Moon – Tanol Türkoğlu

Yapay Çığ

Tanol Turkoglu — Thu, 22 Jun 2023 06:28:48 +0000

Yapay Çığ

22.06.2023

HBT #377

4 Dakikalık Okuma

Eski dert: Emeğin sömürülmesi. Yeni dert: Emeğin sömürülmesine gerek kalmaması!

“Ve işte bir gün bakarsın ki on yılı geride bırakmışsın. Kimse sana koş dememiş. Başlama işaretini kaçırmışsın”. Elli sene önce böyle diyordu Pink Floyd. Kişi hayatının çeşitli evrelerinde kimi zaman başını kaldırıp, böyle bir “on yıl kaçırdım” hesabı yapmak zorunda kalabilir. Şu sıralarda pek çok toplum-insan, benzer bir durumla karşı karşıya.

Başlama işareti verildi ve bazıları koşmaya başladı. Geriye kalan büyük çoğunluk ise gündelik meşgalesi içinde ne o silahın sesini duydu ne de koşmaya başladı. Bazıları duyduğu halde nereye-nasıl koşacağını bilmediğinden şaşkın şaşkın etrafını seyretmekte. Bazıları da koşamasam bile yürürüm diyerek bir şeyler yapmaya çalışıyor.

ChatGPT bayraktarlığında gelen yapay zekâ çığının yol açtığı tablo bu. Orada el altında ücretsiz olarak kullanılmayı bekliyor. Ama pek çok kişi onunla ne yapacağını bilmiyor. Anlaşılan o ki bilgi toplumunun araçları bilgiden anlayan, bilgiyi işleyen, ondan yeni bilgiler üretme becerine sahip olanlar için faydalı-anlamlı. Diğerleri içinse anlamsız-değersiz! Onlara kalsa kalsa bir tane öykü kalır. Devasa büyüklükteki paha biçilmez değerli taşı ustası “kes” dedi diye tek hamlede kesen bilgisiz çırak hikayesi. Kaç yüz yıl geçtiği halde arkasından bir ikincisinin gelmediği.

Yapay zekâ yepyeni bir toplumun inşasını kuran temel dinamo olarak yol alıyor. Kaç kişi, kaç toplum bunun farkında? Hangi bireysel-toplumsal problemleri nasıl çözebilir diye koşturulurken, benzer dertlerden mustarip milyonlarcası öylece bekliyor. Bir başka Steve Jobs çıksın, hayatlarını kolaylaştırıcı bir yapay zekâ ürünü geliştirsin. Onlar da tonlarca para ödeyerek onu alıp hayatlarının malum kısmına monte etsinler. Akıllı telefonlarla yaptıkları gibi.

O nedenle yapay zekâ treni de kaçıyor diye hayıflanmaya gerek yok. Eskiden “ne kadınlar sevdim zaten yoktular” idi. Şimdi “ne trenler kaçtı zaten yoktular”. O kaçtığı iddia edilen trenlerin güzergahları zaten bizim ülkemiz dahil pek çok diyardan geçmiyordu-geçmiyor-geçmeyecek! Bizimkisi platonik bile olmanın ötesinde. Anlamsız bir hayıflanma. Asgari ücretle geçiniyorum ama Londra’nın en prestijli semtinde on milyon sterline bir aparman dairesi sahibi olamadığım için hayıflanıyorum. Gibi bir şey!

Konudan bu kadar kopuk olan bireyler-toplumlar için dün bilgisayar, internet, cep telefonunun bugün yapay zekâ, metaverse, blokzincirinin yıkıcı etkileri de gölgede kalacaktır. Çünkü bireysel-toplumsal dönüşümler-sonuçlar ile bu araçlar arasında irtibat kurabilmek belli bir bilişsel kapasite gerektirmekte. O kapasiteye sahip birey-toplum zaten bunlardan etkilenmez. Etkileniyorsa demek ki zaten irtibat kuracak kapasitede değil. Eski ABD Başkanı J. Carter ne demişti: “Bütünüyle cahilsen ve günde bir dolarla hayatını idame ettiriyorsan, globalleşmenin faydaları sana ulaşamaz”. Bu tümce yeni döneme nasıl uyarlanabilir? Belki şöyle: “Bütünüyle dijital-cahiliysen ve günde bir saat internet kullanarak yaşamını idame ettiriyorsan, yapay zekanın faydaları sana ulaşmaz”.

Bugün nasıl ki sanayi toplumunun üstünden iki yüz elli sene geçtiği halde feodal tarım toplumu varlığını sürdürüyorsa yapay zekâ insanları dijital diyarlara götürdüğünde de fiziksel ya da dijital cahil kitleler var olmaya devam edecek! Ontolojik anlamda bir şeyden korkacaklarsa, onların emeğini sömürme gereği duymayacak bir toplum modelinden korksunlar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 377 22.06.2023)

Büyük Verinin Karanlık Yüzü

Tanol Turkoglu — Thu, 08 Jul 2021 17:41:39 +0000

Büyük Verinin Karanlık Yüzü

08.07.2021

HBT #276

4 Dakikalık Okuma

“Ayın karanlık yüzü diye bir şey yok; aslında ayın tamamı karanlık”

Büyük veri teknoloji dünyasında yaygınlaşmaya başladığında, bu alandaki büyük firmaları ilk rahatsız eden şey olgunun gereğinden fazla gündem olmasıydı. Korkuları kavramın içinin kısa sürede boşaltılacağıydı. Geçen on sene içinde kavramın içinin boşaltılması ne kelime dünyanın tüm okyanusları kullanılsa yine de dolmadı, taşmadı! Sosyal medya sağ olsun! Büyük veri (ve analizi) ayağa düştü!

Niyet kötüyse araç ne yapsın? Bugün büyük veri hangi tür amaçlar için kullanılıyor diye bakıldığında ortaya çıkan liste ne yazık ki lekeli. En iyi şartlarda, herhangi bir art niyet olmadığı bile varsayılsa, büyük veri analizine dayanan yapay zeka algoritmaları insanlığın içine on yıllardır, yüzyıllardır işlemiş ön yargıları ortaya çıkarıyor!

Netflix belgeseli “Kodlanmış Ön yargı”da mavi saçlı uzman olarak görüşlerini bildiren Cathy O’Neil’in bu konudaki ilginç kitabı Türkçe’ye de çevrildi. Kitabın adı şahane: Matematiksel İmha Silahları. Eskiden Kitle(sel) İmha Silahları vardı şimdi Matematik(sel) İmha Silahları var. Büyük veri analizi denilen şey matematikten başka bir şey değil. Peki matematiği imha silahı haline getiren şey nedir? O’Neil algoritmalar geliştirilirken adı konmuş ya da konmamış hedeflerin hatalı seçiminden başlayarak bir dizi tespit yapıyor.

Örneğin bizim algoritmamız ırk ayrımı gözetmez diyenlerin algoritması incelendiğinde ırkçılığın dolaylı yoldan sürecin içine şırınga edildiği anlaşılabiliyor. Nasıl mı? Mesela “coğrafya kaderdir” mottosunu baz alarak! Şehrin düşük gelirli bölgelerini seçip, diyelim ki orada daha çok polis devriyesi gezdirirseniz, göz altına alacağınız kişi profili de ister istemez sizi ırkçı yapar. Çünkü o bölgelerde yaşayanların kim olduğu bellidir.

Amerika’dan örneklerle süslediği kitabında O’Neil bunu kendi kendini besleyen bir canavar gibi tanımlıyor. Yukarıdaki örnekten devam etmek gerekirse, polisler diyelim ki Afrikan-Amerikan ya da Hispaniklerin daha çok yaşadığı bölgelerde devriye geziyor ve küçük bir ihlalde bile sert tedbirlere başvuruyor. Bu durumda zaten kötü şartlarda yaşayan bu bireyler daha yüksek bir olasılıkla sudan sebeplerle kendilerini hapishanede buluyorlar. Hapishaneler ise bir rehabilitasyon merkezi olarak çalışmak yerine adeta kişiyi daha da kötü yapmak üzere geliştirilmiş birimler görevini üstleniyor. Böylece iki sene önce sudan bir sebepten dolayı polisle başı belaya girmiş bir kişi iki sene sonra katil olabiliyor!

Kuantum mekaniğinde izleyenin izleneni değiştirdiği tespitini makro dünyada büyük veri ile çalışan algoritmalar teyit ediyor. Daha temiz bir dünya için yola çıkan bir algoritma dünyayı daha kirli hale getiriyor. Daha iyi bir dünya için yola çıkan daha kötü, daha adil bir dünya için yola çıkan ise daha adaletsiz bir dünyanın yükselmesine katkıda bulunuyor.

Bu talihsiz geri bildirim mekanizmasını ise iki kaynak besliyor: Şimdiye kadarki deneyim kümesinin içine işlemiş olan adı konmamış ön yargı(lı karar)lar ile onu işlemek üzere geliştirilen algoritmalara yüklenen hatalı hedefler! O’Neil kitabın girişinda okuru büyük verinin karanlık yüzüne davet ediyor. Dünya müzik listelerinde en uzun süre kalan albüm olan Pink Floyd’un Ayın Karanlık Yüzü (Dark Side of the Moon) ise Nick Mason’ın şu tespiti ile bitiyor: “Ayın karanlık yüzü diye bir şey yok; aslında ayın tamamı karanlık!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 276 08.07.2021)

Moon – Tanol Türkoğlu

Yapay Çığ

Yapay Çığ

22.06.2023

HBT #377

4 Dakikalık Okuma

Eski dert: Emeğin sömürülmesi. Yeni dert: Emeğin sömürülmesine gerek kalmaması!

Popüler Etiketler

Büyük Verinin Karanlık Yüzü

Büyük Verinin Karanlık Yüzü

08.07.2021

HBT #276

4 Dakikalık Okuma

“Ayın karanlık yüzü diye bir şey yok; aslında ayın tamamı karanlık”

Popüler Etiketler