Arama motoru istatistikleri topluma yönelik bilimsel araştırmalarda kullanılabilir mi? Yoksa internete giren milyonlarca insan araştırmacıları şaşırtmak için internette gereksinim duyduklarından farklı şeyler mi arıyor?

Teknoloji, internet, sosyal medya sağolsun; dünya açık bir laboratuvara dönüştü. İşin ilginci bunu ilk fark etmesi gereken sosyal bilimcilerin konudan bihaber oluşu. Medya ya da ekonomi ile ilgilenenler bile sosyal bilimcilerden daha atik çıktı. Konuyu kendi açılarından irdeliyorlar.

Şimdi sosyal bilimleri dönüştürecek, belki de onların “bilimler alemindeki statüsü”nü güçlendirecek yeni bir teknolojik gelişme var. Büyük veri! Herhangi bir konuda güncel toplumsal eğilim ya da tepkileri kolayca tespit edebilecek, bundan anlamlı sonuçlar çıkaracak büyük bir veri kümesi.

Google, tahmin edileceği üzere, bu kümenin en büyük kısmını oluşturuyor. Google’da yapılan aramalar bireylerin, o bireylerin oluşturduğu topluluk ve toplumların güncel sosyal dinamiklerini bünyelerinde barındırıyor. Birilerinin onları oradan çekip çıkarması, eksik halka!

Bu eksikliğe dikkat çeken bir kitap Koç Üniversitesi Yayınları’ndan geçen Nisan ayında çıktı. “Bana Yalan Söylediler” adlı kitap kendini bu türden araştırmalara vakfetmiş gazeteci yazar Seth Stephens-Davidowitz’in büyük veri ile giriştiği maceraların bir kısmını anlatıyor. Örneğin Obama’nın başkanlığı sırasında yaptığı iki halka sesleniş konuşmasının analizlerini Google’da yapılan aramalara bakarak değerlendiriyor. Bu iki konuşmanın ortak teması terör ile islamın irtibatlandırılmasının, islamın terörist bir din olduğunu varsaymanın yanlışlığı ile ilgili. İlk konuşmanın ardından tüm Amerikan medyası başkana tam puan vermişken yazarın Google analizleri farklı şeyler söylüyor. Çünkü başkanın o konuşması ve hemen sonrasındaki ilgili nefret söylemi içerikli aramaların oranı öncesine göre artış gösteriyor. Bundan ders aldığı görünen Obama ikinci konuşmasının içeriğini ve mizansenini değiştiriyor. Sonuç? Google aramalarında ilgili nefret söylemi içeren aramalarda azalma oluyor.

Sadece kişilerin arama motoru istatistiklerini inceleyerek toplumsal sonuçlar üretmenin ne derece “bilimsel” olacağı tartışılabilir. O sırada “bilimsel” diye sosyal bilimcilerin laboratuvar ortamında yirmi otuz kişiyle yaptıkları deneylerin sonuçlarını kabul ettiğimizi unutmadan! Internete giren milyonlarca kişinin sırf veri analizcilerini yanıltmak için gereksinim duyduklarından farklı şeyleri aradıklarını kabul edecek değiliz! İnsanların fikri neyse Google arama çubuğu karşısındaki zikirleri de o oluyor.

İşte size bir başka örnek. Bugün tespit edilmiş ki pankreas kanserinin habercisi niteliğindeki iki semptom sırt ağrısı ve deride sararmadır. Bu iki hususta yoğun olarak Google araması yapan bir bölge varsa, örneğin orada pankreas kanseri ile ilgili bir tarama yapmak erken teşhis açısından çok büyük önem taşıyabilir. Kitapta bu türden pek çok örnek var.

Toplumu inceleme, irdeleme paradigması artık değişiyor. Büyük veri bugüne dek bir bölü bilmemkaç ölçekli bir harita (örneklem) üzerinden incelenen toplumsal gerçeklerin bire bir ölçekte ve gerçek zamanlı olarak değerlendirilmesini olanaklı kılıyor. Artık örneklemden tümevarmaya gerek yok; toplum tümüyle erişilebilir halde.

O zaman gözler sosyal bilimlerin vereceği tepkiye çevriliyor. Bu yeni paradigmayı benimseyerek bilimsel çalışma modellerini dönüştürecekler mi yoksa mevcut paradigmaya sıkı sıkıya sarılarak onunla birlikte derin sulara gömülecekler mi? Malum bağnazlık ya da dogmatik düşünce belli bir eğitim ya da kültür düzeyindeki bireylere özgü bir özellik değildir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 129 – 14.09.2018)

Şu bebek patlaması kuşağı zıvanadan çıkmış durumda. Yaptıklarına, başardıklarına, elde ettiklerine bakarak kendilerini neredeyse ölümsüz sanıyorlar anlaşılan.

Ekonomi zorladıkça dünyanın neredeyse tamamı için düşünülmesi gereken “gelecek” bir kaç gün sonrasının ötesine geçemez hale geliyor. Peki dünyanın en zenginleri için? Onlar gelecek denildiğinde acaba ne düşünüyor? Geçtiğimiz günlerde Douglas Rushkoff’un internette de yayınlanan bir makalesi konuya biraz ışık tutuyor. Dolar milyarderleri Rushkoff’u geleceğin teknolojileri hakkında konuşma yapmak için bir etkinliğe davet etmiş. Konuşma ilerledikçe ağızlarındaki baklayı da çıkarmışlar. Dertleri bitcoin filan değil: Büyük felaketten sonra nasıl hayatta kalabiliriz?

Büyük felaket derken? Global ısınma, kitlesel göçler, ekonomik buhran, halk isyanları, nükleer savaş… Artık hangisi olursa. Böyle bir felaketten sonra örneğin güvenliklerini nasıl sağlayabilecekleri en önem verdikleri konu. “Evimi koruması için tutacağım güvenlikçiler bana isyan ederse ne yapabilirim? Bunu önleyecek bir teknoloji var mı? Yoksa robotlara mı güvensem? Robot güvenlik imkanları ne zaman piyasaya çıkar?”

Anlaşılan hepsinin ortak düşüncesi realitede felaketi önlemek için artık çok geç olduğu. Ok yaydan çıkmış! Mars trenine yetişemeyeceklerini de anlamış durumdalar. Kendisine yeraltı sığınağı inşa ettirmiş olanlar bile var. Tabii anlaşılmayan nokta şu: Diyelim ki dünya mutlu mesut bir şekilde yuvarlanıp gidiyor ve o beklenen türden bir felaketin olma olasılığı yok. Bu adamlar (evet dinleyicilerin hepsi erkekmiş) neyi dert edeceklerdi o zaman? Size ölüm yok mu, kardeşim?

Anlaşılan bebek patlaması kuşağı sahiden zıvanadan çıkmış durumda. Yaptıklarına, başardıklarına, elde ettiklerine bakarak kendilerini neredeyse ölümsüz sanıyorlar. “Madem ölecektik bütün bunları neden elde ettik; bunun için neden tüm zamanımızı harcadık?” der gibiler. Evet neden? Kim size, içinizden birileri başarıda, kazançta bu kadar ileri giderse ölümsüzlüğe ulaşabilir sözü verdi ki? Hiç kimse!

Herkes dilediği gibi düşünemez mi? Düşünebilir. Dilediği gibi bir yol çizemez mi? Çizebilir. Ancak bu mentalitedeki kişilerin kararları sadece kendilerini ilgilendirmenin ötesine geçiyor. Tarih bu türden “deli” sıfatıyla taltif edilmiş imparatorlar, diktatörler, krallarla dolu. Ellerinde imkan olsa kendileriyle birlikte tüm dünyayı da peşlerinden götürecek kadar delirmiş hem de. Şimdi bu delilik hali de anlaşılan sivilleşiyor; halka iniyor. Cebinde yeterince parası olan (bir kaç milyar dolarcık) “ya ölümsüz olacağım ya da benden sonra tufan” demeye başladı belli ki.

Üstelik yönetişim, standardlaşma, sürdürülebilirlik adıyla, “bireyler değil, süreçler önemlidir” diye kurallar koyanlar aynı kişiler değil miydi? Yapıyı oluşturan bir parça, görevi ne olursa olsun, “gittikten sonra” bile yapının zarara uğramadan yoluna devam edebilmesi için. Sanayi toplumunun icat ettiği tüm kurallar, anlaşılan, malın sahibi hariç diğerleri için geçerli. Malın sahibi Ortaçağ’daki gibi her türlü kuraldan muaf, mutlak hakim olarak, yoluna devam etmek istiyor.

Şimdi bunun için mi kan-ter içinde kalacağız onca ilerlemeyi, demokrasiyi, ifade özgürlüğünü, nefret söyleminin reddini vs elde etmek üzere. Tüm bu olguları icat etmese bile destekleyici pozisyonunda görünenlerin oynatmaya az kalan potansiyel birer deli olduğunu gördükten sonra? Bu iyi olgular, bu kötü adamların elinden kurtarılmalı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 127 – 31.08.2018)

Kendini yetersiz, kültürsüz bulan, ikinci sınıf vatandaş yerine koyan birey mi suçlu; vatandaşının potansiyelini ortaya çıkarmasını sağlayamayan ulusal eğitim sistemlerinde mi?

Bir Twitter polemiği akıllara yine o eski soruyu getiriyor: Cahil olmak mağdur olmak demekse, cahil olmak zoru kolay yapıyorsa, insan neden kendini geliştirmeyi seçsin? Neden zor yoldan gitsin? Yangına bir de şu körükle gitmeyi eklemeli: Toplumda cahilin aşırılıklarını görmezden gelen, ona kol kanat geren (doğrudan ya da dolaylı bir kamusal) destek!

Tabii önce “cahil” kavramı ile ilgili ortak bir dil oluşturmak gerek. Burada kullanılan “cahil”, eğitim almamış, okula gitmemiş, diploması olmayan anlamına “gelmiyor”. Çok daha geniş bir kapsamda; kendini geliştirmeyi reddetme durumuna işaret ediyor. Bu anlamıyla cahil kavramı kimseyi rencide etmemelidir; çünkü kişi ilerlemesini, gelişimini gün gelir kesmeye karar verebilir; işte o gün onun cahilliğinin başladığı gün olur! Bu risk her birey için geçerlidir. Genelde yaşına bakarak bireyin bu durağanlığı (kısmen ya da tamamen) hoşgörülebilmekte.

Peki tolerans gösterecek aşamaya, yaşa gelmemişler ne olacak? Karşısına geçtiğinde iki kelime edemeyeceği profesöre sosyal medyadan küfür eden bir genç kadını nereye koyacağız? Fikirleri uyuşmuyor diye birisini ölümle tehdit eden kişinin savcıya “Ama yapmadım ki” şeklindeki savunmasını yeterli bulacak mıyız?

Belli ki bulanlar da var, görmezden gelenler de. Ancak iş cahil olmayanın eylem ya da söylemine geldiğinde her türlü hoşgörü ve tolerans kapıları kapatılıyor. Sen eğitimli birisin, sen okumuş birisin, nasıl olur da böyle sözler söylersin?

Cahil olduğu için erkeğiyle kadınıyla toplumda ikinci sınıf vatandaş yerine konduğuna inan(dırıl)an birey, günümüzde artık buna hınç duymakla ya da fırsatı eline geçirdiğinde acısını çıkarmakla kalmıyor. Verdiği tepkilerle bizzat kendisi de “cahilliğin kötü bir şey” olduğunu teyit ediyor. Farkında bile olmadan! Aksi taktirde okumuş adamın üstüne “İşte bakın, o da yapıyor; hem de bu kadar okumuşluğuyla” diye gitmez! Bu mentalite belli ki uzun yıllar “eğitim cahilliği alır; eşeklik baki kalır” özlü(?) sözünde kendisini gizleyerek gününün gelmesini beklemiş. Internetin dünyanın son köyündeki son eve de girmesiyle de artık su yüzüne çıkma konusunda herhangi bir sakınca görmüyor!

Bu cahilliğin ikiyüzlülüğü maalesef o kadar açık ki pek çok birey “köprüden geçmeyi başardıktan sonra” açık açık ardından gelenleri eleştirmekten kendisini alamıyor. Dünyadan bir örnek; ABD Başkanı Trump’ın göçmenlerle ilgili sözleri (sanki kendi ailesi yüzyıllardır o topraklarda yaşıyormuş gibi). Ülkemizden bir örnek ise Anadolu’dan İstanbul’a “eskiden” göçmüş olanların pek çoğu: “İpini koparan İstanbul’a geliyor!” (sanki elli sene önce İstanbul’a gelmiş olması yeterliymiş gibi).

Son kertede bu ikiyüzlülüğü de kendi içinde tutarlı bulmak gerek. Birey zaten bu türden bir ikiyüzlülük sergilediği için içindeki o kendini küçük görme halini üstünden atamamış oluyor. Peki hiç mi dönüp şu değerlendirmeyi yapmaz: Okumadım ama yine de toplumda bir yere geldim. Demek ki sorun bende değilmiş! Evet sorun sende değil, senin potansiyelini ortaya çıkarmak yerine başka kaygılarla şekillendirilmiş eğitim sisteminde!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 113 – 25.05.2018)