doğurabileceğini göstermesi açısından önemliydi. Dünya çapında havayolu şirketlerinden finans kuruluşlarına kadar pek çok firma ve bunların kullanıcısı konumundaki bireyler olumsuz etkilendiler. İnsanlar bilet alamadı, uçaklar kalkmadı, para transferleri yerine getirilemedi.

Bu tür problemler sanki ilk defa başa geliyormuş gibi felaket tellallığı yapmak da moda oldu. Şehrin bir ucundaki bir trafik kazasının öteki ucunda trafik sıkışıklığına neden olması bu denli kanıksanmışken olay bilgisayar ağlarında geçtiğinde birden en olmadık kalite standartlarına göre eleştiriler başlıyor. Bu bile dijitale geçişin, dijital dönüşümün dünyada tamamlanmamış olduğunun bir göstergesi. Dijitali idrak eden birisi, metropollerdeki trafiği idrak eden birisi gibi tepki verir. Demek ki dünya hala dijital köylü olmadı dijital kasabalı!

Bilgisayarların çalışmaz hale gelmesi nispeten pasif bir olumsuz etki yaratma potansiyeline sahip. Yapılması planlanmış işlerin yapılamaması. Hiç değilse yanlış yapılmasına pek neden olmuyor. Olursa zaten bunlar sorundan ziyade korsan saldırı olarak değerlendiriliyor. Ancak iş yapay zekâ olursa etkilerinin bu şekilde pasif kalması beklenmeyebilir. Yapay zekâ sadece işlerin aksamasına neden olmakla kalmayıp, işlerin öngörülmez şekilde (yanlış, güdümlü vb) yapılmasına bile ön ayak olabilir. İyi kötü kendine ait bir zekaya sahip olma sürecinde çünkü.

Günümüzün üretken dar yapay zekacıklarından bu tür katastrofik sonuçlar üretmesi beklenmese de o merakla beklenen genel düzey yapay zekaya ulaşıldığında sorunlar da sadece nicel değil nitel anlamda da büyüyebilir-değişebilir-dönüşebilir.

Güçlü (ve belki de nükleer) silahlarla yapılacak bir dünya savaşından sonraki savaşların baltalarla, mızraklarla yapılacağını öngören bilim kurgu öyküleri yazılmıştı. Benzer bir durum nükleere başvurmadan, dijital sayesinde de yapılabilir. Ağaçkakanlar dijitali yerle bir ettiğinde o güne dek bir bilgisayarın-cep telefonunun tuşuna dahi basmamış olanlar dünyadan geri kalacak olana sahibi olabilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 431 25.07.2024)

Delikanlıların paylaşamadığı dilber: Yapay Zekâ!

Elon Musk hangi firmaya ve tepe yöneticisine dava açtı? Dalga geçer gibi “Adınızı Açık’tan Kapalı’ya çevirirseniz geri adım atarım” dediği… Son bir buçuk senedir Nvidia ile birlikte adından en çok söz ettiren o firma OpenAI. ChatGPT fırtınasının kaynağı.

Musk sadece firmaya değil tepe yöneticisi Sam Altman’a da dava açmış durumda. Temel dayanağı zamanında finansal yatırım yaparken imzalanmış olan anlaşmaya aykırı davranıyor olmaları. Musk’a göre ihlal ettikleri husus firmanın bütünüyle kâr amacı güder hale gelmesi. Çünkü kurum zamanında açık-kaynak modeli ile geliştirme yapma sözü verdiği için Musk para yatırmış.

Siyaseten doğru görünen bu sebebin gerisinde iki büyük neden daha yatıyor sanki. Birincisi OpenAI’ın özellikle son dönemdeki üst yönetim krizinden sonra Microsoft ile daha da yakınlaşması. İkincisi de Musk’ın giderek Ilya’yı tutma tarafının daha ağır basması. Ilya Sutskever ile Sam Altman ikilisini Apple’dan Steve Wozniak ile Steve Jobs gibi tanımlamak belki fazla yanlış olmaz. Perde arkasındaki teknolojik beyin Ilya idi. Sam ise giderek pazarlama dehası Jobs’a benzemeye başladı.

Ilya Sam’in gönderilmesine olumlu oy kullanan yönetim kurulu üyelerindendi. Sam geri dönünce bu kez şirketteki görevlerinden ayrılmak zorunda kaldı. Zamanında Musk’ın Google’da çalışan Ilya’yı OpenAI’a katılmak üzere ikna etmeye Sam ile gitmişliği var. Ilya OpenAI firmasının daha temkinli ve kamu yararı gözeterek ilerlemesi, yapay zekâ alanındaki çalışmaları hassasiyetle gerçekleştirmesi taraftarıyken Sam daha liberal ve pazar-para odaklı görünüyor. Doğaldır ki yatırımcılar Sam gibi bir profili Ilya gibisine elli kere tercih eder. Geçtiğimiz ay Bill Gates de Sam’i konuk ettiği podcast serisinde OpenAI’ın ne yapıp edip bu işten para kazanması gerektiğini söylemiş olduğunu açıkladı ve firmanın ChatGPT aboneliği modelini beklenmedik bir adım olarak nitelendirdi.

Herkesin haklı olduğu bir tablo. Ruhunu şeytana satmazsan şeytanın da sana yatırım yapmayacağı gerçeği sadece vahşi kapitalist yatırımcılara özgü bir özellik değil. Bunun izi Goethe’ye, Faust’a kadar gidiyor! Sam Altman da idealist olmak yerine pragmatik olmayı tercih etmişe benziyor. Nispeten daha riskli bir yol ama insanlık ilk defa böyle bir tercih yapmıyor. Son kırk yılda yaygın olarak kullanıma giren hangi teknolojik yenilikte bu tür yüksek riskler yoktu? İşte internet! Plastik gibi bir icat. Hem müthiş kolaylıklar sağlıyor hem de sorumluca kullanılmazsa doğaya ve insana zarar veriyor.

Yapay zekâ konusunda temkinli yaklaşılmasını gerektiğini savunanlar samimi mi yoksa rekabette birilerinin aşırı derecede ileri gitmesini engellemeye mi çalışıyorlar? Musk neden OpenAI’ın Microsoft’a yakınlaşmasını istemiyor? Sonuçta Musk’ın görünen rakipleri Google ya da Facebook. Şu var ki Microsoft kimseye belli etmeden dünyanın en değerli şirketi olma yolunda Meta’yı da Google’ı da geride bırakmış durumda. Öte yandan yeni evli Sam’in gündemindeki en büyük sorun bu dava değil. Milyarlarca dolarlık yeni yatırım bulamazsa genel yapay zekâ seviyesine ulaşmak için gereksinim duyduğu işlem gücüne ulaşamayacak. Sam o kadar pragmatik ki fon bulmak için körfez ülkelerinin ayağına bile gitmekten çekinmedi. Bakalım dilberi Çin’e kaptırmamayı başarabilecekler mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 414 14.03.2024)

OpenAI’daki yapay fırtına, Musk-Twitter flört dönemini bile gölgeledi!

Kasım ayında fırtına sadece İstanbul’u değil chatGPT’nin yaratıcısı OpenAI firmasını da vurdu. Öyle ki Elon Musk’ın arap saçına dönen ve aylarca süren Twitter’ı satın alma sürecindeki iniş-çıkışlar bu kez günler mertebesinde gerçekleşti.

Önce şirketin yönetim kurulu, başkanı da bilgilendirmeden, genel müdür (CEO) Sam Altman’ı kovdu; başkana da tenzil-i rütbe verdi. Ardından başkan ve bir başka üst düzey yönetici istifa etti. İki gün sonra OpenAI’ın en büyük yatırımcılarından olan Microsoft’un CEO’su Satya Nadella, Sam’a sahip çıktı ve ayrılan ekibin Microsoft’ta işe başlayacağını duyurdu. Akabinde beklenmedik bir hareket geldi ve OpenAI’da çalışan YZ uzmanlarının neredeyse tamamı kovulanlar geri dönmez ve onları kovan yönetim kurulu üyeleri ayrılmazsa şirketi terk edeceklerini ilan etti. Kalabalıkların gücü galip geldi ve yatırımcılardan gelen baskı üzerine operasyonu yapan dört yönetim kurulu üyesinden üçü görevden ayrıldı. Kovulanlar ise işlerine geri döndü. Şirkete üç yeni yönetim kurulu üyesi atandı. Görevden ayrılan ve kovulma sürecinde yer alan yönetim kurulu üyeleri içinde OpenAI’ın çekirdek ekibinde yer alan kişiler de var!

Sam Altman attığı Twitter mesajlarında büyük harf kullanmamakla biliniyor. ABD’li iyi şair e.e.cummings gibi (“hiç kimsenin, yağmurun bile böyle küçük elleri yoktur”). Şükran Günü’nü kutlayan 24 Kasım tarihli mesajından sonra attığı 30 Kasım tarihli iki mesajı bu yaşanan olaylarla ilgili ve sağduyunun sesi tonunda. ChatGPT tarafından oluşturulmamış olsa bile hukuk danışmanlarının kaleminden çıktığı belli. Cümleler, özel isimler büyük harfle başlıyor vb. Demek ki Sam’in hesabına düşen payda bu türden mesajları göndermek de varmış. Bildik Sam akabinde gönderdiği ve ChatGPT’yi duyurduklarının üstünden bir sene geçmiş olmasıyla ilgili mesajla sahalara geri döndü.

Bu kapışma neden yaşandı? Bundan sonra ne olacak? Rivayetler muhtelif. Boş atıp dolu tutturmaya çalışanlar OpenAI’ın genel yapay zekâ seviyesine ulaştığını (ya da ulaşma yolunda son hızla, sağı-solu kırıp dökerek ilerlediğini) iddia ediyor. Bir başka grup, OpenAI’ın yok olması ve rakiplerinin elindeki alternatiflerin öne çıkması için yapılmış bir operasyon olarak değerlendiriyor. Ancak herkesin üzerinde hem fikir olduğu bir husus var ki o da bu türbülansın şirkete sağlayacağı bir fayda olmadığı-olmayacağı yönünde. Kimisi de Sam’in çok daha güçlü bir şekilde şirkete geri döndüğünün altını çizerek, onun açısından büyük bir kazanım olarak değerlendiriyor. Olabilir. Tabii Sam, bildik vahşi kapitalist kurumsal şirket yöneticisi profilinde birisiyse! Oysa öyle olmadığı biliniyor!

Dışarıdan bakılınca yapılan her operasyonun tam da öyle olmasının planlandığı analizini yapmak hayatı kolaylaştırıcı bir paradigma. Bir de “hiçbir şey göründüğü gibi değildir” tedirginliği var! OpenAI operasyonunda da “bir şey yapmaya çalıştılar, yüzleri-gözlerine bulaştırdılar” değerlendirmesi aşırı-basitleştirme olacağından pek rağbet görmüyor! Milyar dolarlık şirkette yapılacak operasyonların da bu kadar amatörce olmaması, şirketin şanına yakışır düzeyde görkemli olması bekleniyor! Oysa mal bu, kapasite bu! Belki de bu gerçeği abartmak aşırı-karmaşıklaştırma olarak değerlendirilmeli. OpenAI yoluna devam edecektir; etsin! Bu insanlık için kötü sonuçlar doğurabilirmiş! Sanırsın şu an insanlık mutlu-mesut cennet hayatı yaşıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 400 07.12.2023)

Ben nasıl katkıda bulunabilirim diyenler: Karşılaştığınız her bir yalana karşı üç doğru içerik üretiniz!

Bir süredir sürekli karşıma çıkıyor. Gelecekte bir gün insanlarla yapay zekâ robotlar arasında bir dünya savaşı çıkmış. Savaşı insanlar kazanmış. İnsan ordularının komutanları savaş sonrası değerlendirme yaparken bir general “her şeyi anladım da” demiş, “bunlar savaşmaya neden kılıçla geldiler, onu anlamadım”!

Bu hayali general belli ki yapay zekanın oluşturulma sürecini bilmiyor. Ancak bu hikayecik aynı zamanda bugün “önyargı” denilen yapay zekâ sorununun altını çizmesi açısından da önem arz ediyor! Malum yapay zekalar büyük veri kümeleri baz alınarak, tam bir liberal-gerçekçi şekilde eğitilir! Araya eklenen “kırmızı çizgiler” yoktur! Ne yaşanmışsa o! İnsanı yetiştirirken bu “önyargı” olgusu “biz anamızdan-babamızdan böyle gördük” sloganı ile “kültür” adı altında meşrulaştırılıyor da iş yapay zekayı yetiştirmeye geldiğinde “önyargı” oluyor! Bir gün insanlık bu bencilliği (ya da yerelliği) de aşacaktır!

Belli ki savaşa kılıçla gelen robotların yapay zekâsı hatalı ya da eksik veri kümesi ile eğitilmiş. İnsanlık tarihinde belki de kılıçla yapılan savaşlar, tüfekle-nükleer silahla yapılan savaşlardan adet olarak çoktur ama öldürücü sonuç vermesi açısından bir atom bombası kaç kılıca bedeldir? O robotların yapay zekâsı demek ki işin bu yanını “ıskalamış”!

Günümüzde de yapay zekalar ister istemez benzer bir liberal-gerçekçi modele göre eğitilmekte. Bu yaklaşım yapay zekayı, komut-merkezli geleneksel yazılımdan ayıran temel özelliklerden! Hal böyle olunca yapay zekâ yetiştirirken onun hangi sağlıklı veri ile besleneceği önem kazanıyor! Malum birkaç aydır ChatGPT ortalığı kasıp kavuruyor. En son Microsoft firması onu Azure bulut bilişim platformuna entegre ettiğini açıkladı. Öte yandan gizli “insancı”lar hatalarını ya da eksikliklerini bulup, onu rencide etmek üzere birbirleriyle yarışa girdi bile.

ChatGPT gibi bir yapay zekanın yetişmesinde doğru-objektif dijital bilgi hazineleri ne derece kullanılabilmekte? Eldeki en büyük dijital veri kümesi internette kamuya açık olanlar. Sosyal medya dahil! Bu nahoş durumun ilksel örneğini dijital kültür Vikipedi’nin ortaya çıkış sürecinde yaşadı. İkinci dalga sosyal medya ile biti kanlanan dezenformasyon olgusuyla idrak edildi-ediliyor. Yeni halka yapay zekalar mı olacak?

ChatGPT, örneğin, daha önce Microsoft’un TAY ile yaşadığı talihsizliğe benzer bir şey yaşamasın diye, anlık geribildirimlere kapalı bir model. Yani onu kullananların verdiği geribildirimler herhangi bir filtreden geçirilmeden direkt ChatGPT’yi güncellemiyor! Ancak onun eğitim sürecinde kullanılan sağlıksız dijital besin (bilgi) kaynakları, ChatGPT’nin halihazırda hatalı ya da eksik cevaplar üretmesine neden olabiliyor! Dünya sosis şeklindedir diyenler yeterince büyük miktarda içerik üretirlerse ChatGPT bir dahaki sefere dünyanın sosis şeklinde olduğunu söyleyebilir! Savaş meydanına kılıçlarla gelen robotlar gibi!

Son on senedir gülüp geçilen, dijital dünyada-sosyal medyada üretilmekte olan yalan-yanlış içerik (dezenformayon, mezenformasyon vb.) bu sayede “değerli hale gelebilir”. O nedenle yalana yalan, yanlışa yanlış demek, doğru-nesnel içeriği pekiştirmek her zamankinden çok daha önemli! Şu da var: Yıllardır çocuklarının, gençlerinin nasıl yetiştiğini önemsemeyen toplumlar, yapay zekaların doğru yetişmesi için mi çaba harcayacak? Alan Paton’dan izinle: “Ağla, sevgili gezegenim!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 356 26.01.2023)

İnsan giderek kendi icat ettiği dijital dünyanın defolu malı konumuna düşüyor!

“Ver, kurtul!” anlayışı bir dönem Kıbrıs meselesinde yoğun şekilde gündeme gelmişti. Neyse ki ver-kurtulcuların isteği olmadı. Benzer bir ver-kurtul hali giderek başka bir alanda varlığını hissettirmeye başladı: Dijital teknoloji!

Japonya bu alanda bir strateji geliştirdi bile: Akıllı Toplum adını verdikleri bu modelde insanlara dijital teknolojiyle başa çıkma becerilerini öğretmenin giderek daha da zorlaşacağı tespiti var. O nedenle bireylerin gündelik hayatında kullanmak zorunda oldukları araçları akıllı hale getirme yolunu tercih ediyorlar. Japon toplumunun yaş ortalamasının giderek atması da bu stratejiyi destekleyici bir unsur!

At başı giden diğer iki dijital strateji belki de bir yerde bununla kesişecek. ABD merkezli dijital dönüşüm stratejisi de Avrupa merkezli Endüstri 4 stratejisi de zaman içinde nesneleri akıllı hale getirmenin insanın bilişsel kapasitesini artırmaktan daha ucuz ve kolay olduğunu öngörmüş durumda. O nedenle olacak insanı yetiştiren eğitim sistemine yatırım yapmak yerine daha ucuz ve akıllı yapay zeka ve/veya robot(umsu) üretme peşindeler. Keza insan beynini-bilişsel kapasitesini geliştirmek yerine tıp alanındaki iştah açıcı yatırımlar yaşlanmaya karşı icatlar yapmaya odaklı.

Bütün bunların üstüne tuz-biber olacak bir gelişme de pandemi ile gelen kemerleri sıkma, giderek zorlaşan çalışma koşulları çerçevesinde bireylerde ortaya çıkan tükenmişlik sendromu. Bu döngüye giren birey ya oyun alanını terk etmede buluyor çıkışı ya da kendine ve çevresine zarar verme potansiyeli yükseliyor. Otobüs şoförü kaza yapıyor, programcı hatalı kod yazıyor, üst düzey yönetici kurumunu-şirketini yüklü miktarda zarara uğratacak kararlar veriyor. İnsan giderek kendi icat ettiği dijital dünyanın defolu malı konumuna düşüyor!

İşin ilginci insanı defolu mal gibi gören de insan. Onun da bilişsel kapasitesi sınırlı. O da evine giderken bir kaza kurşununa kurban gidebilir. Onun da derisi pörsüyecek. Ve (ne kadar ilginçtir) o da ölecek!

Güç zehirlenmesini geniş kitleler politikacılara özgü bir özellik olarak görüyor. Politikacıların talihsizliği tanım gereği kamusal alan – özel hayat çizgisinin net olmaması. Onlar özel hayatlarında yapabilecekleri şeyi kamusal alanda (kamusal kaynaklarla) yapabilme hakkını kendilerinde buluyor. Kamu da onların özel hayatlarının her bir detayı üstünde hak sahipliği talep ediyor. Ultra zengin bireyler içinse güç zehirlenmesi bir tür doğal özellik. Dünyanın en zenginleri listesinde yer alan Bezos ya da Gates gibi kişilerin, dışarıdan bakıldığında görülen mazbut yaşamları alt üst olunca (bir başka deyişle eşleri için hayat artık dayanılmaz hale gelince) nasıl bir güç zehirlenmesi içinde yaşadıkları ortaya çıkıyor. Gates’in Microsoft’un yönetim kurulundan ayrılmasının gerisinde bile bir şirket çalışanıyla yaşadığı gönül ilişkisi olduğunu yıllar sonra öğreniyoruz.

Peki güç zehirlenmesi de bir tür defo değil mi? İşini öngörüldüğü gibi yapamayan ya da bilişsel kapasitesi yetmeyen insanı robotla, yapay zeka ile değiştirme konusunda zihni net olanlar, bu profildeki bireyler için de benzer bir talepte bulunmaya hazır mı? Robotların dünyası belki de daha ahlaklı olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 277 15.07.2021)