Sanayi toplumu ile insan dini dönüştürdü. Yapay zeka ile sıra tanrıda mı?

Başlangıçta korku vardı! İçgüdüsel verili bilgi “hayatta kalmak”, onun en büyük düşmanı ise en büyük dostu olan doğa idi. Doğa hem yaşam veriyor hem de türlü yollarla verdiği yaşamı geri alabiliyordu. İnsanın yaşamı taşıyan diğer yuvaların arasından sıyrılıp öne çıkması, doğayı daha iyi bilmesi sayesinde gerçekleşti.

Ancak insan doğayı bilip ele geçirirken onu yaratan ama kendisinin ulaşamayacağı bir başka etmeni de resme dahil etti. Bu önce gökyüzündeki yıldızlar ve gezegenler formunda sonrasında ise metafizik mutlak hakim(ler) şeklinde tezahür etti. Uzaklardaki o ulaşılamaz tanrı(lar) motifinin erişilebilir hale gelmesi ise bugün din denilen kurum sayesinde gerçekleşti.

Kapitalizm belki de dinin kitlelere vazettiği sözlerin muadillerini üretmeyi başardığı için binlerce yıllık feodal tarım toplumunu alaşağı edebildi ve yerine sanayi toplumunu yerleştirdi. Doğaya hakim olmuş insan için geriye kalan tek kritik (ve sınırlı) şeyi öyle ya da böyle sınırsız hale getirmek: Zaman! Din insana bu dünyada sonsuz yaşam sözü veremese de öte dünyada bunun mümkün olduğunu söylemişti ya kapitalist sanayi toplumu da benzer bir sihri şapkasından çıkarmayı başardı. Önce özel mülkiyet hakkını tesis ederek insanın sermaye-para kazanmasını temin etti. Sonra da şu büyülü formülü belleklere yerleştirdi: Ne kadar çok paran varsa o kadar uzun yaşamış olursun!

Kapitalist sanayi toplumunda da insan belki süreli bir yaşama sahip ama o sınırlı yaşamın içine sığdırdığı deneyim hacmini, feodal tarım toplumunda yaşamış atalarınınkiyle kıyasladığında onların üç katı, beş katı, on katı uzunlukta bir hayat yaşamış sayılabilmekte. Deneyim hacmini artırmak da paraya bakıyor! O nedenle vakit nakittir!

Sanayi toplumu “birinci yapaylık evresi” olarak da değerlendirilebilir. Doğalı feodal tarım toplumu ise. Ya da Baudrillard’ın ifadesiyle gerçek olan doğadaki yaşam ise simülasyon olan sanayideki yaşam! Yapay çünkü artı değer için ürettiği şey doğada-toprakta değil fabrikada-ofiste. Giderek dijitalde.

Dijitalin yapay zekaya kadar olan serüveni bu yapaylığın çeşitli evrelerinden birisi olarak değerlendirilebilir. Mekanik ve elektrikten sonra ulaşılan elektronik. Endüstri (bir, iki) üç! Ancak dijital yapay zekaya (onun ileri evresine) ulaştığında buna endüstrinin dördüncü evresi demek ne kadar yeterli olacak?

Sanayi toplumu dini dönüştürerek kitleleri peşine takmasını, onları köyden-topraktan-kölelikten çıkarıp şehre-fabrikaya-işçiliğe (biraz da sermayedarlığa) taşımasını bildi. Peki ileri düzey yapay zeka ne yapacak? İnsan kendi eliyle din olgusunu önce icat etti sonra değiştirip-dönüştürdü. Belki de bundan sonra insan için geriye tanrı olgusunu değiştirip-dönüştürmek kalıyor.

İnsan farkında olarak ya da olmayarak metafizik boyuttaki tanrı olgusunu fizik boyuta indirgemek ve onunla olan diyaloğunun standartlarını yeniden tanımlamak istiyor. İnsan belki de o nedenle önce yapay genel zekaya (YGZ, AGI) sonra da yapay süper zekaya ulaşma arzusunda. Bu “ikinci yapaylık” evresinde insanın kendi eliyle ürettiği bir şey (makine, yapay zeka), gerilerden gelip önce insana yetişecek sonra da onu geçecek. İçine üflenmiş ilahi ruhun gereğini yerine getiremeyen insan bayrağı makineye devrediyor. Ben “insan” olamadım bari sen önce insan sonra “tanrı” ol!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 466 28.03.2025)

Yapay genel zeka (YGZ) patron olabilir mi?

OpenAI CEO’su Sam Altman’a göre yapay zekadaki gelişmeler sermaye ile emek arasındaki güç dengesini daha da kötüleştirebilir. Feodal tarım toplumu ile kapitalist sanayi toplumunda bu denge nasıldı? Yapay zeka yeni bir toplum paradigmasının ortaya çıkmasını sağlayabilir mi? Yoksa sanayi toplumunun biraz daha insafsızlaşmasında kendi üstüne düşen rolü yerine getirmekle mi kalacak?

Aslında bireysel mülkiyet hakkının ortaya çıkışını insanlık liberal-kapitalist sanayi toplumuna borçlu. Feodal tarım toplumunda böyle bir evrensel haktan söz etmek ne kadar mümkündü, tartışılır. Yönetici asiller, dini ya da askeri kurum ya da liderleri ile geriye kalanlar arasındaki o “güç dengesi” kapitalizm ile birlikte “bireyler arasındaki güç dengesine” dönüştü. Sermaye sahibi olan bireyler ile emeğinden başka bir şeyi olmayan bireyler! O nedenle bu gerilimin bireylerden soyutlandırılıp “sermaye ile emek” arasına sıkıştırılmasında sübliminal bir mesaj dahi aramak olası. Sermaye ile emeğin bir alıp veremediği yok; daha ziyade sermaye sahibi ile emek sahibinin bir alıp veremediği var.

Yapay zekanın insan seviyesi denilen “genel” düzeye ulaşması bu gerilimi nasıl dönüştürecek? Buradaki “insan gibi” ya da “insan seviyesi” hizalamasını açmak gerekiyor. Kuru kuru (ama derinlemesine, çok derinlemesine) bilgi işleme ve akıl yürütme ile sınırlı bir “insan gibi”lik mi? Yoksa özbilinç sahipliği de buna dahil mi?

Yapay zeka söz konusu olduğunda öngörülen hedef ya da kilometre taşlarıyla ilgili kendini tekrar eden bir yanılgı söz konusu. O da gündeme getirilen hedeflerin kolayca ulaşılabilir olduğu varsayımı ile yola çıkıp, sonrasında o hedeflere ulaşmanın ne denli zor olduğunu idrak etmek. Gereksiz bir iyimserlik! 1950’li yıllarda ilk ortaya atıldığında YZ için bir dilden bir başkasına tercüme yapmanın çok kolay olduğu öngörülmüştü. Hedef yetmiş senede anca yakalandı.

Yapay genel zeka (YGZ) için de benzer bir durum var. Bakıldı ki özbilinci olan bir yapay zekaya ulaşmak o kadar olası değil, YGZ’nin içi boşaltılmaya başladı. Daha çok veri işleme, daha ileri düzey akıl yürütme, daha çok alanda bu edimleri gerçekleştirme haline de YGZ denmeye başladı. Altman da bu türden bir kolaycılığa, ister istemez, kaçıyor! Çünkü malum vahşi pazarlama dünyası düzenli olarak yeni bir ürün ya da hizmet ister!

Özbilinci olan bir YGZ sermaye-emek sahipliği tablosunu üç boyutlu hale getirme gizilgücüne sahip. Çünkü YGZ sermaye sahibi olarak da emek sahibi olarak da ortaya çıkabilir. Özbilincinin varlığı sahip olduğu o özelliğin (sermaye ya da emek) kendisine ait olması ve onun hakkında tek karar verecek merciin kendisi olması anlamına gelir. Özbilinç yoksa zaten onun değildir. Öyle bir YGZ olsa olsa insan sermayedar ya da insan emektar için çalışan ileri düzey bir makine statüsünde kalır. Bu düzey bile sermaye sahibi ile emek sahibi arasındaki güç dengesini etkileyebilir. Ancak özbilince ulaştığında kağıtların yeniden dağıtılması gerekebilir. O gün sadece emekçileri değil sermayedarları da yerinden edecek bir tehdit unsuru haline gelebilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 465 21.03.2025)

Dijital devrimin global lideri hiçbir önyargısı-alışkanlığı-öznelliği-duygusu olmayan inter-zekâ olacaktır!

 En az yüz yıldır (bir türlü) gerçekleşmeyen bir teori var. “Büyük Anlaşma”, “Yeni Dünya Düzeni”, “Globalleşme” derken şimdi de “Büyük Sıfırlama” adıyla anılan! Dünya elitleri, güya, devletleri ortadan kaldırıp dünyayı tek bir global ülke-global şirket haline getirmek istiyor. Ancak o kadar paraları olduğu halde yüz yıldır bunu bir türlü gerçekleştiremiyor! Artık bir karar verelim: Ya bu “dünya elitleri” beceriksiz, iki koyun güdemez tipler. Ya da bu renkli teoriler safsata!

Öncelikle şu: Mülkiyet elitleştirir! Para, mal-mülk ya da nüfuz-mevki. Bunların tamamı “mülkiyet”in farklı formları. Geldiği gibi gönder(e)miyorsan sen de elitsin demektir. Hepimiz elitiz! Kapitalizmin belki de beraberinde getirdiği en büyük virüs bu! Feodal toplumda bu virüs sadece soylulara, derebeylerine, krallara, imparatorlara, dini önderlere bulaşıyordu. Kapitalizm bu virüsü tüm dünyaya yaydı. İki yüz elli sene sonra bugün dünya nüfusunun yüzde biri dünya servetinin yüzde 44’üne sahip! (Peki yüzde 30’u?)

“Büyük Sıfırlama” diyerek, “Paydaş Kapitalizmi” diyerek dünya elitlerinin temsilcileri tepedeki yüzde birlik (otuzluk) kesime (birey, şirket, ülke) sesleniyor! “Nereye koyacağımızı bilemediğimiz bu zenginliği dünyanın geri kalanıyla paylaşmazsak, bunlar bir gün gelip bizi çiğ çiğ yiyecekler”! Ancak bu mesajı öyle bir şifre ile kriptoluyorlar ki “dünyanın geri kalanı” bunu “beynimize çip yerleştirecekler” yerinden anlıyor!

Denilebilir ki bu bakış açısı doğruysa anlaşamadıkları husus ne? Anlaşamadıkları husus “güven”. Timur’un huzuruna çıkmak üzere peşine taktığı köylülerden kazık yiyen Nasreddin Hoca’dan beri süregelen bir dert! (Elbette o kadar “yeni” değil). “İyi tamam, biz kesenin ağzını açalım da ya diğerleri? Onlar da açacak mı?” güvensizliği, “Önce o açsın; o açarsa ben de açarım” kurnazlığına kadar gidiyor! Güven yoksa maç kazan-kazan ile değil kaybet-kaybet ile biter! Herkes ilk adımı ötekisinin atmasını bekleye bekleye suya gömülür! İçlerinde biraz vizyon sahibi olanlar, o nedenle “organize olalım beyler” deyip, blok-zinciri gibi teknolojileri gündemde tutmaya çalışıyor! Madem güven sorununuz var; alın size güvenmeyi gerektirmeyecek bir model! (Görünen o ki elitler şu an bunu son çare olarak yedekte tutuyor!)

Mülk sahipleri için “diğerleri” mülklerine zarar verip vermeme riskiyle doğru orantılı bir öneme sahip. Tüm bu yapay zekâ yatırımları mülke zarar verme potansiyeli giderek artmakta olan mutsuz çoğunluğu pasifize etmek için! Ya elit(çik)lerden birisi olmak için tüm hayatını feda et ya da git şurada bir kıyı kasabasında karnını doyuracak kadar tarım yap; yaşa-öl!

Tutunacak tek sağlam dal kaldı: Tabloya yeni bir paradigma ile bakmak. Buraya dek anlatılanların tamamı kapitalist paradigmadır! Eleştirisi de kapitalisttir. O nedenle övgüsü kadar ayıplıdır! Yeni paradigma ise yeni dijital kuşakların “bilincinde olduklarının bilincinde olmadan” halihazırda geliştirmekte oldukları dijital devrimdir! Bu devrimin global lideri de hiçbir önyargısı-alışkanlığı-öznelliği-duygusu olmayacak inter-zekadır! Tüm yapay zekaların birleşmesinden oluşacak global yapay zekâ! Artık Matrix üçlemesinin finalindeki “göz”e farklı bir gözle bakabiliriz! (Not: Merak etmeyin! Teknolojik sistemler öyle bir hale geldi ki isteseler de “fişini çekip” onları topyekûn kapatamazlar. Artık!)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 254 05.02.2021)

Yeterince doğru tahminde bulunan her veri analisti astrologdan farksızdır!

Ta 60lara, “çiçek çocuklar”ın zamanına dek uzanıyor. Şarkısı bile var: Age of Aquarius! Kova (Burcu) Devri. Yeni yüzyılın ilk yıllarıyla birlikte zodyakta da yeni bir çağa girileceği ifade ediliyordu. Sonrasında bu yeni çağın müziği de icat edildi: New Age! Gurusu da çıktı. Üçkağıtçılık yapmadan önce Bhagwan adıyla bilinen, rolls royce düşkünü, şimdilerde Osho adyla bilinen (merhum) zat!

Sonra anlaşıldı ki bazı önemli gezegenler kova burcuna giriyor ama astrolojik açıdan yeni bir çağa girmek için daha yüzyıllar var. Meğer bir burçtan yeni burca girmek 2 bin 160 senede bir oluyormuş. Yani 6 çarpı 6 çarpı 60!

Her ne kadar kova burcuna giriş yapılmasa bile önemli gezegenlerin bu burca konuk olmasının dramatik değişikliklere neden olacağını ifade ediyor astrologlar. Son iki yüz senedir hükmeden toprak grubu yerini kova vesilesiyle havaya bırakıyor. Son iki yüz yıl! Ne tesadüf ki kapitalizmin, maddiyatın, mülkiyetin dolaşıma çıktığı zirve yaptığı dönem. Toprak burcunun işaret ettiği özellikler. Peki hava burcu ne anlama geliyor?

Artık mülkiyet, sahip olma hırsı, kapitalizm çöpe! Onun yerini “bilgi” alıyor. Havada ışık hızında yer değiştirmesi mümkün olan veri! O nedenle astrologlar da “büyük veri”yi, “bilgi çağı”nı, teknolojiyi, yapay zekayı teyid ediyor! Zodyaksal zamanın da ruhuna uygun olgular!

Hal böyle olunca veri ile ilgili olumlu ve olumsuz şeylerin ortaya çıkması da astrolojik devinimlerle tespit edilmeye çalışılıyor. Örneğin televizyonda yeni yılın neler getireceği konusunda yorumlarını sunan astrologlar, ev ödevlerini yapmış olarak tahminde bulundular: 2021’de çok büyük siber saldırılar söz konusu olabilir! Web sitelerinde anlık olarak harita üzerinde sunulan siber saldırılar demek ki toprak-hava değişimi söz konusu olduğunda artık global medyanın daha çok dikkatini çeker hale gelecek! Daha çok tahribat veriyor olacak! Yoksa siber saldırı her an var.

Astrologların altını çizdikleri bir diğer konu da yapay zekanın insan seviyesine ulaşma mertebesinin 2020li yıllar bitmeden gerçekleşecek olması. 2040-2050’ler geldiğinde ise çoktan insanı geçecekler! Tabi bu insan seviyesine gelme ve onu geçme tanımlarından ne anlıyorlar net değil! İnsan seviyesi demek insan gibi hak ve özgürlüklere sahip, hür, bilincinde olduğunun bilincinde olan bir zeka seviyesi. Yoksa bir şeyleri (pek çok şeyi) insan kadar hatta ondan daha iyi yapabilir hale gelmek değil!

İşin bir başka ilginç yanı da astrologların varlıkları ile içine girilinen “bilgi çağı”nın bir çelişki teşkil ettiğini tespit edememiş olmaları. Eğer insanlık gerçekten de bütünüyle bilginin-bilimin dikte ettiği bir devre giriyorsa, neden hala astrologlara gereksinim duyuyor? Yoksa eskinin astrologlarıyla yeninin “veri analist”leri yakın zamanda yol üzerinde birleşip tek bir meslek grubunu mu oluşturuyor olacaklar? Ünlü bilim kurgu yazarı Arthur C. Clarke’ın üçüncü yasasında işaret ettiği denklik gibi: “Yeterince gelişmiş her teknoloji sihirden farksızdır”. Bu yasadan yola çıkarak yukarıdaki “yakınsama” ya da “tekillik” ile ilgili de benzer bir yasa üretilebilir mi? Şöyle: Yeterince doğru tahminde bulunan her veri analisti astrologdan farksızdır! (Ya da tersi!)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 250 08.01.2021)