Türk Eğitim Derneği’nin (TED) sivitl toplum kuruluşu TEDMEM’in düzenlemiş olduğu 5. Uluslararası Eğitim Forumu’nun açılış panelinde dijital obezite konusu ele alındı. Başkanlığını Prof. Dr. Acar Baltaş’ın yaptığı panele Dr. Ali Taha Koç (TC. Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi Başklanı) ve Prof. Dr. Ferhan Odabaşı (Anadolu Üniversitesi) ile birlikte katıldım.

Birkaç temel mesaj verme fırsatım oldu. Birincisi dijital obezite derken tam olarak ne kastediliyor? Örneğin sadece ekran zamanı (ya da zamanları toplamı) mı? İkincisi ise nicelik-nitelik farkı. Bütün gün piyano çalma gencin ailesi nasıl ki “aşırı piyano çalıyor” diye endişelenmiyorsa (“çocuğumuz belki de virtüöz olacak”) dijital teknolojileri olumlu anlamda kullanan bir genç de “aşırı kullanıyor” diye eleştirilmemeli.

Ailelerin bu ayrımı yapabilmesi için de çocuğun dijital teknolojileri kullanırken ne yapıyor olduğunu bilecek kadar dijital okur-yazarlık bilgi ve becerilerine sahip olmaları gerekmektedir. Bu kapsamda genç anne-babalar daha avantajlı bir durumda; çünkü onların dijital becerileri daha yüksek. Türkiye’de İnternet 2022 yılında 30 yaşını idrak ediyor olduğuna göre…

Thodex vurgunu iki milyar dolar mı, kırk küsur milyon dolar mı?

Bir sene önce iki milyar dolarlık olduğu söylenen kriptopara vurgununun 356 milyon liralık olduğu ortaya çıktı. Thodex ile ilgili kabul edilen iddianameye göre şüphelilerin, mağdurların dijital varlıklarından alıp götürdükleri para miktarı bu kadar. Olayın gerçekleştiği tarihlerdeki dolar kuruna göre hesaplanırsa 45-50 milyon dolar düzeyinde. Şirketin kripto borsa sitesine kayıtlı müşterilerin varlıklarının toplamı bile iki milyar dolardan çok uzak: 914 milyon lira (120 milyon dolar).

İddianameye göre götürülen paranın üçte birinden biraz fazlası bankacılık sistemi üzerinden TL olarak alınmış. Kalan kısım ise Malta merkezli bir kriptopara firmasındaki dijital cüzdanlara aktarılmış.

Anlaşılan o ki bu vakada çift kayıt sistemi türünden yapı kurulmuş. Yani müşteri tarafından bakınca görülen bakiyeler, kripto ve nakit değerler ile gerçekteki muadilleri farklı. Müşteriler alım-satım yaparken, hesapları alım-satım yapmış gibi hareket görmüş, ancak gerçekte bu işlemler yapılmamış. Hal böyle olunca hesapta görülen kripto paralar aslında o hesap sahibinin değil de başkalarının (şirketin ya da yöneticilerinin?) kripto cüzdanlarına park edilmiş.

Kriptopara borsa sitelerindeki “sıcak” cüzdanlarda tutulan bakiyenin sahip olunan kripto varlıkla birebir örtüştüğünü anlamak kolay değil. Bu bakiyelerin karşılığı kadar kripto varlığa sahip olunduğunu anlamanın şimdilik en güvenilir yolu, bu kripto varlığı soğuk cüzdana transfer etmek (yani fiziksel olarak hesap sahibinin yanı başında duran dijital cüzdana indirmek).

Bu durum bankacılık sisteminden analoji yapılarak da açıklanabilir. Bir kişinin, bankadaki hesabında internet bankacılığı üzerinden gördüğü bakiye kadar paraya sahip olduğunu teyit etmek için o meblağdaki parayı bankadan çekip evindeki kasada saklamasına denk bir işlemdir bu. Kişi, parasını güvence altına almak için onu evindeki kasada saklayacaksa bankaya ne gerek var?

Kripto dünyasındaki borsa web sitelerini buna göre değerlendirmek gerek. Borsada alım-satım işlemi yapmak ayrı bir süreçtir. Alımı-satımı yapılan değerlerin (fiziksel borsalarda hisse senetleri, kripto borsalarda kripto paralar) “takas edilmesi” ve “saklanması” ayrı bir süreç. Saklama hizmeti de kriptopara web sitesine bırakılırsa, bu tür vurgun riskleri de kabul edilmiş olur; içeriden hortumlayarak ya da dışarıdan korsan saldırılarla.

Kripto yatırımcıların kripto varlıklarını yine de bu web sitelerinde saklamak zorunda kalmalarının bir nedeni bilgisizlikse diğer nedeni de sürekli likit durumda olmak ve anlık alım-satım işlemi yapabilmektir. Evdeki kasada duran para başka bir yere havale edilemez; bunun için yeniden bir banka hesabına girmesi gerekir! Benzer şekilde soğuk cüzdana indirilmiş kripto varlıkların da borsa işlemine tabi tutulması için yeniden sıcak cüzdana (borsa sitesindeki hesaba) aktarılması gerekir.

Peki Thodex olayındaki iki milyar dolar değeri nereden geldi? Bu da hatalı bir yorum olabilir. Bir borsanın günlük işlem hacmi (alım-satım işlemlerinin toplamı) o borsadaki değerlerin toplamı demek değildir. Aynı on lira ile gün içinde yüz kere alım satım yaparsanız, toplam değer değişmez yine on liradır ama günlük işlem hacmi on çarpı yüz eşittir bin lira! Öte yandan günlük işlem hacmi yüksek olan bir borsa popüler olarak değerlendirilir ve bu da güven artırıcı bir unsurdur! Yeter ki bu denklem suiistimal edilmesin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 320 12.05.2022)

Sonluluktan başka bir şey bilmeyen insan sonsuzluğa alışabilir mi?

Spotify, Tidal türü müzik sitelerine abone olan kişi aylık sabit bir ücret karşılığında sitenin tüm arşivine erişme-dinleme imkanı elde eder. Sınırsız bir arz! Bir tür cennet yani. Peki kullanıcılar bununla ne yapar? (“Cennetteyken ne yapacaksın?” – You Started Laughing, Supertramp).

Her şey gibi insanın da zamanı sınırlı. Ama insanın bir farkı var; bunun bilincinde. Sınırsız arzın karşısında ilk tepkisi doğal olarak onu tüketebildiği kadar tüketmek olacaktır. (“Hepsini istiyorum, hepsini şimdi istiyorum” – I Want It All, Queen). Peki nereden başlayacak? Bildiği diyarlardan. Bildiği-sevdiği bütün müzikleri kendince bir araya getirip, dinleme-listeleri oluşturur. Eskilerin deyişiyle “karışık kasetler” yapmaya başlar!

Müzik dinleme sitesi onu tanıdıkça ona yardımcı olmaya çalışır. “Eğer” der “bunu seviyorsan, bunu da sevebilirsin”. Hafta boyunca dinlediği parçaları analiz ederek ona alternatif dinleme-listeleri oluşturmaya başlar. (“Supertramp’ı sevdiyseniz Manfred Mann ya da Genesis’i de sevebilirsiniz”).

Bununla da kalmaz. Soluğunu üyelerinin enselerinde hissettirecek yeni etkileşim yolları da dener. Örneğin bir dinleme-listesi bittikten sonra, o listedeki şarkılardan yola çıkarak kendince uygun bulduğu parçalarla müzik çalmaya devam eder. (İçinde Annie Lennox, Shakespears Sister, Heart, Lorde, Lana Del Rey olan bir listenin ardından örneğin Frankie Goes to Hollywood’dan The Power of Love şarkısı gelebilir ya da I Muvrini’den A te Corsica).

Üye siteye alıştıkça belli bir profile doğru seğirtmeye başlar. Bazıları daldan dala atlamakta ve bir dinlediğini bir daha dinlememektedir. Bunun iki temel nedeni olabilir. Ya dikkat çekme, takipçi toplama gibi arzuları-hedefleri vardır ya da müzik dinleme zevkini henüz oluşturma aşamasındadır; deneye-yanıla ilerlemesi gerekir – tamam bir de ruhu yaşlanmayan ihtiyar delikanlılar var! Bazıları yıllar içinde geliştirmiş olduğu müzik dinleme zevkini oluşturan müzisyenlerden öteye geçmek istemez. Dinledikleri müzikler içinde bir sürpriz olmamasını talep ederler. Bunun bir alt fraksiyonu belli bir zaman dilimi boyunca sadece bir ya da birkaç parçaya takılır ve sürekli onları dinler! Ara sıra bir kaç yeni parça keşfederler ve bu yeterlidir!

Böylece insan kendisine bir kez daha ispat eder: “Sonsuz arz benim neyime! Sonsuzluk, cennet benim neyime! Bana üç-beş ünite-doz yeter” (“Deniz Kenarında” – Sonsuzluk ve Bir Gün, Eleni Karaindrou). Kapitalizm sınırları fiziksel-dijital aşıp ulaştığı yeni diyarlarda bu temel ilkeyi hayata geçirmekte ustadır! İnsanları kontrol altında tutmak ve sahip olduğu malını-mülkünü onlardan korumak için kaynakları kısmaz, insanları sınırlamaz! Tam tersi. Fazla fazla verir. Çünkü bilir; bir süre sonra obez olup bir kenara yığılacaklar!

Kapitalist batı kafasının “özgürlük” anlayışı insanları-toplumları obez yaparak mıhlamak herhalde. Para obezi, yiyecek obezi, müzik obezi, mal-mülk obezi, gezme-tozma obezi, tembellik obezi, duygu obezi, aşk obezi… Formüldeki son bilinmez-sorunu da çözüldü gibi. “Artı değer” üretmek için gerekli olan emek artık “akıllı makine”lerle sağlanacak: Robotlar, yapay zekalar! O zaman geldiğinde insan direniş göstermek isteyecektir mutlaka ama ah işte obezlik. Hareket edemeyecek ki! Dijital çarmıh “yatay düzlemde” gerçekleşmiş olacak! (“Orada Kimse Var mı?” – Comfortably Numb, Pink Floyd)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 242 13.11.2020)