Atın ölümü arpadan, insanın ölümü insandan (mı) olsun!

Marks ile Engels’in arzusunu insanlar değil de makineler yerine getirirse? Birleşirlerse? Süper zekayı oluştururlarsa? Matrix serisinde olduğu gibi insanları enerji üretiminde kullanmak üzere küvetlerin içine hapsederlerse? Daha vahimi de var! Ya bunu makine değil de insanın kendisi yaparsa?

Cehalet aydınlanmadan beri bütün badireleri atlattı ve bugünlere kadar ulaşmayı başardı. Demokrasinin, eşitliğin hüküm sürdüğü diyarlara. Şimdi de oyunu kendi bildiği şekilde yönetmek üzere dünyayı dönüştürmeye çalışıyor. En büyük yardakçısı da bilinci olmadığı için neye alet olduğunun farkına varamayan teknoloji. Bilgisayar, internet, mobil iletişim, sosyal medya derken şimdi de sanal gerçeklik ve yapay zeka!

Yaşı tutan altı küsur milyar insan aynı anda iki farklı dünyada iki farklı hayat yaşar hale geldi bile. Fiziksel dünyadaki “gerçek” yaşam ile dijital dünyadaki “sanal” yaşam! Bu tabii çok ilkel bir model. Öyle ki insan bu ikiliğin her an bilincinde olarak deneyimliyor her iki dünyayı da. Büyük bir problem! Bu ikiliğin-bilincin aşılması gerekir. Nasıl? Görünen o ki işe her zamanki gibi insanların kafasını karıştırmakla başlandı!

İnsan makineden hızlı davranıp o “gerçek” ile “sanal”ın yerlerini değiştirebilir. Sadece vücudun fiziksel gereksinimlerini karşılamak için çok kısa süreli “gelinen” fiziksel dünya “sanal”, dijitalde geçirilen o muhteşem saatler ise “gerçek” yaşam halini alabilir. İnsanın acıdan kaçınması, keyfe-mutluluğa meyletmesi sağ olsun! Şimdiye dek bunu ne televizyon başarabildi ne de internet. İki saat ekranın karşısına geçip güzel bir film ya da heyecanlı bir şov izleyen birey, program bitince kendisini tekrar soğuk-sıkıcı evinin dağınık odasında buluyor! Bu kopukluk giderek en büyük toplumsal sorun haline geliyor. Giderilmesi gerek! Peki bunu ilk kim başaracak? Makineler-teknoloji mi politikacılar-insan mı?

Fiziksel-gerçek yaşam giderek katlanılmaz hale geliyor. Ekonomik sebepler, toplumsal sebepler, bireysel sebepler, iklimsel sebepler. Hepsi toplansa “burdan köye yok olur”. Öte yandan güç sahipleri de iktidarlarını başkalarına bırakmak istemiyor. Bunun için yasaları-yönetmelikleri eğip-bükerek kendi lehlerine muhaliflerinin aleyhine çalıştırmayı başarabiliyor. Geriye tek bir şey kalıyor. Oy verecek seçmenleri bu fiziksel dünyadan ve onun sorunlarından uzak tutabilmek! Klasik modelde bunun için medya araçları kullanılıyor. Bu hala geçerli. Ama yeterli değil. Öyle bir teknoloji lazım ki birey onunla etkileşim kurmaya başladığında gözü başka hiçbir şey görmesin. Her iki anlamda da. Bu yeni gerçeklik kişinin sadece bilişsel kapasitesine değil beş duyusuna da hitap etsin. Tatminkar bir sanal dünya! Mekânsal varlığını sanal gerçeklik teknolojileri karşılayacak. Yapay zeka ise tatminkar deneyimler sunacak! Felsefeden mi hoşlanıyorsunuz? Lütfen Paradoks Salonu’na buyurun ve insanlık tarihine damga vurmuş filozoflarla tanışın-tartışın! Futbol mu? Peleler, Maradonalar, Messiler Rio Kumsalı’nda sizi bekliyor! Birlikte oynayın! Rock müziği mi? Cennete Çıkan Merdiven’de takılıyor hepsi!

O nedenle en güzeli dijital demans olmak! Neyin gerçek neyin sanal olduğu arasındaki farkı ayırt edemez hale gelmek! Öleceksem de insan doktorun elinde öleyim diyen zihniyet, iş nihai sömürüye geldiğinde de tercihini makineden yana yapmayacak gibi görünüyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 469 25.04.2025)

Beatles’ın yeni parçası yapay zekâ sayesinde gün yüzüne çıktı!

John Lennon’ın 1977’de kaydettiği yarım kalmış bir parça uzun yıllardır bir efsane haline gelmişti. Eldeki kayıttan Lennon’ın sesini ayıklayıp diğer üyelerin zaman içinde yaptıkları katkılarla birleştirerek klasik bir Beatles şarkısı haline getirecek teknik imkân bulunmuyordu. Ta ki Yüzüklerin Efendisi serisinin yönetmeni Peter Jackson’ın liderliğinde bir ekip konuya el atıp yapay zekâ destekli bir yazılım geliştirene kadar.

Şarkı 2.11.2023 tarihinde piyasaya çıktı. Böylece yapay zekanın müzik piyasasına popüler girişi de sağlanmış oldu. Bundan sonrası çorap söküğü gibi gelecektir. Önce zamanında çeşitli nedenlerle stüdyo arşivlerinden dışarı çıkamamış kayıtlar ele alınacaktır. Zamanında albümlere alınmamış olduğu halde işe yarar durumda olan pek çok kayıt zaten antoloji serilerinde yayınlanmıştı. Ancak yarım kalan ya da uygun teknoloji olmadığı için ses kalitesi yükseltilemeyen parçalar yapay zekanın müzik dünyasındaki ısınma turları için yeterli olacaktır.

Yapay zekâ bu evrede rüştünü ispat ettikten sonra yapımcılar uzun zamandır bekledikleri hamleyi yapma konusunda kendilerini de cesur hissedeceklerdir. Artık var olmayan müzisyenlerden yepyeni parçalar sunmak. John Lennon’ın ölmüş olması önemli değil artık. Çünkü elde bir yapay zekayı eğitecek kadar ses kaydı var. Bu ses kayıtları birer veri seti olarak kullanılabilir ve dijital bir John Lennon ortaya çıkarılabilir. Dijital Beatles’ın ilk albümü ne zaman çıkar? Bence 2030’dan önce!

İnsanın sesi bozulur. İnsanın elleri yavaşlar. İnsan ölür. Ama dijital versiyonları enstrümanları çalmaya da şarkıları seslendirmeye de yıllarca devam edebilir. Bozmadan, bozulmadan, ölmeden. Üstelik üretimleri de roket hızıyla devam eder. Beatles örneğin. Resmi stüdyo albümleri baz alındığında koca Beatles’ın ürettiği toplam şarkı adedinin 229 olduğu hesap ediliyor. Sadece 229! Bıraksan dijital Beatles bu sayıya bir ayda ulaşır!

Müziğin kasetten, plaktan, CD’den internete taşınması zaten pazarlaması konusunda da bir paradigma değişikliğini beraberinde getirmişti. Yapay zekâ destekli eskinin bildik müzisyenlerinin dijital ikizleri o kadar verimli çalışıyor olacaklar ki dijital müziği pazarlama kurallarının yeniden yazılması gerekecek. Örneğin artık bir parçanın haftalarca listelerde yer alması gibi arkaik durumlar terk edilecek. Müzik listeleri saatlik olmasa bile günlük olarak değişir hale gelecek. Dün popüler olan bir parça yirmi dört saat sonra unutulmuş olacak.

Bir müzik parçasının dinleyicilerinin diline pelesenk olmasına vakit kalmayacak.  Her yeni gün, yepyeni parçaların piyasaya sürülmesi anlamına gelecek. Sabahın köründe metroda, otobüste, özel aracında işe ya da okula giden dinleyici kitleri yeni parçaları dinleme imkânı bulacak. Akşam belki de etkileşimli kanallar üzerinden günün en beğendikleri parçaları için oy verecekler. Gün bitecek. Yeni gün, yeni parçalar beklenmeye başlayacak. Gelişkin yapay zekalar biten günlerden gelen geribildirimi gelecek günlerin parçalarını oluştururken kullanacak.

Belki de ancak böyle bir yoğunluk giderek hızlanan gündelik yaşama ayak uydurma konusunda müzik piyasasına yardımcı olabilir. Malum hiçbir burger ya da benzeri bir hızlı tüketilen yemek iyi bir patlıcan musakkanın sunduğu lezzeti vermez ama son musakkacılar da sahneden çekilince insan neyi ne ile kıyaslayabilecek ki?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 396 09.11.2023)

Nedim’in şiirindeki sevgilinin cinsiyeti ne?

Vargas maçtaki 41. kişisel sayısı için yükseldiğinde Sırpların o smacı çıkaramayacağı belliydi! Birkaç gün sonra bir kadının toplu taşıma aracında bizi lezbiyen yapamayacaklar diye bağırarak sinir krizi geçirmesi ise düşündürücü. Yüzyıllardır bu topraklardaki oğlancı erkekler, erkek nüfusunu homoseksüel yapabilmiş mi ki bir kadın tüm kadınları bir insan ömrü süresi içinde lezbiyen yapabilsin! Alakasız!

Biraz araştıran, Osmanlı tarihindeki oğlancılığın boyutlarını kolayca öğrenebilir. Bugün yaşayanların büyük bir kısmı bu diyarların böyle bir geçmişe sahip olduğunu bilmiyor (ya da hurafe sanıyor) olabilir. Ama bilen biliyor ve bilinenler uydurma değil; belgeli. Osmanlı döneminde yazılmış şiirler-kitaplar, çizilmiş minyatürler, hamam tarifeleri, vesikalar somut delil olarak arşivlerde duruyor.

Örneğin Nedim’in ne dediği anlaşılmayan ama bir vesile ile okumuş herkesin belleğinde yer etmiş olan “gülelim, oynayalım kam alalım dünyadan” ya da “gidelim serv-i revanım, yürü Sadabad’a” dizelerinin de yer aldığı şiirinde hitap ettiği sevgilinin cinsiyeti acaba nedir? Cuma namazına gidiyoruz diye annenden izin al, bir gün de feleğe uyalım, gizli yollardan iskeleye varalım da Sadabad’a gidelim diyor mesela. Kadınların Cuma namazına gittiği görülmüş mü?

Tabii bu çelişkiyi ortadan kaldıracak olası bakış açıları da yok değil. Örneğin bazı haklar herkes için değil, belli kişi ya da zümreler içindir ayrımcılığı kabul edilirse ortada çelişki melişki kalmaz. Normal vatandaş hayatını (dini ya da dünyevi) en ağır şartlar ve kurallar altında yaşasın. Ama eli biraz para, sıfatı biraz mevki görmüş olanlar bazı istisnalara sahip olsun! Sadece demokrasi ve insan haklarının olduğu ülkelerde değil bellidir ki Allahın dininde de bireyler-kullar arasında böyle bir ayrımcılık söz konusu olamaz. Camiye namaza giden her müslümanın imamlık yapabilecek kadar eşit olduğu bir dinde hem de!

Vargas’ın devşirme olduğunu ağzına alanlar ise şanlı Osmanlı tarihini hiç mi hiç bilmiyor. Söylesinler hele kaç tane padişahın annesi müslüman bir ailenin kızı olarak dünyaya gelmiş? Yeniçeri ocağında kaç tane müslüman aileden doğma erkek varmış? Osmanlıyı imparatorluk haline getiren biraz da üç kıtaya yayılmış topraklarındaki kozmopolit yapıyı yönetme dinamiğine sahip olabilmesi. Kimden eş, kimde asker, kimden vezir olacağını iyi analiz etmiş. Yıkılması ise basit bir nedene bağlı: Onu imparatorluk haline getiren feodal yapıdan, batıda icat edilen yeni dünya düzenine (sanayi) dönüşememiş olması. Bu sadece Osmanlı’ya özgü bir sorun değil. Kendi devrinde aynı paradigma tutulmasını yaşayan diğer feodal imparatorlukların da kaderi benzer olmuş.

Kuhn’un bilimsel devrimler için öne sürdüğü paradigma olgusunun toplumsal izdüşümü. Gücün nereden geliyorsa, ona dört elle sarılırsın. Ondan daha güçlü bir şey icat edilirse de gücünün kaynağı ile birlikte sular altında kalırsın! Apple iTunes ile müzik dünyasını internete-dijitale taşırken plak endüstrisinin başına gelen de buydu!

Vuruşmaya devam eden ancak henüz sular altında kalmayan, şimdiye dek o vuruşmayı kendi dinamizmini korumak için kullanan tek bir şey kaldı: Kapitalist sanayi toplumu! Düşmanını daha yakın tuttuğu için sırtı yere gelmedi ya yok olup gittiğinde ardından bakıp onu anımsayan bir kişi bile kalmamış olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 388 14.09.2023)

Koca film endüstrisi bir mobil uygulamaya indirgenebilir mi?

Hollywood’da senaristlerin başlattığı greve oyuncular da katıldı. Temel sebep ekonomik olsa da yancı olarak konuya dahil edilen nedenler içinde yapay zeka da var. Black Mirror’ın Haziran ayında yayınlanan yeni sezonunun ilk bölümünde işlenen konu örnek olarak gösteriliyor. Gel de yüzyıllar önce “istemezük” diyen matbaa-karşıtlarını anma!

Neymiş? Bir yanda pandemi ile gelen daha çok film ya da dizi çekme gereği daha çok çalışmalarına neden oluyormuş diğer yanda ise ekonomik şartlarında herhangi bir düzenleme yapılmıyormuş! Üstelik bir de yapay zeka tehdidi altındalarmış. Ya senaryoları yapay zeka yazmaya başlarsa? Ya kanlı-canlı insan oyuncular yerine onların bilgisayarda yeniden üretilmiş avatarları kullanılırsa?

“Joan Korkunç Biri” adlı 6.1 numaralı Black Mirror dizisinde bunun nasıl yapılabileceği ele alınıyor. Ünlü bir oyuncunun (diyelim ki Salma Hayek) birkaç dakikalık (olmadı saatlik) fiziksel video çekimleri yapılıyor. Daha sonra bu “veri kümesi” yapay zekaya aktarılıyor. Yapay zeka da bunu kullanarak, o oyuncu ile ne tür bir sahne çekilmesi arzu ediliyorsa o sahneyi dijital ortamda oluşturuyor. Deepfake denilen şeyin daha ileri düzey ve meşru(?) kullanımı!

Böylece oyuncunun yönetmenin yansıtmak istediği duygu ya da ruh haline bürünmeye çalışmasına gerek yok. Saatler süren tekrar çekimlere de. Yönetmen beğenmezse yapay zekaya “sahneyi yeniden çek”tirebilir. Bugün bile ChatGPT’nin cevabını beğenmezsek “yeniden üret”mesini talep etmiyor muyuz? Yapay zekâ aynı sahneyi kısa bir süre içinde revize ederek yeniden “çekecek”tir.

Yapay zekanın ele geçiremeyeceği işler-meslekler sıralanırken yaratıcılığa, tasarıma gereksinim duyanlar başta geliyordu. Peki sanatsal bir alan olan sinema nasıl oluyor da kuyruğu kaptırmaktan korkuyor? Cevap basit: Demek ki bu sektörde yaratıcılıktan ziyade standart bir üretim süreci ağır basıyor. Öyle ki bunu insanla yapmak yerine bilgisayarda yapmak olası! Belki de daha iyi (ve ucuz)! “Sanatsal film” çeken, sinema salonlarında yer bulamayan, ancak festival ya da yarışmalarda gösterime girebilen film dünyasının ahı mı tutuyor ne? Bütün o aksiyon sahneleri bilgisayarda canlandırıldıktan sonra Tom Cruise’a neden gerek kalsın ki? Ama Jeremy Irons’ın ya da Meryl Streep’in bir yüz ifadesini yakalamak için onu hala kanlı-canlı çekmek gerekecektir!

Talep patlaması genelde üretim-arz süreçlerinin (hala değilse) standartlaşmasına neden olur. Aksi durumda ya talep karşılanamaz ve ekonomik takas büyümeden sona erer. Ya da yeni bir paradigma sahneye çıkar ve parsayı toplar! Müzik endüstrisi bunu çok iyi öğrendi. Şimdi sıra film endüstrisinde!

Bundan nasibini sadece senaristler ya da oyuncular almayacak. Bu sektörden ekmek yiyen herkes yönetmeninden prodüktörüne kadar etkilenecek. Sahneler avatarlarla çekilmekle kalmayacak, fiziksel olarak varolmayan star avatar oyuncular ortaya çıkacak. Akşam biraz kafa dağıtmak isteyen tipik izleyici kendi filmini, senaryosunu, oyuncu kadrosunu, mekanını vb. kendi tasarlayacak-çekecek-izleyecek. Koca film endüstrisi bir mobil uygulama (app) düzeyine inecek! Yapay zekayı ekarte etmek için tasarım denmişti ya işte bir tasarım örneği. Bu tür uygulamaları geliştirenler dijital kükreyen aslanlar olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 382 03.08.2023)

Internette reklamın formülü: Hikaye devri bitti; başlığını ver, yeter!

Bizim tarafta “tüfek icat oldu, mertlik bozuldu” diye bilinir. Öte tarafta “video killed radio star” olarak. Bir başka deyişle “teknoloji özünde yıkıcıdır”. Yenisi eskisini ortadan kaldırır. Paradigma değişir. Üstte kalan şen alta düşer; üzülür. Alttaki yerinen üste çıkar sevinir!

Edison film kayıt cihazlarını ben icat ettim diye sinemacılardan çekecekleri her film için telif talep eder. Ondan bıkan sinemacılar, sinema sanayini (Hollywood) gidip başka bir eyaletin (Kaliforniya) bir şehrinde (Los Angeler) kurarlar. Kaset çıkar plakçılar isyan eder. CD çıkar kasetçiler. Internetten müzik yayını (stream) başlayınca, hepsi toplanıp Apple’a isyan eder!

Tek kanallı televizyon zamanında reklamlar bir program bittikten sonra devreye girerdi. Örneğin iki saatlik bir film bitmeden reklam gösterilmezdi. Şimdiki şifreli kanallar bile program sırasında (örneğin canlı futbol maçı yayını) ekranın altına reklam bandı yerleştirmekten geri kalmıyor.

Sonra korsan-morsan özel televizyonlar yayına başladı; reklamlar hayatımızın ortasına kamp kurdu. Internetteki video klip formatındaki yayınlar ise reklam olgusunu yeni bir boyuta taşıyor. Özellikle de kendisini üç kuruş kazanacağım diye otomatik reklam algoritmalarına teslim etmiş ana-akım (gazete, dergi) medya kanallarının siteleri.

Otuz saniyelik bir video klip formatındaki son dakika habere erişmek için on saniyelik reklama tahammül etme zorunluluğu. Bu acımasızlığı televizyon bile yapmadı bugüne kadar. Bir televizyon kanalı saat 20.00’de bir programın başlayacağını anons etmişse, saat tam 20.00’de o program başlar. Bir önceki program beş on dakika önce bitirilir ki reklam kuşağı aradaki o zamana sığdırılsın. Saat 20.00’da reklamlar başlamaz! Program başladıktan belli bir süre sonra reklam kuşağı devreye girer. Eğer program bir film ya da dizi ise en can alıcı noktada reklama gidilir. Örneğin kırk beş dakikalık bir izlemeden sonra on dakika reklam! Eh makul kabul edilebilecek oran.

Peki otuz saniyelik bir haber videosu izlemeden önce on saniye reklam izlemeye mahkûm edilmek ne oluyor? Denilebilir ki on saniyeden ne çıkar? Ancak bu durum her video içeriğinde tekrar ediyor. Bir saatlik bir deneyimin neredeyse yirmi dakikası reklam izlemekle geçiyor.

Öte yandan “streaming” modelinde çalışan internet televizyon siteleri abonelik bazlı gelir modeli arasında takılıp kalmış durumda. Ana akım medya dünyasından gelen paradigmalarını terk etmedikleri için kaliteli dizi-film imkanları ne yazık ki internet televizyon sitelerinde kendisine yer bulamıyor. Onca maliyetin altından kalkamıyorlar. Yılların sanatçıları, sinemacıları bir kenarda bekliyor! O arada reytingden sözüm ona en yüksek pay alan kanallar insanı aptal yerine koyan senaryolarla tüm ekranları işgal edebiliyorlar!

Yola üç temel olguya yeni bir açılım getirerek çıkmak gerek! Birincisi ücretli aboneliği kaldır. İkincisi televizyondaki on-on beş saniyelik reklamı internette bir en çok iki saniye görünecek formata dönüştür. Direkt mesajı ver, geç! Hikâye bitti; başlığı yeter! Üçüncüsü de programlar kopyalanıp korsan sitelere düşecek diye tedbir alma. Premiyerini yaptıktan sonra kendi sitende ücretsiz yayınlamaya devam et. Araya alacağın kimseyi rahatsız etmeyecek şip-şap reklamlarla Gülse Birsel’e yepyeni bir dizi yaptırabilirsin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 381 27.07.2023)

Pınar Karadeniz ile Homeart Dergisi – Rengarenk Podcast’inde buluştuk ve yapay zekayı konuştuk. Herkesin kırmızı dediği renk aynı renk mi? Bir Türk biliminsanı olan Derya Akkaynak’ın Sea-Thru yapay zeka uygulaması sualtında nasıl bir işleve sahip? Ya bize laz yapay zeka düşerse? Beyaz, gri ve siyah yaşamın hangi evrelerini temsil ediyor. Bu üç rengi çağrıştıran müzikler neler olabilir? Matrix’teki göz nasıl bir yapay zeka? Ve daha fazlası…

Podcast’e buradan erişilebilir

Dünyada dijital uçurum son bir yılda %40’tan %37,5 geriledi. e-Ticaret hacmi 3 trilyon 850 milyar dolara ulaştı. Türkiye her gün sekiz saat internette. Bunun üç saati sosyal medyada geçiyor!

WeAreSocial sitesinin 2021 dijital dünya istatistikleri yayınlandı. Buna göre internete bağlanan nüfus 2020’ye göre 290 milyon artarak 4 milyar 950 milyona çıktı. Dijital uçurum oranı %40,5’tan %37,5’a gerilemiş durumda. Yeni dünyada her üç kişiden bir tanesi internete erişemiyor.

Malum pandeminin en sevdiği slogal “Evden Çıkmadan Yap!” Internet yoksa bu slogan da canlı cenaze! O nedenle geriye kalanların da bir an önce internete erişimini sağlamak gerekiyor. Ki dijital imkanlardan istifade edebilsinler. Daha doğru reklam profilleri üretme sürecine meze olsun/veri üretsinler. e-ticaret hacmi artsın!

Dijital uçurumun yanısıra raporda altı çizilen diğer iki husus ise web3-blokzinciri mimarisiyle gelen merkeziyetsizleşme ile metaverse. Bugün en fazla internet trafiği alan merkez üs konumuna gelmiş Google, Facebook gibi global devler merkeziyetsizleşecek dünyada mevcut yerlerini koruyabilecek mi? Yarın metaverse’in başarılı olabilmesi ise bugün sosyal medyanın gelişmesine bağlı. Bu yıl sosyal medyaya erişim oranında yüzde beşlik artış var. Ancak hala yüzde 60’ın altında. Geçen sene her yüz kişiden 53 küsuru sosyal medyaya erişirken bu sene 58 küsur.

Bugün sosyal medya yarın metaverse için en kritik yaş grubu Z Kuşağı. Rapor Z Kuşağı’nın günde üç saat sosyal medya kullandığının altını çizerek, işlevi her ne olursa olsun “sosyal”leşme boyutunun dijital süreçlere dahil edilmesinin önemine işaret ediyor.

Internet kullanım sürelerine bakıldığında aslında geçen sene ile pek bir farklılık olmadığı göze çarpıyor. Öyle ki bu seneki artışların gerçek olup olmadığı bile tartışılabilir. Örneğin günlük internete bağlı kalma süresi geçen sene 6 saat 54 dakika iken bu sene 6 saat 58 dakika. Fark sadece dört dakika. Sosyal medya erişimi 2 saat 25 dakikadan 2 saat 27 dakikaya çıkmış. Fark iki dakika. İşin ilginci geçen sene 1 saat olarak gösterilmiş olan internet üzerinden radyo dinleme eylemi bu sene bir dakika artmış ama altına geçen sene ile aynı ibaresi yazılmış!

Türkiye ile ilgili bazı istatistikler ise şöyle: Internette geçen zaman Türkiye için üç dakika artmış ve 7 saat 57 dakikadan 8 saate çıkmış. Sosyal medyada geçirilen zaman ise iki dakikalık bir artışla 2 saat 59 dakikaya ulaşmış.

Dünya üzerinde herhangi bir konuda “nasıl yapılır” türünden video izleyenlerin oranı %46,8, Türkiye’de ise bu oran %62,7. Türkiye’nin eğitim ile ilgili savaşının bir anlamda dijital izdüşümü. Dünyada internet üzerinden dizi-film vb. izleyenlerin oranı %93,5, Türkiye’de %96,4. Yani internet neredeyse TV izlemek için kullanılır hale gelmiş. Dünyada podcast dinleyenlerin oranı %20,4, Türkiye’de %17,8. Konuşmayı dinlemekten daha çok seviyoruz malum. Kripto param var diyen internet kullanıcılarının dünyadaki oranı %10,2, Türkiye’de %18,6. Haftada en az bir kere internet üzerinden bir şey satın alıyorum diyenlerin oranı dünyada %58,4, Türkiye’de %64 (en çok Tayland %68,3). Türkiye’nin durumu fena değil.

Son olarak global e-ticaret hacmi geçen seneye göre 591 milyar dolar artarak 3 trilyon 850 milyar dolara ulaşmış. Bunu zaten dünyanın en zenginleri listesinde Bezos’un yerine bakarak da tahmin etmek mümkün!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 310 03.03.2022)

Fintekler hangi tarafın “Truva atı” çıkacak?

Finans dünyası heterojen. Farklı profilde müşteriler, farklı finansal talepler. Bireyin finansal talepleri ile orta ölçekli bir esnafın, büyükçe bir şirketin ya da global bir kurumun gereksinimleri aynı değil. Bilgisayarın finans dünyasına girmesiyle bu hizmetler yatay ve dikey olarak gelişme gösterdi-göstermek zorunda kaldı. Hizmetler çeşitlendi, özellikleri arttı.

Türkiye’den farklı olarak dünyanın pek çok ülkesinde finans kurumlarının bu değişim-dönüşüme aynı hızda cevap vermesi mümkün olmadı. Özellikle dinamik bireysel müşteri profilinde. Bu farkı kapatmak üzere, aşağıdan yukarıya doğru gelen pazar baskısı yeni bir sektörün oluşmasını olanaklı kıldı: Finansal teknoloji (FinTek) şirketleri.

Fintek şirketleri dijital teknolojileri finansal gereksinimlere hızlıca adapte etme çevikliğiyle finans dünyasında kendine yer edinmeye başladı. Bireysel müşteri segmentinde başlayan bu arz giderek diğer müşteri profillerini de içerecek şekilde genişledi. Ülkemizdeki finans kuruluşları teknolojiye öteden beri yatırım yapmakta. Ancak onlar da zamanın ruhunu yakalayamaz hale geldi: Fintek şirketleri Türkiye’de de kendini gösterdi, ufak da olsa finansal pazardan pay almaya başladı.

Fatura ödemeleri, mikro krediler gibi basit ve düşük risk profilli finansal hizmetlerle başlayan bu yolculuk giderek büyüyor. Bugün bir fintek şirketinden bahsedildiğinde resmin içine kriptoparalar, blokzinciri uygulamaları ve açık bankacılık imkanlarının son yıllarda düzenlemelerle hayata geçirilmesi sonucu temel bankacılık işlemleri de dahil ediliyor.

Global bankacılık sistemi çeşitli risklerle karşı karşıya. Fintek bunlardan birisi. Ancak kriptopara ya da blokzinciri söz konusu olduğunda fintekler daha kabul edilebilir birer rakip. Çünkü onlar aynı paradigmadan geliyor. Pek çok fintek firmasının rüyası, daha büyük bir finansal kurum tarafından satın alınabilecek hale gelmek. O zamana dek rekabet ettiği kurumlardan birisine dönüşebilmek ya da onlardan birisinin içinde erimek! Oysa kripto dünyası farklı bir paradigmanın temsilcisi.

Bu çerçevede finteklerin kriptopara ve blokzinciri temelli uygulamalar sunar hale gelmesi oldukça kritik. Hangisi ötekinin kalesine Truva atı sokuyor belli değil. Fintek kripto paradigmasının Truva atı olarak bildik global finans dünyasını mı ele geçirecek? Yoksa tam tersi global finans dünyası kripto dünyayı kendi bünyeleri içinde asimile etmek üzere mi fintekleri kullanıyor? Her ne kadar genel gidişat güçlüden yana olsa da dijital dönüşümün son otuz sene içinde çok ciddi paradigma değişikliklerine neden olduğu da ortada. iTunes’dan önce kim Apple firmasının dünyanın en büyük müzik perakendecilerinden birisi olacağını tahmin ederdi?

Öte yandan kripto dünyası da boş durmuyor. Fintek boyutu bir yana, De-Fi (merkezsiz finans) ya da DAO (Merkezsiz Otonom Organizasyon) gibi ileri düzey uygulamalarla finansal işlemlerde “aracı”yı ortadan kaldırmayı kafaya koymuş durumdalar. Bugün on bin liralık tüketici kredisi alıp, on iki ay boyunca onu ödemeye hazır bir alıcı kitlenin yanı sıra on bin lirasını böyle bir sisteme dahil edecek satıcılar da var. Bu satıcılar bugüne dek paralarını bankaya mevduat olarak yatırıp, kaymağı bankaların yemesini sağlıyordu. Kripto dünyada artık bu tür aracılara giderek yer kalmıyor! Bankalar çevik davranıp metaverselerde yer alırsa belki kaybetmekte oldukları kripto savaşı lehlerine çevirebilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 300 23.12.2021)

Dünyada dijital uçurum %40 düzeyindeyken, Türkiye’de %23! Dünyada günlük “internet tüketimi” 6 saat 54 dakika, Türkiye’de ise 7 saat 57 dakika!

WeAreSocial sitesinin 2020 yılına ait istatistikleri açıklandı. Buna göre Türkiye’de internet erişimi olan nüfus oranı geçen seneye göre beş puan artarak %77’ye yükseldi. Bugün Türkiye’de 65 milyon 800 bin kişinin internet erişimi var. Bu nüfusun yüzde doksanı sosyal medya kullanıcısı (60 milyon).

Geçen sene bir kişinin günlük internet erişim süresi 7 saat 15 dakika idi. Bu sene internet süresi sekiz saate merdiven dayamış durumda: 7 saat 57 dakika. Bu sürenin 4 saat 19 dakikasında internete mobil cihazlardan bağlanılıyor. Internette gerçekleştirilen en popüler aktiviteler yine aynı: Video izlemek (3 saat 13 dakika), sosyal medya (2 saat 57 dakika) ve müzik dinlemek (1 saat 35 dakika)! Geçen seneki değerlere göre video izlemek bu sene 13 dakika, sosyal medya 11 dakika, müzik dinlemek ise 20 dakika artmış.

Türkiye’de en çok ziyaret edilen web siteleri ise şöyle: Google, Youtube, Hürriyet, Sözcü, EBA, Google Türkiye, Sahibinden, Trendyol, Hepsiburada ve EksiSozluk (Semrush istatistiklerine göre). SimilarWeb’e göreyse ilk onda Instagram, Twitter ve Zoom var.

Geçen seneyi evde geçiren Türkiye yine de hava durumunu merak etmeden duramamış. Google’da en çok arama yapılan kelime “hava durumu”. Diğer popüler kelimeler içinde “EBA”, “çeviri”, “altın” da yer alıyor.

Mobil dünyayla ilgili Türkiye’nin bazı istatistikleri şöyle: Geçen sene Türkiye’de 3 milyar 420 milyon adet uygulama (app) indirilmiş. 550 milyon dolarlık işlem yapılmış. En popüler kategoriler ise şöyle: Chat, sosyal medya, video izleme, müzik dinleme, oyun, alışveriş, bankacılık-finans ve sağlık. Öte yandan Türkiye’de bir sosyal medya kullanıcısının ortalama 9.4 adet sosyal medya hesabı var.

Bazı popüler site ya da uygulamalarda geçirilen süre ise şöyle: Whatsapp ayda 15 saat, Instagram 19,7 saat, Facebook 13,1 saat, TikTok 14 saat, Twitter 7,8 saat, Youtube 18,8 saat ve Netflix 8,3 saat!

Türkiye’de e-ticaret istatistikleri açısından yıllık ciro hacimleri de şöyle gerçeklemiş durumda: Seyahat-konaklama 5 milyar 790 milyon dolar. Moda-güzellik 4 milyar 720 milyon dolar. Elektronik 2 milyar 430 milyon dolar. Yiyecek-kişisel bakım 825,5 milyon dolar. Mobilya-beyaz eşya bir milyar 260 milyon dolar. Oyuncak-hobi 2 milyar 70 milyon dolar. Dijital müzik 119 milyon 700 bin dolar. Video oyunları 569 milyon 600 bin dolar. Türkiye’de kişi başına yıllık bin dolar düzeyinde dijital ödeme yapılırken, yaklaşık 50 dolarlık yemek siparişi veriliyor.

Dünya genelinde ise internet nüfusu 4 milyar 660 milyona, mobil kullanıcı sayısı ise 4 milyar 200 milyona ulaşmış durumda. Erişim açısından dijital uçurum dünyada %40 düzeyindeyken Türkiye’de %23! Günlük internet süresi dünyada 6 saat 54 dakika. Bunun 2 saat 25 dakikası sosyal medyada geçiyor. Dünyada internetin başında en çok zaman geçiren ülke Filipinler iken (10 saat 56 dakika) listenin sonunda Japonya var: 4 saat 25 dakika!

Dünyada internet kullanıcılarının %56,4’ü dezenformasyondan şikayetçiyken bu oran Türkiye’de %61,6! Daha mustarip ülkeler de var: Brezilya (%84,6), ABD (%67,5). Hollanda’da ise bu oran %32,3 düzeyinde!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 258 05.03.2021)

Yaşayan beş kuşağın travmaları ve çıkış yolları neydi-ne olacak? İnsanlık kara lordlardan kurtulabilecek mi?

Çeşitli vesilelerle dile getiriliyor. (Parantez içinde batı kültürüne özgü olduğu belirtilmeden) Yaşayan nüfus beş kuşakta sınıflandırılıyor ve bu beş kuşak bıçakla karpuz keser gibi ortadan ikiye bölünüyor: Üç yüzük “Dijital Göçmen”lere, iki yüzük “Dijital Yerli”lere! Karpuzun ortası 1981. 1.1.1981’den önce doğanlar (toplum baskısı sonucu) dijital becerileri öğrenmek zorunda bırakıldıklarından “dijital göçmen”. Sonra doğanlar ise “dijitalin içinden”! Soru şu: Bu beş kuşağın her birinin hayatındaki en büyük travma ve bundan çıkış yolu neydi-nedir-ne olabilir?

En eskisi “Sessiz Kuşak”! 1945’ten önce doğanlar. Bu kuşağın iki temel travması belli. Dünya savaşları! Peki çıkış yolu? Olasılıkla 1945 sonrası yaşanan nüfus patlaması ve ardından gelen nihilist rehavet! Göçmenlerin asıl tarihe geçen kuşağı ise o rehavetin çocukları: Bebek-Patlaması Kuşağı. Bu kuşağın en büyük travması belki de soğuk savaş! Dünya savaşları gibi konsantre bir darbe yerine on yıllara yayılmış bir sürekli-travma! “Sevgiden öte, sürekli ölüm!”

Bebek Patlaması kuşağı travmasını atlatmak için çeşitli yollara başvurdu! Metafizik, uyuşturucu, seks. Olmadı! “Uzay” tam liderliği ele geçirecekti ki türbülansa girip yere çakıldı! Nihayet travmadan interneti-bilgisayarı-cep telefonunu icat ederek çıktılar! Özel sektör sermayesi bilgisayara ve cep telefonuna erişip, 90’ların ortasına kadar internetin yanına yaklaştırılmadığı için, yıldızı ilk parlayanlar bu ikisi oldu. Böylece sanayi toplumu da üçüncü evresine girdi!

Yanına rakip yaklaştırmayacak kadar görkemli bir egoya-kibire sahip “patlak kuşak” kendisini izleyen X Kuşağı’nı da esir-kahya yapmaktan geri kalmadı. 65-80 döneminde doğanlar sessiz ötesi, siliktir-eziktir! Doğuştan “eks”tir! En büyük travması belki de budur! Kendine ait bir kimliğinin olmaması! Ne çok sorumlu ne çok vurdumduymaz. Ne çok devrimci, ne çok muhafazakar! Ne o, ne bu! Peki travmasını atlatabilmiş mi? Tam olarak tanımlayamadığı için atlatmış olup olmadığı da anlaşılmıyor! X için çıkış belki de kendisini bu “özgün akışa” bırakmaktan geçiyor! Gözlerden uzak “sinsi plan”ıyla birlikte!

Y Kuşağı, dijital yerli kuşakların ilki. Onların travması belki de tek kelimeyle “eşsizlik”. Her biri sadece eşsiz bir insan değil, sanki eşsiz bir canlı türü! Star Wars filmlerindeki bar sahnelerinde fonda görülen tipler! Her biri başka bir gezegenden gelmiş! Buna inandırılmışlar. X Kuşağı’nın sinsi planı bu olsa gerek! Baskın patlaklara karşı hiçbir şey yapmıyormuş gibi yaşayıp ortaya bir “eşsizler pandemisi” çıkarmak!

Her ne kadar vakit X, Y ve Z’nin vakti olsa da geri plandaki “yaşlı kurt” varlığını sürdürüyor! Patlaklar (Star Wars’tan devam etmek gerekirse) Darth lakaplı kara lordlar gibi. Perde arkasından, olabildiğince, “benden sonra devam melodisi” duyuluyor! Eşsiz Y Kuşağı Kovid-19 pandemisi ile dize getirilebilir mi? Yoksa pandemi onlar için travmadan çıkış için bir fırsat mı olacak?

Ve Z Kuşağı! Başka bir gezegenden gelmiş oldukları konusunda elde güvenilir deliller var! Dijital gezegen! O halde yaşamın son sürat karbon-fizikselden silikon-dijitale dönüşmesine şaşırmamalı. Z Kuşağının travması “canlılık” ise çıkış yolu tekillikle gelecek olan “dijitallik” olabilir! Eski çamlar bardak oldu; eski “human”lar transhuman olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 247 18.12.2020)